Overijssel — Van oude dorpsrechten en boerenbesturen tot de Franse overheersing en het herstel van Oranje (circa 1700–1814)
De oude bestuurlijke verhoudingen in Overijssel — Zeventiende–achttiende eeuw
Het bestuur van Overijssel was vóór de Bataafse omwenteling van 1795 verdeeld tussen de drie stemhebbende steden Zwolle, Deventer en Kampen en de Ridderschap, waarin de erkende adellijke geslachten vertegenwoordigd waren. De overige steden en het platteland hadden geen rechtstreekse stem in de gewestelijke Staten. De drosten van Salland, Twente en Vollenhove oefenden namens het gewest bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden uit. Daaronder stonden schouten en andere plaatselijke functionarissen. Toch werd het dagelijks bestuur van veel dorpen niet uitsluitend door deze ambtenaren bepaald. Grondbezitters en gemeenschappelijke instellingen regelden zelf verschillende zaken. Deze oude verhoudingen bleven tot ver in de negentiende eeuw van betekenis.
Het hoogschoutambt van Hasselt en de omliggende dorpen — Zeventiende–achttiende eeuw
Staphorst, Rouveen en IJhorst behoorden tot het hoogschoutambt van Hasselt en Hasselterambt. Ook het gebied rond de latere plaats Zwartsluis maakte van deze bestuurlijke omgeving deel uit. De hoogschout oefende toezicht uit op verschillende plaatselijke schouten. Staphorst en IJhorst hadden al vroeg een gemeenschappelijk schoutambt gevormd, terwijl Rouveen in 1748 nog een afzonderlijke bestuurseenheid was. Tijdens het bestuur van schout Hendrik Smits werden de gebieden samengevoegd. De nieuwe eenheid werd naar Staphorst genoemd. De plaatselijke verschillen verdwenen hierdoor niet. De afzonderlijke dorpen behielden eigen instellingen, rechten en verplichtingen die bij het bestuur steeds opnieuw moesten worden betrokken.
De buitenkwartieren van Staphorst en hun verschillende ligging — Achttiende eeuw
Het schoutambt Staphorst omvatte naast de drie hoofddorpen verschillende kleinere buurtschappen. Hamingen en Hesselingen lagen dicht bij Meppel en beschikten over verbindingen met de omliggende handels- en landbouwgebieden. Lankhorst lag op hoger terrein bij de Reest en was sterk gericht op IJhorst en het aangrenzende Drenthe. Tussen Staphorst en IJhorst lagen de Leijen en Overlankhorst. Aan de grens met Nieuwleusen bevond zich de Rouveense Huls. De economische omstandigheden verschilden aanzienlijk. Hamingen, Hesselingen en Lankhorst behoorden tot de welvarender delen van het schoutambt, terwijl de Leijen en Overlankhorst betrekkelijk arm waren. De ligging, bodemgesteldheid en bereikbaarheid bepaalden mede deze verschillen.
De erfgenamen en het gezamenlijke beheer van gronden — Achttiende eeuw
In verschillende delen van Overijssel bezaten boeren en andere grondbezitters gezamenlijke rechten op gronden, wegen, watergangen en plaatselijke voorzieningen. Zij werden erfgenamen genoemd. Hun rechten waren verbonden met het bezit van bepaalde erven en landerijen. In marken en andere plaatselijke instellingen kwamen zij bijeen om afspraken te maken over het gebruik van gemeenschappelijke bezittingen. Het onderhoud van watergangen en wegen, het vaststellen van bijdragen en de verdeling van lasten konden tot hun bevoegdheden behoren. Deze instellingen hadden een grote mate van zelfstandigheid. Het gewestelijke bestuur hield toezicht, maar liet veel praktische beslissingen aan de betrokken grondbezitters over.
De zestienen van Staphorst en Rouveen — Achttiende eeuw
Staphorst en Rouveen kenden een vorm van plaatselijk bestuur waarin vertegenwoordigers van de grondbezitters een belangrijke rol speelden. In Staphorst werden deze vertegenwoordigers de zestienen genoemd. Zij kwamen voort uit de verschillende slagen, de langgerekte delen van het ontginningsgebied. De zestienen waren betrokken bij de huishoudelijke aangelegenheden van het dorp en bij het innen en beheren van bepaalde plaatselijke lasten. Hun positie berustte niet op een moderne verkiezing door alle inwoners, maar op de oude gemeenschap van gerechtigde grondbezitters. Het bestuur was daardoor nauw verbonden met het landbouwbedrijf en het bezit van grond. Ook na de invoering van nieuwe staatswetten bleef hun invloed merkbaar.
De volmachten van IJhorst en de plaatselijke zelfstandigheid — Achttiende eeuw
In IJhorst traden volmachten op als vertegenwoordigers van de gerechtigde inwoners en grondbezitters. Zij behartigden belangen die betrekking hadden op gemeenschappelijke goederen, belastingen en andere plaatselijke aangelegenheden. De organisatie verschilde van die in Staphorst en Rouveen, maar kwam voort uit een vergelijkbare traditie van gezamenlijk beheer. De volmachten moesten rekening houden met de rechten van afzonderlijke boeren en met de verplichtingen tegenover de hoogschout. De bestuurlijke zelfstandigheid was belangrijk voor inwoners die gewend waren zelf over hun gezamenlijke zaken te beslissen. Toen de landelijke overheid vanaf 1795 steeds meer bevoegdheden naar zich toetrok, ontstonden daardoor nieuwe spanningen.
De landbouwgronden, venen en watergangen rond Staphorst — Achttiende eeuw
De landbouw in Staphorst en Rouveen was afhankelijk van de ligging van de erven op de langgerekte ontginningsgronden. Achter de boerderijen lagen akkers, weilanden en verder weg uitgestrekte veengebieden. De bodem verschilde plaatselijk sterk in vruchtbaarheid en draagkracht. Op de hogere gronden konden landbouwgewassen worden verbouwd, terwijl lager gelegen percelen vooral voor grasland en hooiland geschikt waren. Het vee leverde niet alleen melk en vlees, maar ook mest voor de akkers. De afvoer van overtollig water bleef een voortdurend probleem. Het onderhoud van sloten en waterleidingen was daardoor noodzakelijk voor het voortbestaan van de boerenbedrijven.
De boerderijen en het dagelijks bestaan van de bevolking — Achttiende eeuw
De meeste inwoners van Staphorst en Rouveen leefden van landbouw en veeteelt. De boerderijen stonden langs de doorgaande weg en vormden een langgerekt bebouwingslint. In de gebouwen waren woning, stallen en bedrijfsruimten vaak onder één dak ondergebracht. De gezinnen waren afhankelijk van hun grond, hun dieren en de beschikbaarheid van arbeid binnen het huishouden. Kleine boeren beschikten over minder mogelijkheden om tegenvallende oogsten of verliezen onder het vee op te vangen. Naast de landbouw kwamen ambachten, winkelnering en vervoer voor. De economische verschillen waren aanwezig, maar het aantal beroepen was beperkt en de landbouw bepaalde in hoge mate het maatschappelijke leven.
De rundveepest en de verwoesting van de veestapel — Staphorst en Rouveen — 1714
In 1714 werd het Overijsselse platteland getroffen door een ernstige uitbraak van rundveepest. Volgens de door B.H. Slicher van Bath verzamelde gegevens stierf in Staphorst ongeveer 97 procent van de runderen. In Rouveen bedroeg het verlies ongeveer 89 procent. Voor een landbouwsamenleving waarin runderen een belangrijke bron van voedsel, inkomsten en mest vormden, waren dit buitengewoon zware verliezen. De gevolgen beperkten zich niet tot het jaar van de epidemie. Zonder voldoende vee werd het moeilijk landbouwgrond te bemesten en bedrijven opnieuw op te bouwen. Vooral boeren met weinig financiële reserves konden langdurig door deze verliezen worden getroffen.
De strenge winter en de misoogsten — Salland en Staphorst — 1740
Het jaar 1740 bracht nieuwe problemen voor de landbouw in Overijssel. Door de strenge winter en ongunstige weersomstandigheden mislukten belangrijke gewassen. In Staphorst werden onder meer rogge en boekweit door vorst aangetast. Daardoor ontstonden moeilijkheden bij de voedselvoorziening en het voederen van het vee. Volgens de historische landbouwgegevens verminderde de Staphorster veestapel met ongeveer een derde. Voor kleine boeren waren de gevolgen bijzonder zwaar. Wanneer de graanoogst tegenviel, verminderden niet alleen de inkomsten uit landbouwproducten, maar konden ook dieren niet voldoende worden gevoederd. Zo werkte een misoogst door in de gehele bedrijfsvoering.
De bevolkingsontwikkeling van Staphorst, Rouveen en IJhorst — 1748–1795
De volkstelling van 1748 geeft een beeld van de omvang van de drie belangrijkste dorpen. Staphorst telde toen ongeveer 1.150 inwoners, Rouveen 1.080 en IJhorst 268. In 1795 waren in Staphorst 1.231 personen geregistreerd. De bevolking groeide daarmee in de tweede helft van de achttiende eeuw slechts langzaam. Volgens het onderzoek van Slicher van Bath bleef de bevolkingstoename tussen 1675 en 1849 in Staphorst en Rouveen achter bij die in andere delen van Salland. De herhaalde landbouwcrises en de beperkte economische mogelijkheden kunnen hierbij een rol hebben gespeeld. De beschikbare gegevens laten echter niet toe alle oorzaken afzonderlijk vast te stellen.
De verdeling van landbouwbezit en vermogen — Staphorst en IJhorst — 1750–1758
Belastingregisters uit 1750 en 1758 geven inzicht in de verdeling van vermogen en grondbezit. Het bezit was ongelijk verdeeld, maar de verschillen waren niet overal even groot. IJhorst kende relatief gunstiger vermogensverhoudingen dan Staphorst. In Staphorst behoorden leden van de families Bloemert, Mulder en Wobben tot de grotere bezitters. De familie Bloemert was gedurende verschillende generaties ook bestuurlijk actief. Een deel van de grond behoorde aan eigenaren die buiten het dorp woonden. Daardoor was de landbouw niet uitsluitend afhankelijk van plaatselijke families. Ook grondbezitters uit andere delen van Overijssel en uit aangrenzende gebieden hadden belang bij de opbrengsten van de erven.
De hervormde predikanten en hun invloed op het dorpsleven — Staphorst en Rouveen — 1708–1757
De gereformeerde kerk was in de achttiende eeuw een belangrijke instelling binnen de Overijsselse dorpsgemeenschappen. In Staphorst was Abraham Putman vanaf 1708 predikant. Hij stond bekend om een betrekkelijk gematigde en vredelievende houding. In Rouveen waren leden van de familie Sluiter gedurende verschillende generaties als predikant werkzaam. Vooral Wilhelmus Sluiter verdedigde de orthodox-gereformeerde leer. Beide richtingen waren verbonden met bredere kerkelijke ontwikkelingen. De predikanten hielden zich niet uitsluitend bezig met de eredienst. Zij hadden invloed op onderwijs, armenzorg, godsdienstige vorming en de plaatselijke verhoudingen. Tegelijk waren zij afhankelijk van de medewerking van hun gemeenteleden.
De strijd rond Antonius van der Os in Zwolle — 1748–1755
De kerkelijke tegenstellingen werden zichtbaar in de strijd rond de Zwolse predikant Antonius van der Os. Hij werd beschuldigd van afwijkingen van de gereformeerde leer. Over zijn opvattingen ontstond een omvangrijke discussie waarin predikanten, kerkbesturen en gewestelijke autoriteiten betrokken raakten. Wilhelmus Sluiter uit Rouveen behoorde tot de orthodoxe richting die zich tegen dergelijke afwijkingen verzette. Abraham Putman uit Staphorst stond bekend om een meer verdraagzame houding. In 1755 werd Van der Os door de Overijsselse synode afgezet. De gebeurtenis laat zien dat godsdienstige meningsverschillen niet tot kerkgebouwen beperkt bleven, maar ook invloed hadden op bestuurlijke verhoudingen en maatschappelijke tegenstellingen.
De Drentse eigenerfden en hun verbindingen met Overijssel — Achttiende eeuw
Verschillende families uit Drenthe onderhielden nauwe betrekkingen met bestuurders en grondbezitters in Overijssel. Tot deze families behoorde het geslacht Ebbinge. Frederik Ebbinge, geboren in 1720, stamde uit een aanzienlijke familie van Drentse eigenerfden. Zijn grootvader en naamgenoot bezat rond 1672 een volledig boerenbedrijf, een zogenoemd vierpaards erf. Mogelijk was hij dezelfde persoon die tussen 1669 en 1674 zitting had in de Etstoel, het hoogste rechtscollege van Drenthe. Deze identificatie staat niet vast. De familieverbanden waren van belang omdat bestuurlijke functies, militaire aanstellingen en economische belangen vaak via persoonlijke relaties met elkaar verbonden waren.
Frederik Ebbinge en zijn loopbaan in het Staatse leger — 1748–1789
Frederik Ebbinge koos in 1748 voor de militaire dienst. In 1749 benoemden de Ridderschap en Eigenerfden van Drenthe hem tot onderluitenant. De aanstelling werd door de stadhouder bekrachtigd. Een jaar later volgde zijn benoeming tot luitenant. In 1752 kreeg hij het commando over een compagnie grenadiers, aanvankelijk nog met behoud van zijn luitenantstraktement. Pas in 1787 bereikte hij de rang van majoor. Zijn militaire loopbaan bracht hem naar verschillende garnizoensplaatsen in de Republiek en de Zuidelijke Nederlanden. De aanstellingen laten zien hoe provinciale bestuursinstellingen invloed uitoefenden op de militaire carrières van zonen uit vooraanstaande families.
Bergen op Zoom en de huwelijkspolitiek van militaire families — 1750
Bergen op Zoom was in de achttiende eeuw een belangrijke vestingstad aan de zuidelijke grens van de Republiek. De aanwezigheid van militairen had grote betekenis voor de plaatselijke economie. Officieren kwamen er in contact met stedelijke bestuurders en welgestelde koopmansfamilies. Frederik Ebbinge trouwde op 22 december 1750 met Jacoba van Overstraten, dochter van de Bergse schepen Engelbertus van Overstraten en Adriana Vervoort. De familie Van Overstraten behoorde tot de protestantse bestuurskring van de stad. Door het huwelijk werd Ebbinge verbonden met een netwerk dat zich niet tot Drenthe beperkte. De verbindingen tussen militaire officieren en stedelijke families konden ook voor volgende generaties belangrijk blijven.
De familie Van Overstraten en haar bestuurlijke betekenis — Bergen op Zoom — 1750–1800
Binnen de familie Van Overstraten kwamen bestuurlijke functies, culturele belangstelling en maatschappelijke contacten samen. Jan Hendrik van Overstraten was betrokken bij de oprichting van een plaatselijke afdeling van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Zijn dochter Adriana van Overstraten werd bekend als dichteres. Ook andere familieleden hielden zich bezig met letterkunde en maatschappelijke ontwikkeling. Pieter Gerardus van Overstraten vertrok in 1780 naar Nederlands-Indië en werd in 1797 gouverneur-generaal. De familie laat zien hoe stedelijke bestuurskringen uit de Republiek toegang konden krijgen tot functies binnen het overzeese bestuur. Dergelijke betrekkingen versterkten het maatschappelijke aanzien van verwante geslachten.
De familie Hofstede en de aanleg van de Drentse Hoofdvaart — 1750–1781
Wolter Hendrik Hofstede was aanvankelijk officier in hetzelfde regiment als Frederik Ebbinge. Later werd hij een van de belangrijkste ambtenaren van Drenthe. Hij vervulde achtereenvolgens verschillende functies in het landschapsbestuur. Tot de werkzaamheden waarbij hij betrokken was, behoorden de aanleg van het sterrenbos in Assen in 1763 en de Drentse Hoofdvaart tussen 1767 en 1781. Deze vaart verbeterde de verbinding tussen Assen en Meppel en was van belang voor het vervoer van turf en andere goederen. De familie Hofstede ontwikkelde uitgebreide contacten met de bestuurlijke elite van Drenthe en Overijssel. Haar leden speelden ook tijdens de politieke omwentelingen van 1795 en daarna een belangrijke rol.
De familie De Groot en de verbinding tussen handel, leger en bestuur — 1750–1790
De familie De Groot had zich vanuit een ambachtelijke achtergrond opgewerkt tot een vooraanstaande familie in Bergen op Zoom. Dirk de Groot vestigde zich aan het einde van de zeventiende eeuw als meester-hoefsmid in de stad. Zijn nakomelingen kregen toegang tot bestuurlijke en militaire functies. Cornelis Philippus de Groot studeerde enige tijd in Leiden, maar koos vervolgens voor een militaire loopbaan. In 1790 trouwde hij met Anna Geertruida Hofstede, dochter van de Drentse bestuurder Wolter Hendrik Hofstede. Door dit huwelijk ontstond een nauwere verbinding tussen de families De Groot, Hofstede en de aanverwante Ebbinges. Deze relaties bleven ook gedurende de Franse tijd bestaan.
De militaire families rond Oldengaerde en De Havixhorst — 1750–1800
De Drentse en Overijsselse adel onderhielden nauwe contacten via militaire dienst en bestuurlijke functies. Anton Coenraad Bernhard baron van Dongen, geboren in 1744 op Oldengaerde bij Dwingeloo, behoorde tot een geslacht dat verschillende belangrijke militaire functies had vervuld. Hij werd commandant van een regiment waarin ook Christopher Wubben werkzaam was. In de omgeving van De Wijk speelde de familie De Vos van Steenwijk een belangrijke rol. Reint Hendrik baron de Vos van Steenwijk woonde op De Havixhorst en bekleedde het hoogschoutambt van Hasselt. De verbindingen tussen deze families waren van betekenis voor benoemingen, bestuurlijke contacten en de bescherming van persoonlijke belangen.
Christopher Wubben en de verbinding met Oost-Friesland — 1748–1779
Christopher Wubben werd in 1748 geboren in Esens, een marktplaats in Oost-Friesland. Zijn vader Johann Friedrich Wubben was wever. Christopher vertrok naar de Republiek, waar al verwanten woonden. In Den Haag volgde hij een opleiding in genees- en heelkunde. In 1779 werd hij na een examen benoemd tot chirurgijn-majoor bij het regiment Orange Stad en Lande en Drenthe. Deze functie zou hij ongeveer negentien jaar vervullen. De loopbaan van Wubben laat zien dat de verbindingen tussen Oost-Friesland en de Nederlandse gewesten verder gingen dan handel alleen. Ook militairen, ambachtslieden en andere beroepsgroepen verplaatsten zich tussen beide gebieden.
De politieke verdeeldheid van Overijssel — 1780–1785
In de jaren tachtig van de achttiende eeuw namen de tegenstellingen tussen patriotten en prinsgezinden toe. Patriotten verlangden naar veranderingen in het bestuur en wilden de macht van de stadhouder beperken. Prinsgezinden verdedigden het bestaande Oranjegezag. Vanaf 1785 kregen patriotten een sterke positie binnen de Staten van Overijssel. In verschillende steden en dorpen werden vrijkorpsen opgericht die zich met wapenoefeningen bezighielden. De politieke tegenstellingen waren niet overal gelijk. Zwolle, Meppel en De Wijk hadden invloedrijke patriotse kringen, terwijl in Staphorst en Rouveen veel inwoners prinsgezind waren. Daardoor konden binnen een betrekkelijk klein gebied sterk verschillende politieke verhoudingen bestaan.
Het Oranje Corps van Staphorst — 1786
In het najaar van 1786 richtten enkele jongemannen in Staphorst een orangistisch exercitiegenootschap op, dat de naam Orange Corps droeg. Anders dan de patriotse vrijkorpsen in verschillende omliggende plaatsen verdedigde deze groep de positie van het Oranjehuis. De activiteiten gingen echter al snel gepaard met bedreigingen en vernielingen. Hekken werden omgeworpen, ruiten ingegooid en eigendommen van politieke tegenstanders beschadigd. Op 19 december 1786 werd plaatsvervangend schout Jan Coops lastiggevallen. De groep negeerde bovendien het verbod van de Overijsselse Staten op het dragen van bepaalde Oranjetekens en het organiseren van oproerige bijeenkomsten. De plaatselijke overheid bleek onvoldoende in staat de orde te herstellen.
De politieke strijd rond predikant Pieter van der Haar — Staphorst — 1786–1787
De Staphorster predikant Pieter van der Haar sympathiseerde met de patriotten. Daarmee stond hij tegenover een belangrijk deel van zijn gemeenteleden. De politieke verdeeldheid werkte door in het kerkelijke leven. Het aantal deelnemers aan het Heilig Avondmaal liep terug en de predikant kreeg te maken met openlijke weerstand. Op oudejaarsdag 1786 verstoorde een groep van ongeveer veertig met Oranjetekens versierde personen de kerkdienst. Van der Haar probeerde het verbod op dergelijke bijeenkomsten nogmaals bekend te maken, maar dit had geen effect. De gebeurtenissen tonen hoe de politieke conflicten binnen Overijssel ook de verhouding tussen predikanten en hun gemeenteleden konden aantasten.
De aanval op schout Van Lill en de familie Wobben — Staphorst — Februari 1787
In de nacht van 1 op 2 februari 1787 schoten leden van het Orange Corps op de woning van de patriotgezinde schout Van Lill. Hij beschouwde de aanval als een bedreiging van zijn leven. De volgende avond trok een groep naar het huis van belastingontvanger Berend Jans Wobben. Daar ontstond een gewapend treffen tussen de belagers en de familie. Een van de aanvallers kwam om het leven en een ander raakte ernstig gewond. Vervolgens werd het huis van Wobben opnieuw aangevallen en zwaar vernield. Van Lill vreesde dat ook zijn woning zou worden getroffen. Hij week tijdelijk uit naar Dikninge, bij De Wijk.
De gevolgen van de onlusten voor het Overijsselse bestuur — 1787
De onlusten van 1786 en 1787 maakten duidelijk hoe moeilijk het voor de overheid was haar gezag in Staphorst te handhaven. Schout Van Lill had de Staten van Overijssel om hulp gevraagd, maar was aanvankelijk verwezen naar zijn superieur, de hoogschout van Hasselt. Deze trad niet onmiddellijk op tegen de orangistische groepen. Daardoor konden de spanningen verder oplopen. De politieke strijd werd versterkt door persoonlijke tegenstellingen en oude plaatselijke verhoudingen. De gebeurtenissen bleven na 1787 in het geheugen van de bevolking voortleven. Toen in 1795 opnieuw een politieke omwenteling plaatsvond, werden eerdere conflicten en familieverhoudingen opnieuw van betekenis.
Het huwelijk van Christopher Wubben en Adriana Hendrika Ebbinge — 1789
In augustus 1789 trouwde Christopher Wubben met Adriana Hendrika Ebbinge, dochter van majoor Frederik Ebbinge. Het echtpaar was via het militaire netwerk met elkaar in contact gekomen. De zuster van Adriana Hendrika, Hillegonda Ebbinge, trouwde in 1790 met Gerrit Jan Crull. Ook Crull had aanvankelijk een militaire loopbaan gevolgd. De beide huwelijken verbonden de families Ebbinge, Wubben en Crull met elkaar. Deze familieverhoudingen zouden later grote betekenis krijgen voor de bestuurlijke loopbaan van Frederik Allard Ebbinge Wubben. Zijn oom Gerrit Jan Crull verwierf namelijk een plaatselijk bestuursambt en kon daardoor zijn jonge neef met het bestuurlijke werk vertrouwd maken.
De geboorte van Frederik Allard Ebbinge Wubben — Deventer — 1791
Op 13 juli 1791 werd in Deventer Frederik Allard Wubben geboren als enige zoon van Christopher Wubben en Adriana Hendrika Ebbinge. In het doopregister werd hij ingeschreven met de voornamen Frederik Ebbinge. Later voerde hij de naam Frederik Allard Ebbinge Wubben. Daarmee werden de familienamen van zijn ouders en voorouders met elkaar verbonden. De dubbele naam was van betekenis voor het behoud van de herinnering aan het geslacht Ebbinge. Binnen aanzienlijke families kwam een dergelijke naamgeving vaker voor. Zij kon helpen om verwantschap, afkomst en maatschappelijke positie zichtbaar te maken. De jongen groeide op in een periode van ingrijpende politieke veranderingen.
De Franse inval en de Bataafse omwenteling — Overijssel — 1795
In januari 1795 trokken Franse troepen de Republiek binnen. De stadhouderlijke regering kwam ten val en de Bataafse Republiek werd gevormd. Ook in Overijssel veranderde het gewestelijke bestuur. Vanaf 5 februari 1795 namen Provisionele Representanten de macht over. De nieuwe bestuurders wilden het politieke bestel hervormen en meer inwoners bij de vertegenwoordiging betrekken. Voor het eerst kregen ook plattelandsbewoners mogelijkheden om afgevaardigden naar gewestelijke vergaderingen te sturen. Toch werden de veranderingen niet overal met instemming ontvangen. Vooral in dorpen waar het Oranjehuis veel aanhang had, bestond wantrouwen tegenover de nieuwe instellingen en hun vertegenwoordigers.
De eerste Bataafse vertegenwoordigers van Staphorst en IJhorst — 1795
Na de omwenteling van 1795 moest het Overijsselse platteland vertegenwoordigers aanwijzen voor het nieuwe gewestelijke bestuur. Vanuit IJhorst werden Jan Jans ter Haar en Jannes Egberts afgevaardigd. In Staphorst en Rouveen verliep de deelname aanvankelijk terughoudender. Later kwamen ook uit deze dorpen vertegenwoordigers naar voren, onder wie Hilbert Geerts, Jan Knol en Klaas Kiers Brouwer. Op 29 mei 1795 werd in Staphorst een municipale raad van zestien leden gekozen. Opmerkelijk was dat deze raad in aantal en samenstelling sterk leek op de oudere instelling van de zestienen. De nieuwe politieke organisatie behield daardoor verschillende kenmerken van het oude plaatselijke bestuur.
De verkiezingsonlusten bij de kerk van Staphorst — Januari 1796
Op 26 januari 1796 moesten in Staphorst verkiezingen worden gehouden voor de Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek. Kiezers moesten instemmen met politieke beginselen waarin volkssoevereiniteit centraal stond en erfelijke ambten werden afgewezen. Veel orangistisch gezinde inwoners wilden deze verklaring niet onderschrijven. Bij de kerk ontstond een grote samenkomst waarin de tegenstanders zich openlijk verzetten. Schout Lambert Oortwijn en hoogschout Reint Hendrik de Vos van Steenwijk werden bedreigd. Voorstanders van de verkiezingen durfden nauwelijks hun mening te geven. De hoogschout beëindigde de bijeenkomst. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat de nieuwe staatsmacht nog weinig gezag bezat binnen delen van de bevolking.
De militaire bezetting na het oproer — Staphorst — 1796
Na de mislukte verkiezingen van januari 1796 besloot het Overijsselse bestuur militairen in Staphorst te legeren. De inkwartiering moest nieuwe ongeregeldheden voorkomen en de plaatselijke bestuurders beschermen. Een deel van de soldaten vertrok op 7 maart, terwijl de rest op 12 april de gemeente verliet. Intussen werd onderzoek gedaan naar de personen die bij het oproer betrokken waren geweest. In april legden 31 getuigen verklaringen af. Enkele inwoners werden veroordeeld, onder wie personen die tijdelijk uit het gebied werden verbannen. De afwikkeling verliep echter niet uitsluitend via straffen. Ook overleg met plaatselijke vertegenwoordigers was noodzakelijk om de rust te herstellen.
De plaatselijke leiders en de grenzen van het staatsgezag — Staphorst — 1796–1800
De conflicten van 1796 laten zien dat het gezag in Staphorst niet alleen berustte bij de officiële schout en het gewestelijke bestuur. Binnen de gemeenschap bestonden verschillende personen en instellingen die invloed uitoefenden op het gedrag van de bevolking. De zestienen, erfgenamen, kerkelijke functionarissen en andere plaatselijke vertegenwoordigers konden bemiddelen tussen inwoners en overheid. Ook personen zonder officieel ambt konden een belangrijke rol spelen. Het bestaan van dergelijke informele verhoudingen verklaart waarom landelijke besluiten niet eenvoudig konden worden afgedwongen. De overheid moest rekening houden met de plaatselijke instellingen die al lange tijd het dagelijks bestuur hadden gedragen.
De economische gevolgen van de Franse oorlogvoering — Zwolle en Zwartsluis — 1795–1803
De Franse overheersing bracht nieuwe lasten voor de Overijsselse bevolking. Militaire eenheden moesten worden ingekwartierd, gevoed en vervoerd. In Zwolle waren de verplichtingen zwaar en werden omliggende boeren ingeschakeld om transporten uit te voeren. Zwartsluis had als haven en doorvoerplaats een belangrijke functie bij het vervoer van goederen. De plaats moest aanzienlijke hoeveelheden levensmiddelen leveren. Ook Hasselt kreeg te maken met hoge uitgaven voor Franse militairen. De financiële lasten drukten op gemeentelijke kassen en op particuliere gezinnen. De oorlog met Engeland verstoorde bovendien de handel en maakte de economische omstandigheden voor veel inwoners onzeker.
De militaire lasten voor de boeren van Zalk en Hasselt — 1795–1803
De verplichting paarden en wagens te leveren beperkte zich niet tot de grotere steden. Ook boeren uit de omliggende dorpen werden opgeroepen om goederen en militairen te vervoeren. In mei 1803 ontstonden klachten toen boeren uit Zalk gedwongen werden een lange transporttocht naar Duitsland te ondernemen. Schout Willem Hendrik Schlosser bracht de kwestie onder de aandacht van het bestuur in Zwolle. De langdurige afwezigheid van paarden en wagens kon grote gevolgen hebben voor het werk op de boerderij. Ook verloren boeren tijd en konden dieren beschadigd raken. De militaire transporten vormden daardoor een belangrijke economische belasting voor het platteland.
De bewoners en de landbouw rond het jaar 1800 — Staphorst en Rouveen
Een beschrijving van de landbouwomstandigheden rond 1800 geeft een beeld van de betrekkelijk bescheiden welvaart in Staphorst en Rouveen. De boerderijen stonden langs de doorgaande weg en waren vooral ingericht op het gecombineerde gebruik als woning en landbouwbedrijf. De akkers en weilanden lagen achter de bebouwing en werden door sloten en andere watergangen van elkaar gescheiden. Runderen waren belangrijk voor melk, mest en inkomsten uit de verkoop van dieren. Door de beperkte vruchtbaarheid van sommige gronden bleef de productie achter bij die van gunstiger landbouwgebieden. De economische positie van een gezin hing sterk af van de omvang en kwaliteit van het eigen grondbezit.
De migratie uit Bentheim en het oostelijke grensgebied — Staphorst en Rouveen — Omstreeks 1800
Hoewel Staphorst en Rouveen in latere beschrijvingen vaak als betrekkelijk gesloten dorpsgemeenschappen worden voorgesteld, bestonden er contacten met andere gebieden. Rond 1800 vestigden zich verschillende personen en families uit Bentheim en aangrenzende streken in de dorpen. In de trouwboeken komen herhaaldelijk inwoners voor die afkomstig waren uit de Duitse grensgebieden. Sommige nieuwkomers vonden werk in de landbouw of vestigden zich als ambachtsman. Ook vertrokken plaatselijke inwoners naar andere dorpen en steden. De bevolkingsbeweging was niet bijzonder omvangrijk, maar laat zien dat de dorpsgemeenschappen deel uitmaakten van een groter gebied waarin mensen, goederen en kennis zich verplaatsten.
Onderwijs als mogelijkheid om het boerenbestaan te verlaten — Overijssel — 1790–1810
Voor kinderen uit Staphorst waren de mogelijkheden om buiten het landbouwbedrijf een beroep op te bouwen beperkt. Het onderwijs bood sommige jongeren echter nieuwe kansen. Geert Spijkerman, geboren in 1790 als zoon van de patriotse winkelier Jan Spijkerman, werkte aanvankelijk als onderwijzer in IJhorst en werd later een belangrijke onderwijsman in Zwolle. Peter Hendrik van Lier, geboren in 1784 in een Staphorster boerengezin, werd onderwijzer in 's-Heerenbroek en later in Wilsum. Hij verwierf bovendien bestuurlijke functies. Hun loopbanen laten zien dat scholing en contacten buiten het geboortedorp mogelijkheden boden voor maatschappelijke vooruitgang.
De eerste loopbaan van Christopher Wubben in Heemse — 1798–1804
Christopher Wubben verliet in 1798 de militaire dienst. Volgens de familieoverlevering hield zijn vertrek verband met zijn weigering de nieuwe regering trouw te zweren. Deze verklaring is niet onafhankelijk bevestigd. Hij vestigde zich als geneesheer in Heemse, bij Hardenberg, waar hij een huis aan de brink bewoonde. Zijn zwager Gerrit Jan Crull was in dezelfde omgeving bestuurlijk werkzaam. Ook Anton Coenraad Bernhard baron van Dongen behoorde tot de huiselijke kring. De familie Wubben beschikte daardoor nog altijd over betrekkingen met militaire en bestuurlijke families. Toch was haar financiële positie niet geheel duidelijk. De inkomsten uit de medische praktijk moesten het gezin onderhouden.
Het overlijden van Christopher Wubben en de financiële gevolgen — Heemse — 1804
Christopher Wubben overleed op 18 maart 1804 in Heemse. Hij werd begraven in de kerk, dicht bij de bank die bij het huis Welgelegen van zijn zwager Gerrit Jan Crull hoorde. Zijn zoon Frederik Allard was op dat moment twaalf jaar oud. Het overlijden had ingrijpende gevolgen voor de financiële omstandigheden van de weduwe Adriana Hendrika Ebbinge. Zij moest openstaande vorderingen laten innen en stelde daarvoor Derk Jan Kremer als gevolmachtigde aan. Baron Van Dongen verleende haar ondersteuning bij de afwikkeling. In 1805 werd het huis aan de brink verkocht. De familie moest daardoor opnieuw bepalen waar zij haar bestaan zou voortzetten.
Gerrit Jan Crull en de overgang naar Staphorst — 1806
In 1806 werd Gerrit Jan Crull benoemd tot schout van Staphorst, Rouveen en IJhorst. Hij volgde Lambert Oortwijn op, die een andere rechterlijke functie kreeg. Crull was gehuwd met Hillegonda Ebbinge, een zuster van de moeder van Frederik Allard. Het kinderloze echtpaar had nauwe banden met de jongen. Mogelijk verhuisde hij in 1806 met zijn oom en tante naar Staphorst. Uit een kerkelijk register blijkt in ieder geval dat hij in 1808 in de gemeente aanwezig was. Crulls benoeming bood de jonge Frederik Allard de mogelijkheid het plaatselijke bestuur van nabij te leren kennen. Daarmee werd de basis gelegd voor zijn eigen loopbaan.
Jan ter Pelkwijk en de opleiding van Frederik Allard — Zwolle — 1806–1809
De jonge Frederik Allard kreeg onderwijs van de Zwolse jurist en bestuurder Jan ter Pelkwijk. Deze gaf les aan begaafde jongens en legde veel nadruk op praktische kennis. Tot zijn leerlingen behoorden ook Johan Rudolf Thorbecke en Everhardus Johannes Potgieter. Ter Pelkwijk hield zich bezig met wiskunde, landbouw, onderwijs en maatschappelijke ontwikkeling. Frederik Allard leerde voldoende Frans om later bestuurlijke correspondentie te kunnen voeren en kon Latijnse historische teksten raadplegen. Zijn schriftelijk Nederlands vertoonde nog verschillende onregelmatigheden, maar zijn argumentatie was doorgaans helder. De opleiding gaf hem een basis voor werkzaamheden als bestuurder, notaris en geschiedschrijver.
Koning Lodewijk Napoleon en de hervorming van het plaatselijke bestuur — 1806–1810
Tijdens het Koninkrijk Holland onder Lodewijk Napoleon werden de bestuurlijke hervormingen voortgezet die in de Bataafse tijd waren begonnen. De overheid wilde meer inzicht krijgen in de bevolking, belastingen, landbouw en plaatselijke voorzieningen. Schouten moesten steeds vaker opdrachten uitvoeren die vanuit hogere bestuurslagen werden gegeven. De onderwijswet van 1806 betekende eveneens een verandering. Onderwijzers werden aan nieuwe eisen onderworpen en het schooltoezicht werd versterkt. De overheid streefde naar een grotere eenheid in het bestuur. Toch bleven op het Overijsselse platteland veel oude instellingen functioneren. Daardoor ontstond een overgangssituatie waarin nieuwe regels naast bestaande gebruiken werden toegepast.
Een jonge plaatsvervangend schout in Staphorst — 1809
In de zomer van 1809 trad Frederik Allard Ebbinge Wubben op als plaatsvervanger van zijn oom Gerrit Jan Crull. Hij was nog maar achttien jaar oud toen hij verantwoordelijkheid kreeg voor het bestuur van het uitgestrekte schoutambt. Hij moest verantwoording afleggen aan hoogschout Reint Hendrik de Vos van Steenwijk. De plaatselijke bevolking was gewend aan bestuurders met langdurige banden met de dorpsgemeenschappen. Ebbinge Wubben was daarentegen betrekkelijk kort in Staphorst woonachtig. Zijn jeugdige leeftijd en beperkte plaatselijke netwerk maakten zijn positie kwetsbaar. Tegelijk bood het ambt hem de gelegenheid bestuurlijke ervaring op te doen in een periode waarin het staatsgezag snel veranderde.
De Franse inlijving en de nieuwe bestuurlijke grenzen — 1810–1811
In 1810 werd het Koninkrijk Holland ingelijfd bij het Franse keizerrijk. Het bestuur van Overijssel werd opnieuw ingericht volgens Franse voorschriften. Gemeenten kwamen binnen een hiërarchische organisatie van departementen, arrondissementen en mairies te staan. Het oude schoutambt Staphorst verloor zijn vroegere positie en werd onderdeel van een nieuw gemeentelijk bestuur. De plaatselijke bestuurder droeg voortaan de titel maire. Hij moest opdrachten uitvoeren die via het departementale bestuur werden doorgegeven. De bestuurlijke hervorming had gevolgen voor belastingen, militaire verplichtingen, onderwijs en registratie van de bevolking. De invloed van de centrale overheid op het dagelijks leven nam hierdoor sterk toe.
De installatie van het nieuwe gemeentebestuur — Staphorst — 1811
Op 14 april 1811 werd de nieuwe gemeenteraad van Staphorst beëdigd. Omdat er nog geen geschikt gemeentehuis beschikbaar was, vond de bijeenkomst plaats in de kerk. Frederik Allard Ebbinge Wubben werd maire en Geert Jans Bezoen kreeg de functie van adjunct-maire. De raad bestond uit inwoners met verschillende achtergronden, maar de meeste leden waren ouder dan de jonge bestuurder. In 1811 vergaderde de raad zeven keer, inclusief de installatie. De bijeenkomsten gingen vooral over gemeentelijke financiën en de uitvoering van overheidsvoorschriften. De nieuwe organisatie betekende een duidelijke verandering ten opzichte van het oude bestuur door schouten en erfgenamen.
De eerste gemeentelijke begrotingen en het financiële toezicht — 1811–1813
Het Franse gemeentebestuur moest de plaatselijke inkomsten en uitgaven nauwkeuriger vastleggen dan voorheen gebruikelijk was. Begrotingen en rekeningen werden opgesteld volgens voorschriften van hogere overheden. De maire moest zorgen dat belastingen werden geïnd en betalingen op de juiste wijze werden verantwoord. De gemeenteraad kwam daarvoor enkele keren per jaar bijeen. In 1812 waren er acht raadsvergaderingen en in 1813 elf. De financiële administratie vormde een belangrijk onderdeel van het gemeentelijke werk. Toch betekende de invoering van nieuwe regels niet dat alle oude financiële verhoudingen onmiddellijk verdwenen. Verschillende verplichtingen tegenover grondbezitters en plaatselijke instellingen bleven bestaan.
Statistische gegevens als middel voor staatsbestuur — Overijssel — 1811–1813
De Franse overheid verlangde uitgebreide informatie over de omstandigheden in de gemeenten. Bestuurders moesten gegevens verzamelen over bevolking, landbouw, onderwijs, armenzorg, gezondheid en economische activiteiten. De statistiek werd beschouwd als een hulpmiddel om besluiten voor te bereiden en de uitvoering van beleid te controleren. Ebbinge Wubben werkte nauwgezet mee aan deze administratieve opdrachten. Zijn belangstelling voor statistiek bleef ook na de Franse tijd bestaan. De ontwikkeling weerspiegelde een nieuwe opvatting over bestuur. De overheid wilde niet langer uitsluitend toezicht houden op bestaande plaatselijke instellingen, maar beschikken over gegevens waarmee zij het maatschappelijk leven systematisch kon organiseren.
De invoering van de Burgerlijke Stand — Staphorst — 1811
De invoering van de Burgerlijke Stand was een van de ingrijpendste bestuurlijke veranderingen. Geboorten, huwelijken en overlijdens werden voortaan door burgerlijke ambtenaren geregistreerd. Voorheen waren dergelijke gebeurtenissen vooral in kerkelijke registers vastgelegd. Ook moesten inwoners een vaste familienaam aannemen of laten registreren. In Staphorst verliep deze verandering niet zonder problemen. Niet ieder gezin verscheen onmiddellijk voor registratie. Bovendien ontstond een geschil tussen Ebbinge Wubben en predikant Theodorus van Rhee over de schrijfwijze van kindernamen. De maire wilde zich houden aan de officiële voorschriften, terwijl de predikant rekening hield met de namen die binnen de dorpsgemeenschap gebruikelijk waren.
De zes scholen van het schoutambt Staphorst — 1810–1813
Bij het begin van de Franse tijd beschikte het schoutambt Staphorst over zes scholen. De hoofddorpen Staphorst, Rouveen en IJhorst hadden elk een eigen school. Daarnaast waren er voorzieningen in Hesselingen, de Leijen en Hamingen. De school van de Leijen werd ook bezocht door kinderen uit Overlankhorst, terwijl de school in Hamingen leerlingen uit Baarlo ontving. Schout Gerrit Jan Crull bracht in 1810 verslag uit over de toestand van het onderwijs. Volgens hem voldeden de lessen grotendeels aan de wettelijke voorschriften. Over de schoolgebouwen in verschillende buurtschappen was hij minder tevreden. De slechte huisvesting beperkte de mogelijkheden om het onderwijs te verbeteren.
De schoolopzieners en de verbetering van het onderwijs — Overijssel — 1811–1813
De onderwijswet van 1806 bracht nieuwe regels voor de kwaliteit van het lager onderwijs. Schoolopzieners moesten de scholen bezoeken en de geschiktheid van onderwijzers beoordelen. In Overijssel was onder anderen predikant Wilhelmus Sanders uit Vollenhove bij het schooltoezicht betrokken. In Staphorst, Rouveen en IJhorst werkten onderwijzers die niet allemaal dezelfde opleiding hadden genoten. Jan Courtz uit Rouveen was al sinds 1792 als schoolmeester werkzaam. De overheid wilde het onderwijs verbeteren door goedgekeurde leerboeken en een meer uniforme lesmethode. Op het platteland bleef de uitvoering echter afhankelijk van beschikbare middelen, goede gebouwen en de bereidheid van ouders hun kinderen naar school te sturen.
De armenzorg tussen kerk en overheid — 1811–1813
De ondersteuning van behoeftige inwoners was in Staphorst en Rouveen voornamelijk een kerkelijke aangelegenheid. Diaconieën beheerden middelen waarmee arme gezinnen, weduwen en andere hulpbehoevenden konden worden ondersteund. De Franse overheid verlangde meer inzicht in de omvang van de armoede en de werkzaamheden van plaatselijke instellingen. Daardoor moesten de kerkelijke besturen vaker gegevens verstrekken aan de gemeente. De verhouding tussen kerk en staat was echter niet duidelijk afgebakend. De diaconieën beschouwden armenzorg als een eigen verantwoordelijkheid, terwijl de overheid meer toezicht wilde uitoefenen. De moeilijke economische omstandigheden vergrootten de behoefte aan ondersteuning en maakten de beschikbare middelen ontoereikend.
De oorlogseconomie en het verbouwen van suikerbieten — 1811–1812
Het Continentaal Stelsel van Napoleon beperkte de handel met Engeland en veroorzaakte tekorten aan verschillende ingevoerde producten. De Franse overheid probeerde daarom vervangende landbouwproducten te laten verbouwen. Op 16 april 1811 kregen de gemeenten in het departement opdracht mee te werken aan de teelt van suikerbieten. Voor het gebied rond Hasselterambt moest een oppervlakte van ruim zes hectare beschikbaar komen. De maires moesten eerst onderzoeken welke boeren vrijwillig wilden deelnemen. Wanneer onvoldoende belangstelling bestond, kon dwang worden overwogen. In Staphorst bleek het moeilijk landbouwers tot verandering van hun bedrijfsvoering te bewegen. Nieuwe gewassen brachten immers onzekerheid en financiële risico's met zich mee.
De Meppeler markt en de landbouwverbindingen met Overijssel — 1811–1813
De landbouwers van Staphorst en Rouveen waren voor de verkoop van verschillende producten aangewezen op markten buiten hun dorpen. Meppel was daarbij een belangrijk handelscentrum. De verbindingen met Zwolle, Hasselt en Zwartsluis boden eveneens mogelijkheden voor de aan- en afvoer van landbouwproducten. De Franse oorlogseconomie beïnvloedde dit handelsverkeer. Transporten konden door militaire verplichtingen worden onderbroken en de beschikbaarheid van paarden en wagens was niet altijd verzekerd. Ook de prijzen van landbouwproducten veranderden onder invloed van de oorlog. De plaatselijke economie bleef daardoor verbonden met ontwikkelingen die ver buiten de eigen dorpsgemeenschap plaatsvonden.
De schouw van wegen en watergangen — Staphorst en Rouveen — 1811–1813
Het onderhoud van sloten, wegen en waterleidingen was een noodzakelijke voorwaarde voor landbouw en bewoning. In Staphorst en Rouveen werden dergelijke werkzaamheden traditioneel gecontroleerd door plaatselijke functionarissen en vertegenwoordigers van belanghebbende grondbezitters. De schouw bestond uit het inspecteren van watergangen en het vaststellen of eigenaren hun onderhoudsverplichtingen waren nagekomen. In de Franse tijd kreeg de maire meer verantwoordelijkheid voor de uitvoering van deze werkzaamheden. Toch bleven de oude rechten en de verdeling van lasten van betekenis. De waterafvoer was vooral problematisch in de lage gebieden, waar regenwater en water uit aangrenzende streken moeilijk konden worden afgevoerd.
De invoering van de Franse dienstplicht — Staphorst — 1811
De inlijving bij Frankrijk bracht de verplichte militaire dienst met zich mee. Jongemannen moesten worden geregistreerd en konden worden aangewezen voor dienst in de legers van Napoleon. De mogelijkheid om tegen betaling een plaatsvervanger te laten dienen maakte de lasten ongelijk. Welgestelde gezinnen konden soms aan directe dienstplicht ontkomen, terwijl minder vermogende inwoners daarvoor onvoldoende middelen bezaten. Voor boerengezinnen betekende het vertrek van een jonge man bovendien verlies van arbeidskracht. Ebbinge Wubben moest lijsten opstellen, lotingen organiseren en aangewezen dienstplichtigen tot medewerking bewegen. De uitvoering van deze verplichtingen veroorzaakte ernstige spanningen tussen de maire en een deel van de bevolking.
Dienstweigeraars en deserteurs op het Overijsselse platteland — 1811–1813
Niet alle aangewezen dienstplichtigen waren bereid zich voor militaire dienst te melden. Sommige jongemannen weigerden de oproep op te volgen, terwijl anderen na hun indiensttreding deserteerden. De Franse overheid verlangde dat plaatselijke bestuurders dergelijke personen opspoorden en hun terugkeer bevorderden. Ebbinge Wubben moest herhaaldelijk lijsten van dienstweigeraars en deserteurs bekendmaken. Ook de predikanten kregen opdracht vanaf de kansel tot gehoorzaamheid aan de wet op te roepen. Het gemeentebestuur probeerde aanvankelijk door overleg medewerking te krijgen. Wanneer dit niet lukte, werden strengere maatregelen overwogen. De voortdurende problemen namen veel bestuurlijke tijd in beslag en tastten het vertrouwen in de maire verder aan.
De dreigbrief tegen maire Ebbinge Wubben — Februari 1812
Op 12 februari 1812 werd bij de woning van Ebbinge Wubben een anonieme dreigbrief bezorgd. De schrijver beschuldigde de maire ervan de bevolking schade toe te brengen en kondigde geweld tegen hem aan. Ebbinge Wubben bracht zijn superieur Petrus Hofstede op de hoogte van de bedreiging. Hij stelde dat hij uitsluitend handelde overeenkomstig zijn ambtelijke verplichtingen. De brief weerspiegelde de onvrede over de Franse maatregelen, vooral de dienstplicht. Ook oudere politieke tegenstellingen speelden mogelijk een rol. De gebeurtenissen laten zien dat het gezag van de jonge bestuurder niet vanzelfsprekend werd aanvaard. Zijn officiële benoeming bood hem onvoldoende bescherming tegen plaatselijke vijandigheid.
De onrust rond de Franse overheid en haar vertegenwoordigers — 1812–1813
De ontevredenheid over de Franse overheersing kwam in Staphorst op verschillende manieren tot uiting. Inwoners verzetten zich tegen militaire verplichtingen en uitten hun afkeer van bestuurders die deze maatregelen uitvoerden. Ebbinge Wubben probeerde de voorschriften van de overheid te handhaven, maar moest rekening houden met de mogelijkheid van nieuwe ongeregeldheden. Hij kon niet uitsluitend vertrouwen op zijn ambtelijke bevoegdheden. De medewerking van plaatselijke vertegenwoordigers bleef noodzakelijk. De Franse overheid beschikte weliswaar over militaire middelen om gehoorzaamheid af te dwingen, maar dit kon het wantrouwen tegenover de bestuurder vergroten. Zo bleef de verhouding tussen gemeente en bevolking bijzonder kwetsbaar.
De openbare feesten en de verering van Napoleon — 1811–1813
De Franse overheid probeerde haar gezag te versterken door openbare plechtigheden en symbolische uitingen van trouw. Gemeenten moesten belangrijke gebeurtenissen binnen de keizerlijke familie bekendmaken en op voorgeschreven wijze vieren. Klokgelui, vlaggen, kerkelijke bijeenkomsten en officiële toespraken waren middelen om de bevolking bij het nieuwe bestuur te betrekken. Ebbinge Wubben gebruikte in zijn bekendmakingen de voorgeschreven eerbiedige taal tegenover Napoleon. Hieruit kan niet zonder meer worden afgeleid dat hij persoonlijk overtuigd aanhanger van het keizerrijk was. Zijn taak als maire verplichtte hem immers het Franse gezag te vertegenwoordigen. De plechtigheden maakten vooral zichtbaar hoe sterk de landelijke overheid het openbare leven wilde beïnvloeden.
De Franse bestuurder tussen hervorming en dwang — Staphorst — 1811–1813
De Franse bestuursorganisatie bracht maatregelen die vanuit de Verlichting waren voortgekomen, zoals verbetering van onderwijs, registratie van de bevolking en verzameling van statistische gegevens. Tegelijkertijd verlangde het keizerrijk grote militaire en financiële offers. Voor Ebbinge Wubben betekende dit dat hij nauwelijks gelegenheid kreeg een zelfstandig plaatselijk beleid te ontwikkelen. Het grootste deel van zijn werkzaamheden bestond uit het uitvoeren van opdrachten van hogere overheden. Zijn belangstelling voor onderwijs en maatschappelijke verbetering sloot aan bij verschillende hervormingen, maar de uitvoering van dienstplicht en andere dwangmaatregelen bepaalde in belangrijke mate zijn verhouding tot de bevolking. De nieuwe bestuursvorm was daardoor zowel vernieuwend als repressief.
De nederlaag van Napoleon en de bevrijding van Zwolle — 1813
De nederlaag van Napoleon bij Leipzig in oktober 1813 leidde tot de terugtocht van Franse troepen uit grote delen van Europa. Op 12 november bereikten Kozakken Zwolle. De Franse prefect Hultman verliet zijn functie en er ontstond onzekerheid over het bestuur. Op 20 november arriveerde een Russische legereenheid onder leiding van prins Naritschin. Een dag later werd Berend Hendrik baron Bentinck tot Buckhorst benoemd tot voorlopig gouverneur van het departement. Bentinck behoorde tot de orangistische adel van Overijssel en bezat de havezate Buckhorst bij Zalk. Zijn benoeming betekende een belangrijke stap in de overgang van het Franse naar het nieuwe Nederlandse bestuur.
Het herstel van het Oranjegezag in Overijssel — November 1813
De gebeurtenissen in november 1813 maakten een einde aan het Franse bestuursstelsel, maar niet aan de behoefte aan ervaren ambtenaren. Berend Hendrik baron Bentinck tot Buckhorst nam de leiding over het provinciale bestuur. Hij werd bijgestaan door personen die ook tijdens de Bataafs-Franse periode bestuurlijke functies hadden vervuld. De terugkeer van Oranje betekende daardoor geen volledige vervanging van alle ambtenaren. Voor plaatselijke bestuurders was deze continuïteit belangrijk. Zij moesten zich aanpassen aan nieuwe politieke omstandigheden, terwijl de dagelijkse werkzaamheden doorgingen. In Staphorst bleef Ebbinge Wubben voorlopig op zijn post, ondanks zijn eerdere functie als vertegenwoordiger van Napoleon.
Het oproer tegen het gemeentebestuur van Staphorst — November 1813
De machtswisseling van november 1813 leidde in Staphorst tot nieuwe ongeregeldheden. Een deel van de bevolking beschouwde Ebbinge Wubben als vertegenwoordiger van het verdwenen Franse gezag. Personen die eerder tegen de dienstplicht en andere maatregelen hadden geprotesteerd, kwamen opnieuw in beweging. De jonge bestuurder moest zijn optreden tegenover de nieuwe provinciale autoriteiten verdedigen. Daarbij verwees hij naar inwoners die ook tijdens eerdere politieke conflicten een rol hadden gespeeld. De overheid wilde vooral voorkomen dat de omwenteling tot langdurige onrust zou leiden. Uiteindelijk bleef Ebbinge Wubben in functie. Het herstel van de openbare orde kreeg voorrang boven het ontslag van alle voormalige Franse bestuurders.
De oude politieke tegenstellingen na de bevrijding — Staphorst en Rouveen — 1813
De ongeregeldheden van 1813 kunnen niet uitsluitend worden verklaard uit de afkeer van de Franse overheersing. In Staphorst waren de herinneringen aan de conflicten van 1786, 1787 en 1796 nog aanwezig. Sommige families en personen hadden gedurende verschillende politieke omwentelingen tegenover elkaar gestaan. Ook de positie van de schout en de oudere instellingen speelde een rol. De bewoners waren gewend dat plaatselijke belangen door eigen vertegenwoordigers werden behartigd. Wanneer een bestuurder vooral opdrachten van buiten uitvoerde, kon dat wantrouwen oproepen. De gebeurtenissen laten zien dat politieke veranderingen op nationaal niveau in de dorpen werden beoordeeld vanuit bestaande persoonlijke en maatschappelijke verhoudingen.
De dankdag voor het herstel van Oranje — December 1813
Na het vertrek van de Franse troepen riep Ebbinge Wubben de predikanten van Staphorst, Rouveen en IJhorst op om mee te werken aan een openbare dankdag. De bevrijding werd verbonden met het herstel van godsdienst, vrijheid en nationale onafhankelijkheid. De predikanten moesten de bevolking oproepen tot dankbaarheid en gebed voor de nieuwe vorst. Het gebruik van de kerk als plaats voor dergelijke plechtigheden paste binnen oudere bestuurlijke tradities. Ook onder Napoleon had de overheid de predikanten bij openbare bekendmakingen betrokken. De politieke betekenis was nu echter veranderd. Het Oranjehuis werd opnieuw het symbool waarmee bestuurders saamhorigheid en loyaliteit probeerden te bevorderen.
De organisatie van de landstorm in Overijssel — 1813–1814
Na het herstel van de onafhankelijkheid moesten nieuwe militaire eenheden worden gevormd om het land te verdedigen en Franse vestingen onder druk te zetten. Ook inwoners van Staphorst, Rouveen en IJhorst werden bij de landstorm betrokken. Ebbinge Wubben moest bijdragen aan de organisatie van de plaatselijke bewapening. De bevolking werd opgeroepen geld en middelen beschikbaar te stellen. Kerkelijke functionarissen werkten mee aan inzamelingen. De militaire verplichtingen bleven daardoor bestaan, hoewel zij nu in naam van het herstelde Oranjegezag werden opgelegd. De taak van het gemeentebestuur veranderde niet wezenlijk: het moest opnieuw mensen, geld en materieel beschikbaar stellen voor een bovenplaatselijk militair doel.
De verplichte wagendiensten voor de geallieerde legers — 1813–1814
De komst van geallieerde troepen bracht nieuwe verplichtingen voor de boeren van Overijssel. Paarden en wagens moesten beschikbaar worden gesteld voor het vervoer van militairen, levensmiddelen en andere goederen. Het gebied rond Staphorst lag langs een belangrijke verkeersroute tussen Zwolle en het noorden. Daardoor werden plaatselijke boeren regelmatig opgeroepen voor transporten. Het voormalige Hasselterambt moest dagelijks 23 wagens met telkens twee paarden leveren. Voor landbouwers betekende dit een aanzienlijke belasting. Zij konden hun dieren niet gebruiken voor het werk op de boerderij en liepen het risico dat paarden en wagens tijdens de transporten beschadigd raakten.
De weigering van boeren om wagens te leveren — December 1813
In december 1813 bleek een deel van de Staphorster boeren niet bereid aan de verplichte wagendiensten mee te werken. Op 10 december schreef Ebbinge Wubben dat ongeveer de helft van de aangesproken landbouwers weigerde. Hij vroeg het provinciebestuur om instructies. De hogere overheid beschouwde de transporten als noodzakelijk en wilde dat de gemeenten hun verplichtingen nakwamen. Boetes en militaire inkwartiering werden gebruikt om medewerking af te dwingen. Voor Ebbinge Wubben was dit een moeilijke positie. Hij had pas kort daarvoor de onrust rond de Franse dienstplicht meegemaakt en moest nu opnieuw militaire maatregelen uitvoeren die bij veel inwoners weerstand opriepen.
De transporten naar De Wijk, Meppel en Hoogeveen — 1814
De wagendiensten beperkten zich niet tot het vervoer naar Zwolle. Boeren uit Staphorst en Rouveen werden ook ingezet op routes richting De Wijk, Meppel en Hoogeveen. Sommige transporten gingen verder het noorden in. De verplichtingen konden verschillende dagen duren. Tijdens zulke tochten moesten de boeren zelf vaak zorgen voor voedsel en onderdak voor mens en dier. Het ontbreken van duidelijke afspraken over vergoedingen leidde tot klachten. Ebbinge Wubben probeerde bij de hogere overheid aandacht te vragen voor de lasten die zijn inwoners droegen. De transporten laten zien hoe belangrijk landbouwers met paard en wagen nog waren voor de militaire logistiek.
De conflicten met de bestuurders van Hasselt en Zwolle — 1814
Bij de organisatie van de wagendiensten ontstonden problemen tussen verschillende Overijsselse gemeentebesturen. Burgemeester Coenraad Jurgen Freislich van Hasselt vroeg Ebbinge Wubben herhaaldelijk wagens beschikbaar te stellen. Ook vanuit Zwolle en Kampen kwamen verzoeken. Niet altijd was duidelijk op wiens gezag deze opdrachten waren gebaseerd. De Zwolse postmeester Egbert ten Zweege had de moeilijke taak de transporten te coördineren. Ebbinge Wubben klaagde over de behandeling van Staphorster boeren. Hij zocht steun bij burgemeester De Vos de Wael van Zwolle. De problemen maakten duidelijk dat de militaire organisatie na de bevrijding nog weinig overzichtelijk was.
De Kamper transporten en de tekorten aan paarden — 1814
Ook Kampen kreeg te maken met ernstige moeilijkheden bij het organiseren van militaire transporten. Door de wateroverlast en inundaties in Kamperveen en IJsselmuiden waren minder wagens beschikbaar. Burgemeester F. Lemker van Kampen hield daarom soms paarden en wagens uit andere gemeenten vast. Staphorster boeren werden doorgestuurd naar plaatsen als Elburg, Harderwijk, Nijkerk en zelfs Utrecht. Ebbinge Wubben protesteerde tegen deze gang van zaken. De verplichtingen werden zonder voldoende overleg uitgebreid, waardoor boeren langer van huis bleven dan was voorzien. De gebeurtenissen tonen hoe militaire en waterstaatkundige problemen elkaar konden versterken en de landbouw in verschillende delen van Overijssel belastten.
Het einde van de wagendiensten en de nieuwe conflicten — Juni 1814
In juni 1814 besloot de overheid de verplichte wagendiensten te beëindigen. De beslissing zou op 10 juni ingaan. Door gebrekkige communicatie bleef Ebbinge Wubben echter nog wagens naar Zwolle sturen. Boeren die op 12 juni terugkeerden, waren verontwaardigd omdat hun was meegedeeld dat de verplichting al was beëindigd. Ook inwoners die kort daarvoor een boete hadden betaald, eisten hun geld terug. De schout kreeg opnieuw te maken met bedreigingen en boze reacties. Hij vroeg het provinciebestuur om opheldering. Het voorval laat zien hoe de gebrekkige communicatie tussen verschillende bestuurslagen zelfs na de bevrijding tot ernstige plaatselijke problemen kon leiden.
Gesina Nieveen en de belediging van de schout — Staphorst — Juni 1814
Op 5 juni 1814 kwam het in Staphorst tot een incident tussen Ebbinge Wubben en Gesina Nieveen, dochter van de Rouveense predikant Nicolaas Nieveen. Tijdens een inspectie van de landstorm zou zij de schout in het openbaar hebben uitgescholden. Ebbinge Wubben beschouwde de belediging als een aantasting van zijn ambtelijk gezag en diende een klacht in. In de rechtszaak werden getuigen gehoord en werd verwezen naar de nog geldende Franse wetgeving. De gebeurtenis maakte duidelijk dat het oude gezag niet onmiddellijk door een nieuw maatschappelijk vertrouwen was vervangen. Ook persoonlijke en kerkelijke tegenstellingen konden de verhouding met het gemeentebestuur beïnvloeden.
De schadeafwikkeling na de militaire transporten — 1814–1815
Na het beëindigen van de wagendiensten bleven verschillende boeren zitten met schade aan paarden, wagens en andere bezittingen. Sommige dieren waren ziek geworden of gestorven tijdens de verplichte transporten. Ook waren vergoedingen niet altijd tijdig uitbetaald. Ebbinge Wubben moest gegevens verzamelen over geleverde diensten en geleden verliezen. In januari 1815 stelde hij een overzicht op van goederen en schade die voor vergoeding in aanmerking konden komen. Het herstel van de onafhankelijkheid betekende daardoor niet dat alle militaire lasten onmiddellijk verdwenen. Voor veel landbouwgezinnen duurde het langer voordat zij hun gewone werkzaamheden konden hervatten en hun financiële omstandigheden weer konden herstellen.
De overgang van oude rechten naar een sterker Nederlands bestuur — Overijssel — 1814
In 1814 bevond Overijssel zich in een bestuurlijke overgangsperiode. De Franse instellingen waren grotendeels verdwenen of aangepast, maar verschillende administratieve werkwijzen bleven bestaan. Het nieuwe koninklijke bestuur had behoefte aan ervaren plaatselijke ambtenaren die de bevolking en de financiële omstandigheden kenden. Tegelijkertijd bleven in de dorpen oude instellingen van erfgenamen, grondbezitters en kerkelijke gemeenschappen invloed uitoefenen. De overheid moest daarom rekening houden met plaatselijke belangen en tradities. De gebeurtenissen van 1786 tot 1814 hadden duidelijk gemaakt dat bestuurlijke veranderingen niet uitsluitend door wetten konden worden afgedwongen. De medewerking van inwoners en hun vertegenwoordigers bleef noodzakelijk.
Overijssel — Van oude dorpsrechten en boerenbesturen tot de Franse overheersing en het herstel van Oranje (circa 1700–1874)
Deel 2 — Het Overijsselse platteland tussen oude rechten, koninklijk bestuur en de strijd tegen het water (1815–1825)
Het nieuwe koninkrijk en het voortbestaan van de oude dorpsrechten — Overijssel — 1815
Na de nederlaag van Napoleon kreeg Overijssel opnieuw een plaats binnen een Nederlands koninkrijk. Koning Willem I wilde een krachtig bestuur opbouwen, waarin de provinciale gouverneur toezicht hield op gemeenten, financiën en openbare voorzieningen. Veel administratieve hervormingen uit de Bataafs-Franse tijd bleven bestaan. Toch betekende de nieuwe staatsorganisatie niet dat de oude plaatselijke rechten onmiddellijk verdwenen. In Staphorst, Rouveen en IJhorst waren grondbezitters en hun vertegenwoordigers gewend gezamenlijk te beslissen over wegen, watergangen, kerkelijke goederen en andere gemeenschappelijke belangen. De schout moest rekening houden met deze instellingen, terwijl hij tegelijkertijd opdrachten van het provinciebestuur uitvoerde. De verhouding tussen beide vormen van gezag bepaalde in belangrijke mate de bestuurlijke ontwikkeling van de volgende jaren.
Gouverneur Bentinck en het herstel van de Oranjegezinde bestuurselite — Zwolle — 1815
Berend Hendrik baron Bentinck tot Buckhorst had tijdens de omwenteling van 1813 de leiding over het provinciale bestuur gekregen. Onder Willem I werd hij de belangrijkste vertegenwoordiger van het koninklijk gezag in Overijssel. Bentinck behoorde tot de adellijke families die vóór de Bataafse omwenteling veel invloed hadden uitgeoefend. Zijn benoeming versterkte de positie van de Oranjegezinde bestuurskringen. Hij hield toezicht op de gemeentebesturen en speelde een rol bij de voorbereiding van nieuwe bestuursreglementen. Ook bij de samenstelling van vertegenwoordigende instellingen bleef de invloed van de koning belangrijk. Tegelijkertijd kon Bentinck niet zonder de medewerking van bestuurders die tijdens de Franse tijd ervaring hadden opgedaan. Daardoor bleef een deel van de bestaande ambtelijke organisatie behouden.
De onduidelijke bevoegdheden van de schouten — Overijssel — 1815–1817
De grondwetten van 1814 en 1815 bepaalden slechts in algemene zin hoe het plattelandsbestuur moest worden ingericht. Voor Overijssel moesten daarom afzonderlijke reglementen worden vastgesteld. Daarbij ontstonden discussies over de positie van de schout, de omvang van zijn bevoegdheden en de inkomsten die bij zijn ambt behoorden. Van oudsher ontvingen schouten verschillende betalingen voor het verrichten van officiële handelingen. Wanneer deze inkomsten zouden verdwijnen, moesten hun salarissen mogelijk worden verhoogd. De Raad van State wilde bovendien drie kwartierdrosten instellen als tussenschakel tussen de gouverneur en de gemeentebesturen. Gouverneur Bentinck vond deze extra bestuurslaag niet noodzakelijk. De functie werd uiteindelijk niet daadwerkelijk ingevoerd.
Het gemeentebestuur van Staphorst na de Franse overheersing — 1815
Frederik Allard Ebbinge Wubben bleef na de Franse tijd verantwoordelijk voor het bestuur van Staphorst, Rouveen en IJhorst. Hij had als jonge maire onder Napoleon verschillende ernstige conflicten met de bevolking meegemaakt, vooral over de dienstplicht en militaire transporten. Na het herstel van Oranje werd zijn positie geleidelijk stabieler. De gemeenteraad bestond aanvankelijk grotendeels uit personen die ook onder het Franse bestuur een functie hadden vervuld. Tegelijkertijd bleven vertegenwoordigers van de oudere dorpsinstellingen invloedrijk. Voor het innen van plaatselijke lasten en het onderhouden van gemeenschappelijke voorzieningen was hun medewerking noodzakelijk. Het nieuwe koninklijke bestuur kon daardoor voortbouwen op bestaande administratieve instellingen, maar moest rekening houden met plaatselijke gewoonten en aanspraken.
De gemeentelijke inkomsten en het salaris van de schout — Staphorst — 1815–1819
Op 21 december 1815 bepaalden Gedeputeerde Staten dat Ebbinge Wubben jaarlijks 450 gulden zou ontvangen voor zijn werkzaamheden. Daarvan was 250 gulden bestemd voor het schoutambt en 200 gulden voor zijn functie als gemeentesecretaris. Het ambt vereiste steeds meer administratieve werkzaamheden. Bevolkingsregisters, financiële opgaven, militaire aangelegenheden en het toezicht op onderwijs en armenzorg namen veel tijd in beslag. In juli 1818 stelde de gemeenteraad daarom voor zijn salaris tot 600 gulden te verhogen. Het provinciebestuur vond dit bedrag te hoog. Voor 1819 werd uiteindelijk 522 gulden toegestaan. De discussie maakte duidelijk dat de uitbreiding van de overheidstaken niet vanzelfsprekend gepaard ging met voldoende gemeentelijke inkomsten.
Gerrit Jan Crull en de inkomsten uit het ontvangersambt — Staphorst — 1815–1825
Gerrit Jan Crull, de oom van Ebbinge Wubben, was na zijn vertrek als schout als ontvanger werkzaam. Hij vervulde deze functie van 1811 tot 1835. Crull bewoonde met zijn vrouw Hillegonda Ebbinge een huis met omliggende gronden in Staphorst. Volgens de kadastrale gegevens bezat hij rond 1818 ongeveer zestig are grond. Daarnaast belegde hij in rechten op boterpachten, die hem inkomsten konden opleveren zonder dat hij zelf een landbouwbedrijf hoefde te exploiteren. Het ontvangersambt nam niet al zijn tijd in beslag. Andere omvangrijke zakelijke activiteiten zijn echter niet aangetoond. Zijn woning bleef voor de jonge Ebbinge Wubben een belangrijk familiecentrum, waar persoonlijke contacten en bestuurlijke belangen samenkwamen.
De familie Crull en de verbinding met het Drentse bestuur — Staphorst en Meppel — 1815–1825
Via Gerrit Jan Crull stond Ebbinge Wubben in verbinding met verschillende vooraanstaande families in Drenthe. Een broer van Crull, predikant Hendrik Crull, was gehuwd met Rolina Hofstede. Zij was een zuster van Petrus Hofstede, die na de omwenteling van 1813 gouverneur van Drenthe werd. De familie onderhield contacten met bestuurders, predikanten en medische beroepsbeoefenaren. Hendriks zoon Petrus Hofstede Crull werd arts in Meppel en zou later belangrijke functies vervullen binnen het onderwijs en de gezondheidszorg. Of Ebbinge Wubben al deze familieleden regelmatig ontmoette, is niet bekend. De verwantschappen maakten het wel mogelijk contacten te onderhouden buiten het eigen dorp en boden toegang tot een breder maatschappelijk netwerk.
De herinnering aan Waterloo en de verbondenheid met Oranje — Overijssel — 1815–1825
De overwinning op Napoleon bij Waterloo in juni 1815 werd binnen het nieuwe koninkrijk een jaarlijks terugkerende gebeurtenis. Op 18 juni moest een dank- en bededag worden gehouden. De overheid verlangde dat werkzaamheden, handel en openbare vermakelijkheden zoveel mogelijk werden onderbroken. Predikanten werden opgeroepen voor de koning en het vaderland te bidden. Ook belangrijke gebeurtenissen binnen de koninklijke familie werden door middel van kerkelijke bijeenkomsten bekendgemaakt en herdacht. De overheid beschouwde de kerk als een instelling die kon bijdragen aan trouw aan het koningschap en aan maatschappelijke samenhang. Voor plaatselijke bestuurders betekende dit dat zij opnieuw verantwoordelijk waren voor de uitvoering van politieke voorschriften binnen het kerkelijke leven.
De pastorielanden en de oude rechten van de erfgenamen — Staphorst — December 1815
De hervormde kerk van Staphorst beschikte over landerijen die inkomsten opleverden voor de predikant en het onderhoud van de pastorie. Deze goederen werden pastoralia genoemd. De predikant had het gebruik ervan, maar de erfgenamen beschouwden zichzelf als de gerechtigden die toezicht hielden op het beheer. In december 1815 ontstond onenigheid over het onderhoud van een omheining bij het pastorieland. Een commissie met onder anderen Jan Brakke en Jan Roelofs Schoonster werd aangewezen om met predikant Theodorus van Rhee te overleggen. De gesprekken brachten geen overeenstemming. Achter het geschil lag een oudere vraag: wie had uiteindelijk het recht beslissingen te nemen over goederen die voor kerkelijke doeleinden waren bestemd, maar onder plaatselijk beheer stonden?
Baron Van Dongen en de Drentse Ridderschap — Rouveen — 1815–1825
Anton Coenraad Bernhard baron van Dongen woonde in Rouveen, waar ook Adriana Hendrika Ebbinge, de moeder van Ebbinge Wubben, tot zijn huiselijke kring behoorde. De voormalige officier was na de terugkeer van Oranje benoemd tot president van de opnieuw ingestelde Drentse Ridderschap. Voor toelating tot deze adellijke instelling was niet langer vereist dat iemand een havezate bezat. Van Dongen woonde weliswaar in Overijssel, maar behield zijn maatschappelijke positie binnen de Drentse adel. Hij ontving een jaarlijks pensioen van ongeveer 1.500 gulden en kon daarvan betrekkelijk onafhankelijk leven. Voor Adriana Hendrika betekende haar verblijf bij Van Dongen financiële zekerheid. Tegelijk verbond de relatie haar zoon met een belangrijk militair en adellijk netwerk.
Het besloten testament van baron Van Dongen — Rouveen — April 1816
Op 17 april 1816 liet baron Van Dongen een besloten testament opstellen. Hij benoemde Adriana Hendrika Ebbinge tot zijn erfgename en bepaalde dat haar zoon Frederik Allard zou erven wanneer zij eerder zou overlijden. De baron had het testament eigenhandig geschreven en met zijn familiewapen verzegeld. Notaris Reint Hendrik de Vos van Steenwijk kwam met zes getuigen naar zijn woning in Rouveen om de akte vast te leggen. Later werd het testament vervangen nadat Van Dongen familiegoederen had geërfd die binnen zijn eigen geslacht moesten blijven. Zijn geld en roerende bezittingen bleven bestemd voor Adriana Hendrika of haar zoon. Ook het vruchtgebruik van bepaalde goederen werd geregeld.
Reint Hendrik de Vos van Steenwijk en de Overijsselse adel — 1816–1825
Reint Hendrik baron de Vos van Steenwijk had vroeger het hoogschoutambt van Hasselt bekleed en was sinds 1811 als notaris aan Staphorst verbonden. Vanaf 1814 vertegenwoordigde hij de Ridderschap in de Provinciale Staten van Overijssel. Zijn directe betekenis binnen de provinciale besluitvorming lijkt volgens zijn biograaf beperkt te zijn geweest, maar door zijn familieverbanden bezat hij vermoedelijk meer informele invloed. Ebbinge Wubben kende hem zowel uit bestuurlijke aangelegenheden als uit particuliere transacties. Bij verschillende conflicten kon de jonge schout op de baron terugvallen. Het is echter niet aangetoond dat De Vos van Steenwijk via zijn contacten met gouverneur Bentinck een bijzondere behandeling voor hem wist te verkrijgen.
De eerste grondaankopen van Frederik Allard Ebbinge Wubben — Staphorst — Vanaf 1816
Vanaf 1816 begon Ebbinge Wubben regelmatig huizen en landerijen te kopen en te verkopen. Sommige percelen verwierf hij alleen, andere samen met mede-eigenaren. Rond 1818 beschikte hij geheel of gedeeltelijk over enkele tientallen hectaren grond. Zijn inkomsten kwamen daardoor niet langer uitsluitend uit zijn werkzaamheden als schout en secretaris. De aankoop en verhuur van grond vormden mogelijkheden om vermogen op te bouwen. Omdat hij als gemeentebestuurder veel inwoners kende, beschikte hij bovendien over een uitgebreid netwerk van mogelijke zakenpartners en cliënten. Hoe groot de invloed van zijn familievermogen op deze investeringen was, blijft onzeker. Het is mogelijk dat baron Van Dongen hem financiële ondersteuning heeft geboden, maar rechtstreeks bewijs daarvoor ontbreekt.
De zware wateroverlast op de landbouwgronden — Staphorst en Rouveen — Zomer 1816
In de zomer van 1816 kwamen grote delen van de gemeente Staphorst langdurig onder water te staan. De lage ligging van de weilanden en de gebrekkige afvoer van water uit de aangrenzende Drentse gebieden maakten de landbouw bijzonder kwetsbaar. Het gras bleef op de overstroomde percelen staan en begon te rotten voordat de boeren konden hooien. Ook aardappelen, haver en gerst werden zwaar getroffen. De rogge bleef op de hogere gronden gedeeltelijk behouden, terwijl de boekweit veel schade door water en wind opliep. Voor landbouwgezinnen betekende de overstroming een verlies aan voedsel en inkomsten. Bovendien kwam de wintervoorraad voor het vee in gevaar, waardoor de schade niet tot één oogstseizoen beperkt bleef.
De overbrenging van runderen naar de Groningse Ommelanden — Augustus 1816
Op 17 augustus 1816 schreef Ebbinge Wubben aan gouverneur Bentinck dat inmiddels meer dan duizend runderen uit zijn gemeente naar de Groningse Ommelanden waren gebracht. Omdat de eigen weilanden onder water stonden, moesten de dieren elders worden geweid. Onder normale omstandigheden ontvingen sommige boeren acht tot tien gulden voor het weiden van vee van anderen. Nu moesten zij zelf vier tot vijf gulden betalen om hun runderen tijdelijk onder te brengen. Het verlies was daardoor dubbel: de gebruikelijke inkomsten vielen weg en er ontstonden nieuwe kosten. Ebbinge Wubben benaderde bestuurders in Groningen met het verzoek hun inwoners te bewegen gedurende enkele weken kosteloos dieren op te nemen. De hulpverlening werd daarmee een aangelegenheid die de provinciegrenzen overschreed.
Het wegvallen van werk voor dagloners en veenarbeiders — Staphorst — 1816
De overstroming van 1816 trof ook inwoners die weinig of geen landbouwgrond bezaten. Dagloners konden minder werk vinden omdat boeren hun gewassen niet konden oogsten en verschillende werkzaamheden moesten uitstellen. De hoge waterstand bemoeilijkte bovendien de turfwinning. Ook de verbouw van veenboekweit was op veel plaatsen onmogelijk geworden. Vooral voor arme gezinnen vormde dit een probleem, omdat veenboekweit een aanvulling kon bieden op de inkomsten uit tijdelijk werk. Zij beschikten meestal niet over voldoende reserves om langdurig zonder loon of voedselopbrengst te leven. Ebbinge Wubben wees de gouverneur daarom nadrukkelijk op de moeilijke positie van deze bevolkingsgroep. Wateroverlast had zo gevolgen voor de hele plaatselijke economie.
De bemoeienis van de koning met de landbouwschade — Overijssel — 1816
De overstromingen van 1816 troffen niet uitsluitend Staphorst en Rouveen, maar ook andere delen van Overijssel, Gelderland en Holland. Koning Willem I liet onderzoeken of zwaar getroffen grondeigenaren vermindering of vrijstelling van grondbelasting konden krijgen. Gouverneur Bentinck gaf deze mogelijkheid vertrouwelijk door aan de plaatselijke bestuurders. Het gemeentebestuur moest de ernst van de schade vaststellen en de omstandigheden van de betrokken landbouwers beoordelen. Belastingvermindering kon de mislukte oogst niet herstellen, maar bood enige verlichting van de financiële verplichtingen. Het koninklijk besluit maakte duidelijk dat de overheid zich niet uitsluitend met dijkonderhoud bezighield, maar ook rekening moest houden met de economische gevolgen van natuurrampen.
Het conflict over de pastorie en de sloot langs het kerkland — Staphorst — Augustus 1816
Terwijl de gemeente met ernstige wateroverlast kampte, ontstond een nieuwe confrontatie rond de pastorielanden. Ebbinge Wubben vond dat predikant Theodorus van Rhee onvoldoende zorg droeg voor het onderhoud van een sloot bij de pastorie. Hij liet weten dat de werkzaamheden desnoods op kosten van de predikant zouden worden uitgevoerd. Van Rhee betwistte dat hij daarvoor persoonlijk verantwoordelijk was. Hij besprak de kwestie met kerkenraad en kerkmeesters en voelde zich door de toon van de schout gekrenkt. Ebbinge Wubben verscheen vervolgens met vertegenwoordigers van de erfgenamen bij de pastorie. Beide partijen gaven een verschillende lezing van het gesprek. De onenigheid ging inmiddels verder dan slootonderhoud en raakte de vraag wie het beheer van kerkelijke goederen mocht controleren.
De vergadering van de Staphorster erfgenamen — September 1816
Op 17 september 1816 kwamen ruim dertig erfgenamen bijeen om het optreden van predikant Van Rhee te bespreken. Zij besloten een verzoekschrift aan Gedeputeerde Staten van Overijssel voor te bereiden. Daarin werden acht klachten opgenomen. De beschuldigingen hadden betrekking op het onderhoud van de pastorie, de verhuur van pastorielanden, verhoogde pachten, het gebruik van een meier voor werkzaamheden, turfwinning en het kappen van hout. De erfgenamen meenden dat de predikant zijn bevoegdheden te ruim uitlegde. Van Rhee betwistte verschillende aantijgingen en verdedigde zijn recht op het gebruik van de goederen die bij zijn ambt hoorden. De overgeleverde documenten maken vooral duidelijk welke belangen tegenover elkaar stonden; niet iedere beschuldiging kan als vastgesteld feit worden beschouwd.
De garfpacht en de inkomsten uit kerkelijke landbouwgronden — Staphorst — 1816
Een belangrijk onderdeel van het conflict betrof de verhuur van landerijen tegen garfpacht. Bij deze pachtvorm betaalde de gebruiker geen vast geldbedrag, maar een overeengekomen aandeel van de oogst. De regeling kwam op verschillende zandgronden in Overijssel voor. Omdat de opbrengst per jaar kon verschillen, droegen eigenaar en pachter ieder een deel van het risico van misoogsten. Voor de predikant konden pastorielanden op deze wijze inkomsten opleveren. De erfgenamen wilden echter invloed houden op de voorwaarden waaronder de gronden werden verhuurd. Hun bezwaren tegen Van Rhee betroffen daarom niet uitsluitend de kerkelijke gezagsverhoudingen. Ook de verdeling van landbouwopbrengsten en het beheer van het gemeenschappelijke vermogen stonden ter discussie.
De boer van het kerspel en het oude plaatselijke gezag — Staphorst — 1816
Bij de vergaderingen van de erfgenamen speelde de boer van het kerspel een belangrijke rol. Deze functionaris hield zich bezig met de uitvoering van gezamenlijke besluiten en met het beheer van bepaalde gemeenschappelijke zaken. Ebbinge Wubben vond dat belangrijke aangelegenheden niet buiten deze vertegenwoordiger om mochten worden behandeld. De schout wilde zijn beslissingen verbinden met de oude plaatselijke instellingen, omdat hij voor hun uitvoering afhankelijk was van de medewerking van grondbezitters. Tegelijkertijd probeerde hij de gemeenteraad geleidelijk als beslissende bestuursinstantie te laten functioneren. Daardoor ontstond een overgang tussen twee vormen van bestuur. De oude erfgenamenvergaderingen verloren hun zelfstandigheid niet onmiddellijk, maar hun werkzaamheden raakten steeds sterker met het gemeentebestuur verweven.
De uitbreiding van het conflict met predikant Van Rhee — Najaar 1816
In november en december 1816 groeide het verzet tegen predikant Van Rhee. Meer dan zestig inwoners verklaarden de klachten van de erfgenamen te ondersteunen. Onder hen bevonden zich voormalige gemeenteraadsleden en vooraanstaande grondbezitters. Toen de predikant op 1 december om herstel van een woning bij de pastorielanden vroeg, kreeg hij weinig steun. De meeste aanwezige erfgenamen stemden tegen zijn verzoek. Gedeputeerde Staten onderzochten hoe de schout en de plaatselijke vertegenwoordigers hadden gehandeld. De kwestie was daarmee uitgegroeid tot een conflict waarin kerkelijke rechten, eigendomsverhoudingen en het gezag van de nieuwe gemeente samenkwamen. De gebeurtenissen bleven voorlopig onopgelost, omdat geen van de partijen bereid was zijn aanspraken zonder meer op te geven.
Het verlies van de veestapel na de wateroverlast — 1816–1817
De gevolgen van de overstroming werden ook na het terugtrekken van het water zichtbaar. Meer dan 2.500 verzwakte of zieke runderen gingen verloren. Voor veel boeren betekende dit het verdwijnen van een belangrijk deel van hun bedrijfsvermogen. Zonder voldoende vee kwamen niet alleen de melkproductie en inkomsten uit dierenhandel in gevaar, maar ontstond ook een tekort aan mest voor de akkers. Gedeputeerde Staten besloten de zwaarst getroffen landbouwers financiële ondersteuning te verlenen voor de aanschaf van nieuwe dieren. De hulp bood de mogelijkheid weer een begin met veehouderij te maken, maar kon de geleden verliezen niet volledig vergoeden. De ramp bleef daardoor nog jarenlang van invloed op de economische omstandigheden.
De stadsrechten van Kampen op het omliggende platteland — 1817–1818
Naast de gevolgen van wateroverlast moest het gemeentebestuur verschillende oude financiële verplichtingen onderzoeken. De stad Kampen bezat vanouds inkomstenrechten op gronden buiten de eigen stadsgrenzen. Een deel daarvan bestond uit thinsen, vaste betalingen die aan bepaalde landerijen verbonden waren. De rechten konden eeuwenlang blijven bestaan, ook wanneer de bestuurlijke verhoudingen veranderden. Na de Franse tijd ontstond onzekerheid over de vraag wie de bedragen moest betalen en op welke wijze zij konden worden afgekocht. Ebbinge Wubben wilde voorkomen dat verplichtingen van afzonderlijke grondbezitters zonder rechtsgrond ten laste van de gemeente zouden komen. Hiervoor waren oudere registers en besluiten noodzakelijk.
De afkoop van Kamper thinsen in Noordwest-Overijssel — December 1817
In december 1817 besloot het stadsbestuur van Kampen verschillende thinsen afkoopbaar te stellen. Notaris Augier legde op 22 december de voorgenomen verkoop vast. Het ging om rechten op gronden in onder meer Mastenbroek, Genemuiden, Hasselt, Zalk, Oosterwolde, Kamperveen, Dronthen en Brunnepe. Ook binnen Kampen zelf kwamen dergelijke verplichtingen voor. Gedeputeerde Staten verleenden toestemming voor de regeling. Opmerkelijk is dat Staphorst, Rouveen en IJhorst niet in het overzicht voorkwamen, hoewel in de ruimere omgeving wel oude stedelijke rechten bestonden. De reden voor het ontbreken van deze dorpen is niet duidelijk. De afkoopregeling vormde een poging om oude inkomstenrechten aan te passen aan veranderende eigendomsverhoudingen.
De jaarlijkse betalingen aan Deventer — Staphorst — 1817–1818
Ook de stad Deventer bezat oude rechten op gronden binnen Staphorst. Uit een overzicht van vóór 1817 blijkt dat vier Staphorster slagen gezamenlijk jaarlijks iets meer dan dertig gulden moesten betalen. Deze verplichtingen hadden al in de achttiende eeuw aanleiding gegeven tot conflicten. Bij Koninklijk Besluit van 4 september 1818 kreeg Deventer toestemming de rechten afkoopbaar te stellen. De inning bleef echter problemen veroorzaken. Ontvanger A. van Doorninck sprak Ebbinge Wubben herhaaldelijk aan op achterstallige bedragen. De schout stelde dat de gemeente niet aansprakelijk was voor verplichtingen die oorspronkelijk aan particuliere landerijen verbonden waren. Het geschil toont hoe oudere stedelijke aanspraken konden botsen met de nieuwe gemeentelijke bestuursorganisatie.
De doorgaande weg tussen Zwolle, Meppel en Groningen — April 1817
De weg door Staphorst en Rouveen vormde een belangrijke verbinding tussen Zwolle, Meppel en het Groningse achterland. Handelaren, reizigers en vervoerders waren afhankelijk van een bruikbare weg. Op 25 april 1817 berichtte Ebbinge Wubben aan gouverneur Bentinck dat de route naar omstandigheden in behoorlijke staat verkeerde. Verdere verbetering was echter onmogelijk zolang het water hoog stond. De verbinding liep door een gebied waarin sloten en lage landbouwgronden de waterhuishouding bepaalden. Wanneer de afwatering onvoldoende functioneerde, werden ook wegen en bruggen aangetast. Het onderhoud van de hoofdroute was daardoor niet alleen een verkeerskundige aangelegenheid. De bereikbaarheid van de dorpen hing rechtstreeks samen met de bescherming en ontwatering van het omliggende land.
De Beentjesgraven en het oude waterstelsel — Rouveen en Nieuwleusen — 1817
In 1817 stelde Ebbinge Wubben een historische beschouwing op over de Beentjesgraven, een watergang die al in middeleeuwse bronnen wordt vermeld. De waterloop had betekenis voor de ontwatering van het veengebied tussen Rouveen en Nieuwleusen. Bij de aanleg van de Dedemsvaart was aanvankelijk overwogen bestaande watergangen gedeeltelijk in het nieuwe kanaal op te nemen. Uiteindelijk werd slechts een deel van het bestaande stelsel gebruikt. De gewijzigde afwatering riep vragen op over eigendomsrechten, onderhoud en de gevolgen voor aangrenzende gronden. Het is mogelijk dat Ebbinge Wubben zijn historische onderzoek gebruikte bij dergelijke discussies, maar het precieze doel van de beschouwing staat niet vast. De tekst maakte wel duidelijk dat oude waterlopen een langdurige invloed op het landschap hadden.
De afwatering van Streukel en Hombroek — Hasselt en Rouveen — Mei 1817
De aanleg van de Dedemsvaart leidde tot conflicten over de waterafvoer in Streukel en Hombroek bij Hasselt. A.H. van Muijden, vertegenwoordiger van de belanghebbenden in Streukel, vond dat ook de Rouveense grondbezitters aan verbeteringskosten moesten bijdragen. De Rouveners meenden dat zij niet verantwoordelijk waren voor problemen die door de aanleg van het kanaal waren ontstaan. Van Muijden dreigde hen zelfs van bepaalde afwateringsvoorzieningen uit te sluiten. Op 25 mei 1817 schreef Willem Jan baron van Dedem vanuit Streukel aan Ebbinge Wubben dat hij overleg wilde voeren. Hij was bereid de helft van de kosten te dragen. De kwestie bleef echter moeilijk, omdat de betrokken partijen verschillende opvattingen hadden over de verantwoordelijkheid voor de waterstaatkundige veranderingen.
De plannen voor een watermolen bij Rouveen — Juni 1817
Op 25 juni 1817 kwamen belanghebbende erfgenamen uit Staphorst en Rouveen bijeen in de kerk van Rouveen. Zij bespraken de aanleg van een watermolen om overtollig water uit de lage landbouwgebieden af te voeren. Over de plaats van het bouwwerk ontstond verdeeldheid. De Staphorsters wilden de molen bij de Kostverlorenzijl plaatsen, terwijl de meeste Rouveners de Zwartewaterzijl geschikter vonden. De keuze bepaalde welke percelen het eerst van betere ontwatering zouden profiteren. Ook de kosten en het onderhoud zouden over verschillende groepen grondbezitters moeten worden verdeeld. Omdat geen overeenstemming werd bereikt, bleef de aanleg achterwege. De vergadering maakte duidelijk hoe moeilijk gezamenlijk waterbeheer kon zijn wanneer de belangen van aangrenzende dorpen uiteenliepen.
De smeulen en de gemeenschappelijke veengronden van Rouveen — Juli 1817
Op 9 juli 1817 kwamen ongeveer veertig erfgenamen van Rouveen bijeen om de verdeling van gemeenschappelijke gronden te bespreken. Het betrof de zogenoemde smeulen, heide- en veenachtige terreinen achter de Leidijk. Ook de Hulstakkers, die door inwoners van de Rouveensche Huls werden gehuurd, behoorden tot het betrokken gebied. De erfgenamen wilden de gronden laten opmeten en afzonderlijke eigendommen vormen. Hiervoor werd een kerspelbestuur samengesteld waarin de verschillende slagen vertegenwoordigd waren. De verandering bood grondbezitters mogelijkheden om nieuwe percelen te ontginnen. Voor huurders was de verdeling minder gunstig, omdat zij het bestaande gebruik van de gemeenschappelijke gronden konden verliezen.
De mislukte verdeling van de Rouveense gronden — Oktober 1817
Na de vergadering van juli begonnen voorbereidingen voor de opmeting en verdeling van de smeulen. Een landmeter moest de gemeenschappelijke bezittingen in kaart brengen. Daarbij moest rekening worden gehouden met bestaande gebruiksrechten en met de belangen van afzonderlijke families. Tijdens de vergadering van 31 oktober 1817 bleek dat de gerechtigden sterk van mening verschilden. Sommige eigenaren wilden hun aandeel als afzonderlijk perceel ontvangen, terwijl anderen vasthielden aan het gemeenschappelijke gebruik. De onderhandelingen werden uiteindelijk uitgesteld. De vertraging maakte duidelijk dat ontginning niet uitsluitend afhankelijk was van voldoende grond en arbeidskracht. De overgang naar particulier eigendom vereiste ook overeenstemming over oude rechten die voor verschillende bewoners een economische betekenis hadden.
De Rouveensche Ruite en haar eigen waterbeheer — 1817–1821
De Rouveensche Ruite, ook Roete genoemd, bestond uit bijna 250 hectare voormalig veenland bij de Lichtmis. Het terrein was geleidelijk in cultuur gebracht en werd gebruikt door verschillende grondbezitters uit de omliggende gemeenten. De belanghebbenden hadden een eigen organisatie voor het beheer van watergangen en andere gezamenlijke voorzieningen. Ebbinge Wubben was gedurende enkele jaren markenrichter en leidde in die hoedanigheid vergaderingen en schouwen. De bijeenkomsten werden onder meer aangekondigd via de kerken. Soms vergaderde men bij kastelein Gerrit Jans Pater in de Rouveensche Huls. Het beheer vereiste samenwerking tussen personen die niet allemaal binnen dezelfde gemeente woonden, maar wel afhankelijk waren van dezelfde afwateringsvoorzieningen.
De pastorie van Rouveen en het landbouwbedrijf van predikant Nieveen — 1817–1818
In Rouveen bestonden langdurige spanningen rond predikant Nicolaas Nieveen. Hij beschikte over kerkelijke inkomsten en gebruikte daarnaast landbouwgronden. De toestand van de pastorie werd een belangrijk twistpunt. In 1817 stortte een gedeelte van het gebouw in. Kerkmeester Jan Alberts Veijer stelde dat Nieveen zelf aan de beschadiging had bijgedragen door delen van de constructie te laten verwijderen om meer ruimte voor zijn landbouwbedrijf te verkrijgen. Ook zouden deuren tijdelijk zijn gebruikt bij het vervoer van mest. Nieveen bestreed de beschuldigingen en vond dat de kerkelijke gemeente onvoldoende zorg droeg voor het onderhoud. De verschillende verklaringen tonen hoe moeilijk het was de verantwoordelijkheid voor kerkelijke bedrijfsgebouwen vast te stellen.
Het achterstallige traktement van predikant Nieveen — Rouveen — 1817–1818
De verhouding tussen Nieveen en zijn gemeente werd verder bemoeilijkt door problemen rond de betaling van zijn traktement. Door de slechte economische omstandigheden was een achterstand ontstaan die tot bijna duizend gulden opliep. De predikant verlangde dat de kerkelijke gemeente haar financiële verplichtingen nakwam. Kerkmeesters en gemeenteleden verweten hem ondertussen onvoldoende zorgvuldigheid bij het gebruik en beheer van kerkelijke goederen. Ebbinge Wubben werd bij verschillende pogingen tot overleg betrokken. Het conflict was ingewikkeld omdat de predikant zowel kerkelijke inkomsten als landbouwopbrengsten genoot. De pastorie, het traktement en het gebruik van grond vormden samen zijn bestaansbasis. Daardoor konden financiële meningsverschillen gemakkelijk uitgroeien tot een bredere strijd over het kerkelijke gezag.
De classis van Zwolle en de pogingen tot bemiddeling — Rouveen — 1818
Het classicale bestuur van Zwolle probeerde het conflict rond Nieveen tot een oplossing te brengen. Scriba W.A.J. Roosendaal correspondeerde hierover met Ebbinge Wubben. In maart 1818 stelde hij voor de predikant met emeritaat te laten gaan. De kerkelijke gemeente zou dan financiële verplichtingen op zich moeten nemen. Ook werd gedacht aan bemiddeling door onafhankelijke theologen. Cornelis Fransen van Eck, predikant en hoogleraar in Deventer, werd als mogelijke bemiddelaar genoemd. Hij was betrokken geweest bij de totstandkoming van het Algemeen Reglement van 1816 voor de Nederlandse Hervormde Kerk. Een oplossing bleef uit, mede omdat de partijen verschilden over de financiële gevolgen van een vertrek. De kerkelijke overheid probeerde vooral verdere onrust te voorkomen.
Het nieuwe reglement voor het Overijsselse plattelandsbestuur — 1818
In 1818 trad een nieuw reglement voor het bestuur van het Overijsselse platteland in werking. De gemeente kreeg een schout, een gemeenteraad en twee assessoren die de schout ondersteunden. De schout werd door de koning benoemd, terwijl Gedeputeerde Staten de raadsleden aanwezen. De raad moest bestaan uit drie tot zeven personen uit de meest aanzienlijke en welgestelde burgers. De benoeming gold voor zes jaar en om de twee jaar trad een derde van de leden af. De regeling vergrootte de invloed van het provinciebestuur op de samenstelling van plaatselijke besturen. Oude erfgenamenvergaderingen bleven nog bestaan, maar hun bevoegdheden werden geleidelijk ondergebracht bij de gemeenteraad en andere officiële instellingen.
De nieuwe gemeenteraad van Staphorst — Juni 1818
Op 17 februari 1818 werd Ebbinge Wubben bij Koninklijk Besluit opnieuw benoemd tot schout en secretaris van Staphorst. Op 25 juni legde hij de ambtseed af voor A.C.W. van Haersolte tot den Doorn, lid van Gedeputeerde Staten. Tot raadsleden behoorden onder anderen Gerhard van Rhee, Jan ter Haar de Jonge, Klaas Kiers Brouwer, Jan Reinders Slager, Harm Roelofs Smit en Berend Hooikammer. Van Rhee en Ter Haar werden assessoren. De meeste leden waren afkomstig uit families die grond bezaten en eerder bij het plaatselijke bestuur betrokken waren geweest. De nieuwe raad betekende daardoor geen volledige breuk met het verleden. De instellingen veranderden, maar veel invloedrijke personen behielden hun maatschappelijke positie.
De grenscorrectie bij de Rouveensche Huls — 1818
Bij de bestuurlijke herindeling van 1818 werd de grens tussen Staphorst, Nieuwleusen en Avereest gewijzigd. Enkele woningen bij de Rouveensche Huls kwamen daardoor onder Nieuwleusen te vallen. De bewoners, die in de bronnen Hulstlieden werden genoemd, waren het hiermee niet eens. Zij hadden vanouds hun maatschappelijke en economische contacten met Rouveen onderhouden. De verandering betekende dat zij voortaan met een ander gemeentebestuur te maken kregen. De gemeenteraad van Staphorst ondersteunde hun bezwaar tijdens de vergadering van 8 juli 1818. Het provinciebestuur handhaafde echter de nieuwe grens. De gebeurtenis toont dat bestuurlijke herindelingen gevolgen konden hebben voor inwoners die hun verbondenheid niet uitsluitend aan administratieve grenzen ontleenden.
De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in Zwolle — 1815–1818
In Zwolle bestond al sinds het einde van de achttiende eeuw een afdeling van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Na perioden van teruglopende belangstelling werd het departement in 1815 opnieuw georganiseerd. De vereniging wilde onderwijs, armenzorg, ziekenzorg en algemene ontwikkeling bevorderen. Zij bracht bestuurders, predikanten, onderwijzers, ondernemers en andere maatschappelijk betrokken inwoners bijeen. Onder de initiatiefnemers uit eerdere jaren bevond zich Jan ter Pelkwijk, die ook voor de opleiding van Ebbinge Wubben van betekenis was geweest. De Zwolse afdeling groeide in de jaren daarna en kreeg een bredere maatschappelijke functie. Voor inwoners van de omliggende dorpen bood zij een mogelijkheid om deel te nemen aan discussies die buiten het eigen gemeentebestuur werden gevoerd.
De toelating van Ebbinge Wubben tot het Zwolse Nut — Maart 1818
Op 5 maart 1818 werd Ebbinge Wubben lid van het Zwolse departement van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Twee maanden eerder waren burgemeester Coenraad Jurgen Freislich van Hasselt en vrederechter Zacharias Tijl tot de vereniging toegetreden. Ook de onderwijzer Geert Spijkerman, die oorspronkelijk uit Staphorst afkomstig was, behoorde tot het ledenbestand. Hij stond aan het hoofd van de Zwolse Nutsschool en was betrokken bij onderwijsvernieuwingen. Voor Ebbinge Wubben sloot het lidmaatschap aan bij zijn belangstelling voor opvoeding, maatschappelijke ontwikkeling en een doelmatig bestuur. In 1825 telde het Zwolse departement 179 leden. De vereniging vormde daarmee een belangrijk netwerk van personen met bestuurlijke en culturele belangstelling.
De verlichte opvattingen van Ebbinge Wubben en zijn familie — 1818–1825
De maatschappelijke belangstelling van Ebbinge Wubben was mede gevormd binnen zijn familiekring. Hij bezat werken en handschriften van Adriana van Overstraten, een verwante uit Bergen op Zoom die bekendstond als dichteres. Ook de geschriften van Petronella Moens maakten deel uit van zijn bezit. Beide schrijfsters vertegenwoordigden een christelijk-verlichte belangstelling voor onderwijs, godsdienstige verdraagzaamheid en maatschappelijke verbetering. Het is mogelijk dat Ebbinge Wubben via zijn moeder met hun werk in aanraking kwam, maar dit kan niet rechtstreeks worden vastgesteld. Zijn lidmaatschap van het Nut en zijn inzet voor onderwijs sluiten bij dergelijke opvattingen aan. Tegelijk bleef hij verbonden met traditionele kerkelijke en bestuurlijke instellingen op het Overijsselse platteland.
De Maatschappij van Weldadigheid en nieuwe plannen tegen armoede — 1818
In 1818 werd de Maatschappij van Weldadigheid opgericht. De organisatie wilde behoeftige gezinnen helpen door hen arbeid, landbouwgrond en onderwijs te bieden. Het doel was armen niet uitsluitend met geld of levensmiddelen te ondersteunen, maar hen een bestaan te laten opbouwen waarin zij zoveel mogelijk zelfstandig konden voorzien. Ebbinge Wubben toonde belangstelling voor het initiatief. Op 3 april 1818 schreef hij de predikanten van Staphorst, Rouveen en IJhorst aan met het verzoek aandacht aan de maatschappij te besteden. Prins Frederik der Nederlanden had zich als beschermheer verbonden. Voor kerkelijke armbesturen en gemeenten bood het plan een mogelijke vermindering van langdurige ondersteuning. De praktische uitvoering zou echter afhankelijk blijven van beschikbare grond, middelen en arbeid.
Het woonplaatsbeginsel en de verantwoordelijkheid voor armen — Overijssel — 1818
De wet op het domicilie van onderstand uit 1818 moest duidelijker vastleggen welke gemeente verantwoordelijk was voor behoeftige inwoners. In beginsel was de geboorteplaats bepalend, maar onder bepaalde voorwaarden kon een nieuwe woonplaats na vier jaar de verantwoordelijkheid overnemen. De regeling was noodzakelijk doordat arme mensen niet altijd hun hele leven in dezelfde gemeente bleven. Wanneer zij elders werk vonden of door familie werden opgevangen, konden geschillen ontstaan over de kosten van ondersteuning. In Staphorst en Rouveen bleef de gewone armenzorg grotendeels in handen van kerkelijke diaconieën. Het gemeentebestuur moest echter rekening houden met wettelijke verplichtingen die niet door deze instellingen werden gedekt. De verhouding tussen kerkelijke en burgerlijke armenzorg bleef daardoor ingewikkeld.
De verdeling van de IJhorster heidegronden — Juli 1818
Ook in IJhorst wilden verschillende grondbezitters de gemeenschappelijke heide en andere woeste gronden laten verdelen. Op 29 juli 1818 kwamen erfgenamen en ingelanden bijeen in de plaatselijke kerk. Enkele landeigenaren hadden gevraagd de gronden te laten opmeten en afzonderlijke eigendommen te vormen. Een dergelijke verdeling bood mogelijkheden om nieuwe landbouwpercelen aan te leggen en de grond intensiever te gebruiken. De uitvoering vereiste echter een nauwkeurige vaststelling van de rechten van alle gerechtigden. De ontwikkeling kwam in IJhorst verder op gang dan in het gebied van de Rouveense smeulen. Dat betekent niet dat alle gronden onmiddellijk in cultuur werden gebracht. Ontginning vergde arbeid, kapitaal en voldoende mogelijkheden voor waterafvoer.
De hervormde kerk van Staphorst en de Evangelische Gezangen — 1818–1820
Sinds 1807 waren de Evangelische Gezangen in de Nederlandse Hervormde Kerk ingevoerd. De kerkelijke overheid verlangde dat tijdens iedere dienst ten minste één gezang werd gezongen. In Staphorst bestond daartegen verzet onder orthodox-gereformeerde gemeenteleden, die zich vooral wilden houden aan de psalmen. Predikant Theodorus van Rhee probeerde de kerkelijke voorschriften uit te voeren. Vanuit het classicale bestuur werd in 1818 opnieuw op naleving aangedrongen. De bezwaren gingen verder dan een verschil in muzikale voorkeur. Voor tegenstanders waren de gezangen verbonden met een theologische ontwikkeling die zij als afwijking van de oude gereformeerde leer beschouwden. Het kerkbestuur moest daarom rekening houden met diepgewortelde opvattingen onder de bevolking.
De predikanten van IJhorst en De Wijk — 1819
De hervormde gemeente van IJhorst omvatte ook inwoners van het Drentse De Wijk. Beide groepen hadden gezamenlijke kerkelijke belangen, maar hun rechten waren niet op alle terreinen gelijk. Predikant Lambertus Ebbinge ging op 1 januari 1819 na ruim dertig jaar dienst met emeritaat. Hij verhuisde naar Meppel en ontving een pensioen van zeshonderd gulden. Als opvolger werd Frederik Johannes Smit beroepen, een kandidaat die aan de universiteit van Groningen had gestudeerd en beïnvloed was door de verlichte theologie van Herman Muntinghe. De benoeming werd aanvankelijk gunstig ontvangen. Al spoedig bleek echter dat binnen de gemeente verschillende opvattingen bestonden over de bevoegdheden van predikant, kerkenraad en gerechtigde inwoners.
De strijd om de kostersbenoeming in IJhorst — September 1819
Toen Berend Oostenbrink zijn werkzaamheden als onderwijzer en koster in IJhorst beëindigde, ontstond onenigheid over de benoeming van een opvolger. De IJhorster erfgenamen beschouwden de aanstelling van de koster als een eigen recht. Predikant Smit en de kerkenraad wilden ook vertegenwoordigers van De Wijk bij de besluitvorming betrekken. De erfgenamen protesteerden en beriepen zich op de oude plaatselijke verhoudingen. Zij erkenden dat de Drentse gemeenteleden rechten hadden bij het beroepen van een predikant, maar vonden dat deze niet automatisch voor de kostersbenoeming golden. Ebbinge Wubben verdedigde de positie van de IJhorsters. Het geschil maakte zichtbaar dat kerkelijke en bestuurlijke grenzen niet altijd samenvielen.
Klaas Ridderinkhof en de moeilijke benoeming van een schoolmeester — IJhorst — 1819
Tijdens de onzekerheid rond de benoeming van een onderwijzer kwam Klaas Ridderinkhof tijdelijk naar IJhorst. Hij voelde zich er niet welkom en vertrok uiteindelijk naar Hasselt. Volgens zijn klachten zouden inwoners grote honden tegen hem hebben opgehitst. Ook kon hij naar eigen zeggen moeilijk wennen aan de plaatselijke voeding. Schoolopziener Wilhelmus Sanders vroeg Ebbinge Wubben om uitleg. De schout verdedigde de inwoners en vond dat Ridderinkhof zijn bezwaren eerst bij het gemeentebestuur had moeten melden. Uiteindelijk werd Geert Raak als onderwijzer aangesteld. De gebeurtenissen tonen hoe sterk de benoeming van schoolmeesters afhankelijk was van plaatselijk vertrouwen. Formele bevoegdheden van kerkbestuur en schooltoezicht waren niet altijd voldoende om een kandidaat maatschappelijk geaccepteerd te krijgen.
De zes scholen van Staphorst, Rouveen en IJhorst — 1815–1820
De gemeente beschikte over scholen in Staphorst, Rouveen, IJhorst, Hamingen, Hesselingen en de Leijen. De drie dorpsscholen waren gedurende het hele jaar geopend. In de kleinere buurtschappen werd het onderwijs sterker beïnvloed door de seizoenen en de werkzaamheden op het land. De gebouwen waren doorgaans eenvoudig ingericht. Leerlingen van verschillende leeftijden kregen vaak gelijktijdig les van één onderwijzer. Door de grote afstanden tussen de woningen was regelmatig schoolbezoek niet voor alle kinderen vanzelfsprekend. Het gemeentebestuur wilde de kwaliteit van het onderwijs verbeteren, maar moest rekening houden met de kosten van gebouwen, salarissen en leermiddelen. Ook de bereidheid van ouders om hun kinderen naar school te sturen was van groot belang.
De nieuwe school tussen Staphorst en Rouveen — 1819
In 1819 werd op de grens tussen Staphorst en Rouveen een nieuwe school in gebruik genomen. François van Bruggen werd er als onderwijzer aangesteld. Hij ontving een jaarsalaris van driehonderd gulden en had daarnaast vrij gebruik van een woning met tuin en brandstof. Het schoolgebouw was ingericht voor ongeveer 75 tot 100 leerlingen. Er stonden negentien zitbanken, elf schrijftafels en verschillende schoolborden. Ook waren boeken en andere materialen voor het onderwijs aanwezig. De voorzieningen waren beter dan die van sommige oudere scholen in de gemeente. Door de centrale ligging konden kinderen uit beide dorpen de school bezoeken zonder grote afstanden af te leggen. Het gebouw zou later eveneens belangrijk worden bij de hulpverlening na de watersnood.
Het nieuwe metrieke stelsel in het Overijsselse onderwijs — 1819–1823
De invoering van nieuwe maten en gewichten veranderde het rekenonderwijs. Oude plaatselijke maten moesten geleidelijk worden vervangen door een algemeen stelsel. Voor landbouwers en handelaren was dit van belang omdat goederen in verschillende plaatsen volgens dezelfde eenheden konden worden gemeten en verkocht. De scholen kregen daarom de opdracht kinderen vertrouwd te maken met de nieuwe rekenmethoden. François van Bruggen besteedde hier in zijn nieuwe school veel aandacht aan. Ook in Rouveen en IJhorst werden lessen aangepast. Niet iedere onderwijzer beschikte echter over voldoende kennis of geschikte leermiddelen. Het gemeentebestuur probeerde deze achterstand te verminderen door nieuwe boeken beschikbaar te stellen en het schooltoezicht te ondersteunen.
De geldleningen van Ebbinge Wubben aan inwoners — 1818–1820
Naast zijn bestuurlijke werkzaamheden trad Ebbinge Wubben steeds vaker op als geldschieter. In 1818 verstrekte hij aan verschillende inwoners leningen voor een gezamenlijk bedrag van 1.220 gulden. Rond 1818 bezat hij bovendien enkele tientallen hectaren grond, gedeeltelijk samen met andere eigenaren. In 1820 leende hij vijfhonderd gulden aan de tapper H. Huinink, die in de nabijheid van zijn moeder woonde. Huinink was eerder betrokken geweest bij gemeentelijke aangelegenheden en had als getuige opgetreden bij het testament van baron Van Dongen. De economische transacties vergrootten het vermogen van Ebbinge Wubben, maar betekenden ook dat inwoners hem niet alleen als schout, maar eveneens als particuliere schuldeiser konden ontmoeten.
Het verzet tegen de gezangen tijdens Pinksteren — Staphorst — 1820
Tijdens de kerkdienst op eerste pinksterdag 1820 kwam het verzet tegen de Evangelische Gezangen openlijk tot uiting. Predikant Theodorus van Rhee had opnieuw een gezang aangekondigd. Kerkvoogd Jan Vos verliet daarop het kerkgebouw en een aanzienlijk deel van de aanwezigen volgde hem. Voor Van Rhee was dit een ernstige verstoring van de eredienst en een aantasting van zijn gezag. Hij legde de gebeurtenissen voor aan het classicale bestuur. De tegenstanders beschouwden hun vertrek daarentegen als een uiting van trouw aan de oude gereformeerde leer. De tegenstelling kon niet door een eenvoudig bestuursbesluit worden opgelost, omdat zij voortkwam uit godsdienstige overtuigingen die binnen een groot deel van de gemeente werden gedeeld.
De kerkenraad en de grenzen van het gezag van Van Rhee — Staphorst — 1820
Na de gebeurtenis tijdens Pinksteren ontstonden nieuwe problemen binnen de kerkenraad. Ouderling Berend Dominé en diaken Jan Roelofs Schoonster weigerden de gezangen te zingen. Van Rhee vond dat zij daarmee de kerkelijke voorschriften onvoldoende naleefden. Ebbinge Wubben bracht de onrust onder de aandacht van de officier van justitie, maar probeerde te voorkomen dat de tegenstellingen verder opliepen. Tijdens een kerkvisitatie werd de kwestie uiteindelijk als een misverstand behandeld. De rust werd daarmee voorlopig hersteld, zonder dat het verschil in overtuiging verdween. De gebeurtenissen tonen hoe predikant en kerkbestuur afhankelijk bleven van de medewerking van gemeenteleden die zich op oude religieuze gewoonten beriepen.
Schoolmeester Venema en de kritiek op het Staphorster onderwijs — Omstreeks 1820
Schoolopziener Wilhelmus Sanders uit Vollenhove uitte kritiek op het onderwijs van meester Meindert Lubbers Venema in Staphorst. Zijn bekwaamheid was al eerder ter discussie gesteld. Vooral lezen, schrijven en rekenen voldeden volgens de schoolinspectie niet aan de gewenste normen. Ook het nieuwe metrieke stelsel kreeg onvoldoende aandacht. Ebbinge Wubben deelde de bezwaren, maar wilde voorkomen dat Venema wist dat de schout hierover rechtstreeks met de schoolopziener had gesproken. Het schoolgebouw bood bovendien weinig mogelijkheden voor verbetering. Het lokaal moest ongeveer 150 kinderen kunnen opnemen, maar beschikte niet over voldoende boeken, schoolborden en andere leermiddelen. Het gemeentebestuur moest kiezen tussen verbetering van de voorzieningen en hogere uitgaven.
De armenavondschool voor uitbestede kinderen — Staphorst — November 1820
Veel kinderen uit arme gezinnen waren door de kerkelijke diaconieën bij andere huishoudens ondergebracht. De verzorgers ontvingen daarvoor een vergoeding, maar hielden de kinderen soms thuis om werkzaamheden te laten verrichten. Het gemeentebestuur wilde deze achterstand verminderen. In 1820 werd 35 gulden beschikbaar gesteld voor kosteloos avondonderwijs aan kinderen van zestien jaar en jonger. Men verwachtte dat ongeveer 25 tot 30 kinderen zouden deelnemen. Op 22 november 1820 begonnen de lessen in de school van François van Bruggen aan het Dekkersland. Het gebouw was centraal gelegen en beschikte over betere voorzieningen dan veel andere scholen. De avondlessen moesten kinderen onderwijs bieden zonder de dagelijkse werkzaamheden van hun verzorgers volledig te doorkruisen.
Het schoolverzuim en het belang van kinderarbeid — Staphorst en Rouveen — 1820–1821
De belangstelling voor het kosteloze avondonderwijs was aanvankelijk redelijk, maar nam na enkele maanden sterk af. Ook bij het gewone onderwijs bleef schoolverzuim voorkomen. In landbouwgezinnen konden kinderen helpen bij het verzorgen van dieren, het verrichten van huishoudelijke werkzaamheden en het werk op het land. Voor gezinnen met weinig inkomsten was hun arbeidskracht belangrijk. Op nieuwjaarsdag 1821 riep Ebbinge Wubben ouders op hun kinderen na de vakantie weer naar school te sturen. Hij wees erop dat er in de winter minder landbouwarbeid nodig was. Toch had hij geen wettelijke mogelijkheid algemeen schoolbezoek af te dwingen. De leerplicht bestond nog niet en de economische omstandigheden bepaalden mede hoeveel onderwijs kinderen daadwerkelijk ontvingen.
De jongeren, herbergen en de openbare orde — Staphorst — 1820–1823
Rond 1820 maakte Ebbinge Wubben zich zorgen over het gedrag van jongeren in zijn gemeente. Vooral op zondag kwamen jongemannen bijeen bij herbergen en andere ontmoetingsplaatsen. Volgens de schout gingen deze bijeenkomsten geregeld gepaard met baldadigheid en ordeverstoring. Hij schreef dit gedrag gedeeltelijk toe aan gebrekkige opvoeding en onvoldoende schoolbezoek. De gemeente probeerde door onderwijs en toezicht verbetering te bereiken. In de verlichte bestuursopvatting van die tijd werden kennis, godsdienstige vorming en gehoorzaamheid aan de wet nauw met elkaar verbonden. De jongeren waren echter opgegroeid binnen plaatselijke gebruiken waarin gezamenlijk vermaak een eigen plaats had. De overheid kon deze gewoonten niet zonder meer veranderen.
De verkoop en het beheer van particuliere bezittingen — Staphorst — 1821
Ebbinge Wubben werd steeds vaker gevraagd particuliere financiële en juridische zaken te regelen. In 1821 kreeg hij van verschillende erfgenamen opdracht de boedelscheiding van Marrigje Mulder te verzorgen, die in Amsterdam was overleden. De werkzaamheden vereisten kennis van eigendommen, erfgenamen en financiële verplichtingen. Ook bij andere nalatenschappen en transacties trad hij als zaakwaarnemer op. Dergelijke taken lagen gewoonlijk op het terrein van notarissen. Mogelijk werd hij hierbij aangemoedigd door Reint Hendrik de Vos van Steenwijk, maar dat kan niet rechtstreeks worden vastgesteld. Voor de betrokken families bood de schout praktische kennis en een vertrouwd aanspreekpunt. Voor Ebbinge Wubben betekende deze dienstverlening een verdere uitbreiding van zijn economische en maatschappelijke positie.
De afnemende betekenis van de oude erfgenamenvergaderingen — Staphorst — 1818–1825
Na de invoering van het bestuursreglement van 1818 werden de oude gezamenlijke vergaderingen van de drie kerspels minder vaak vastgelegd. Een deel van hun werkzaamheden ging geleidelijk over naar het gemeentebestuur. De overgang verliep niet overal op dezelfde wijze. Voor gemeenschappelijke gronden en watergangen bleven belanghebbende eigenaren soms afzonderlijk bijeenkomen. Ook bij kerkelijke goederen konden oude rechten aanleiding geven tot conflicten. De gemeenteraad kreeg echter steeds vaker een beslissende positie. Hierdoor veranderde de betekenis van de vroegere vertegenwoordigers van de slagen. Zij behielden plaatselijk aanzien en konden nog invloed uitoefenen, maar hun bevoegdheden werden steeds sterker ingepast in de bestuurlijke organisatie van het koninkrijk.
De moord op Lubbigje Kooiker en het onderzoek naar de dader — Staphorst — Mei 1822
In de nacht van 9 op 10 mei 1822 werd Lubbigje Kooiker levensgevaarlijk gewond toen zij een dief probeerde tegen te houden. Zij werd neergeschoten. Haar echtgenoot Klaas Kiers Bouwman deed de volgende ochtend aangifte. Ebbinge Wubben stelde een onderzoek in, maar de officier van justitie vond dat hij niet voortvarend genoeg handelde. Volgens de officier waren aanwijzingen onvoldoende vastgelegd en was informatie over de vermoedelijke dader te laat verspreid. Op 23 mei overleed Lubbigje aan haar verwondingen. De schout probeerde vervolgens via het vredegerecht in Hoogeveen meer gegevens te verkrijgen. Er waren aanwijzingen dat de verdachte met andere personen door de streek trok. Het onderzoek leidde uiteindelijk niet tot een arrestatie.
De geneesheer en de moeilijke organisatie van medische zorg — Staphorst — 1822–1825
De geneeskundige voorzieningen in de uitgestrekte gemeente waren beperkt. Heelmeester Klaas Kiers Brouwer genoot het vertrouwen van veel inwoners, maar beschikte niet over de nieuwste medische kennis. Omstreeks 1822 was hij bovendien zelf langdurig ziek. Ebbinge Wubben wilde daarom een beter opgeleide geneeskundige aanstellen. De gouverneur stelde een jaarlijks traktement van vijfhonderd gulden voor. Het gemeentebestuur vond dit te zwaar voor de begroting en dacht aan ongeveer driehonderd gulden. De voorkeur ging uit naar een universitair geschoolde arts die verschillende medische werkzaamheden kon combineren en mogelijk ook een apotheek beheerde. Door de beperkte financiële middelen bleef verbetering moeilijk. Voor veel inwoners waren afstand en kosten belangrijke belemmeringen bij het verkrijgen van medische hulp.
De gemeentelijke armenzorg naast de kerkelijke diaconieën — 1823
In 1823 besprak de gemeenteraad of een afzonderlijk burgerlijk armenbestuur noodzakelijk was. De raad vond van niet, omdat de kerkelijke diaconieën het grootste deel van de reguliere ondersteuning verzorgden. Toch moest de gemeente uitgaven betalen die niet onder de gewone kerkelijke armenzorg vielen. Zo werden kosten gemaakt voor de verzorging van Harmpje Troost, die geestelijke gezondheidsproblemen had. Ook werd geld gereserveerd voor geneeskundige hulp aan arme inwoners en voor het vervoer van behoeftige zieke reizigers. De overheid beschikte nog niet over een algemeen stelsel van sociale zekerheid. De ondersteuning was afhankelijk van kerkelijke middelen, gemeentelijke besluiten en particuliere hulp. Daardoor konden grote verschillen bestaan tussen de voorzieningen in afzonderlijke gemeenten.
De bibliotheek voor onderwijzers op het gemeentehuis — Staphorst — 1823
In 1823 besloot het gemeentebestuur jaarlijks twaalf gulden beschikbaar te stellen voor een kleine onderwijsbibliotheek. De boeken en tijdschriften werden op het gemeentehuis bewaard en konden door de plaatselijke onderwijzers worden geraadpleegd. Het bestuur nam onder meer abonnementen op de Bijdragen voor het lager onderwijs en het Algemeen Magazijn voor Onderwijs en Opvoeding. Deze publicaties behandelden nieuwe lesmethoden, schoolorganisatie en opvoedkundige vraagstukken. Het initiatief moest bestaande onderwijzers helpen hun kennis te vergroten. Voor een gemeente met beperkte middelen was het beschikbaar stellen van gezamenlijke vakliteratuur een betrekkelijk goedkope maatregel. De bibliotheek paste bij de overtuiging dat beter onderwijs niet alleen nieuwe gebouwen, maar ook deskundiger onderwijzers vereiste.
De koepokinenting en het toezicht op besmettelijke ziekten — 1818–1825
De bestrijding van pokken kreeg in het begin van de negentiende eeuw steeds meer aandacht. De overheid moedigde de koepokinenting aan en stelde voorschriften op om besmetting binnen scholen tegen te gaan. Ebbinge Wubben moest erop toezien dat kinderen uit gezinnen waar een besmettelijke ziekte heerste niet zonder meer onderwijs volgden. Ook de onderwijzers kregen verantwoordelijkheden bij het naleven van deze maatregelen. Niet iedere ouder vertrouwde de nieuwe geneeskundige inzichten. Sommige gezinnen bleven terughoudend tegenover inenting en andere voorschriften. De gemeentelijke overheid probeerde hen met uitleg en waarschuwingen tot medewerking te bewegen. De maatregelen vormden een vroege ontwikkeling naar een grotere verantwoordelijkheid van de overheid voor de volksgezondheid.
Het tekort aan bevoegde vroedvrouwen — Staphorst en Rouveen — 1816–1825
De verloskundige zorg was een van de moeilijkst te verbeteren onderdelen van de gezondheidszorg. Aaltje Wichers, die in 1813 als vroedvrouw was aangesteld, was in 1816 alweer vertrokken. Het gemeentebestuur wilde een bevoegde opvolgster benoemen, maar kon slechts een beperkt salaris aanbieden. Ebbinge Wubben stelde voor dat inwoners jaarlijks twee, drie of vier stuivers zouden bijdragen. De gemeente wilde daarnaast dertig gulden beschikbaar stellen. Het voorstel kreeg aanvankelijk steun, maar een deel van de gemeenteraad trok deze later weer in. Veel gezinnen vertrouwden op ervaren plaatselijke vrouwen die geen officiële opleiding hadden gevolgd. Voor arme inwoners waren de kosten van een vroedvrouw uit een andere plaats dikwijls moeilijk op te brengen.
De veldwachters en het toezicht op het platteland — 1818–1825
De gemeente Staphorst was uitgestrekt en omvatte verschillende dorpen en verspreid liggende buurtschappen. De veldwachters moesten grote afstanden te voet afleggen. Zij hielden toezicht op herbergen, controleerden maten en gewichten, begeleidden lotelingen en onderzochten overtredingen. Ook moesten zij optreden tegen bedelarij, illegale slacht en baldadigheid. Rondtrekkende personen konden naar de bedelaarskolonie Ommerschans worden gebracht. In 1823 werd ambtsdienaar Harm Kort wegens herhaaldelijk drankmisbruik ontslagen. Adriaan de Roos werd in zijn plaats aangesteld. De gemeente beschikte daarna over twee veldwachters, van wie één in Staphorst en één in Rouveen woonde. Hun beperkte aantal maakte het moeilijk voortdurend toezicht te houden op alle wegen en buurtschappen.
De Ommerschans en het toezicht op rondtrekkende armen — Overijssel — 1820–1825
Rondtrekkende bedelaars vormden voor veel Overijsselse gemeenten een terugkerend bestuurlijk probleem. Sommige mensen trokken van plaats naar plaats omdat zij geen vast werk of voldoende inkomsten hadden. De overheid beschouwde bedelarij echter ook als een kwestie van openbare orde. Veldwachters kregen opdracht dergelijke personen te controleren en zo nodig naar de Ommerschans te brengen. Deze instelling maakte deel uit van het stelsel van de Maatschappij van Weldadigheid. Daar moesten bewoners onder toezicht arbeid verrichten. De maatregel weerspiegelde de opvatting dat armoede door discipline, opvoeding en arbeid kon worden verminderd. Voor de betrokken armen betekende opname echter ook verlies van vrijheid en zelfstandigheid.
De aangifte van een misdrijf buiten de eigen gemeente — Staphorst en Meppel — 1820–1825
Wanneer inwoners van Staphorst buiten de eigen gemeente slachtoffer werden van een misdrijf, moest Ebbinge Wubben samenwerken met andere plaatselijke bestuurders. Een voorbeeld was de aanranding van een Staphorster meisje dat in Meppel werkzaam was. De schout vroeg burgemeester Kniphorst van Meppel een onderzoek in te stellen en de verantwoordelijken te laten opsporen. Dergelijke contacten waren noodzakelijk omdat gemeentelijke politiefunctionarissen niet onbeperkt buiten hun eigen rechtsgebied konden optreden. Voor inwoners die elders werkten of handeldreven, waren de grenzen tussen gemeenten in het dagelijks leven van beperkte betekenis. Voor de overheid bepaalden die grenzen juist welke bestuurder verantwoordelijk was. Correspondentie tussen burgemeesters vormde daarom een belangrijk onderdeel van de rechtsbescherming.
De Zwolse jaarmarkt en de onrust langs de doorgaande weg — 1820–1825
De jaarmarkt van Zwolle trok veel bezoekers uit de omliggende dorpen. Boeren en handelaren konden er goederen verkopen, inkopen doen en contacten onderhouden. Ook inwoners van Staphorst en Rouveen maakten gebruik van deze gelegenheid. Bij de terugkeer van marktbezoekers ontstonden echter geregeld problemen. Ebbinge Wubben klaagde over jongeren die reizigers uitscholden, lastigvielen of met voorwerpen bekogelden. Het gemeentebestuur probeerde dit gedrag te bestrijden door toezicht en waarschuwingen. De gebeurtenissen tonen hoe belangrijk Zwolle voor het regionale handelsverkeer was. Tegelijk werd zichtbaar dat drukbezochte marktdagen niet alleen economische betekenis hadden, maar ook aanleiding konden geven tot spanningen over de openbare orde.
De brand op het boerenbedrijf van Klaas Kiers Bouwman — April 1824
Op 16 april 1824 werd de boerderij van Klaas Kiers Bouwman door brand verwoest. Voor een landbouwgezin betekende het verlies van een boerderij niet alleen het verdwijnen van woonruimte, maar ook schade aan stallen, gereedschappen en voorraden. Het gemeentebestuur besloot daarom een collecte te organiseren. Daarnaast kwamen inwoners zelf in actie. Buurman Albert Huls, die eveneens schade had geleden, verzamelde gedurende drie dagen stro en andere bouwmaterialen. De verdeling van de schadevergoeding veroorzaakte later een conflict tussen Bouwman en zijn werknemers. Ebbinge Wubben probeerde te bemiddelen. De gebeurtenis laat zien hoe plaatselijke hulpverlening functioneerde vóór het bestaan van moderne sociale verzekeringen. Familieleden, buren, kerkelijke instellingen en de gemeente konden gezamenlijk bijdragen aan herstel.
De schouw van wegen, sloten en waterleidingen — Staphorst en Rouveen — September 1824
Het toezicht op de toestand van wegen en watergangen was een vaste taak van de schout. Volgens het bestuursreglement van 1818 moest hij samen met een assessor verschillende voorzieningen inspecteren. Daaronder vielen wegen, bruggen, vaarten, beschoeiingen en waterleidingen. Loslopend vee veroorzaakte regelmatig schade aan aarden waterkeringen en wegen. Op 24 september 1824 kondigde Ebbinge Wubben een schouw aan langs de Staphorster en Rouveense stouwe. De inspectie moest op 22 oktober beginnen bij Lankhorst en een dag later bij Overlankhorst worden voortgezet. Wie zijn onderhoudsverplichtingen niet nakwam, riskeerde een boete van een goudgulden. Noodzakelijk herstel kon bovendien op kosten van de nalatige eigenaar worden uitgevoerd.
De aanhoudende onrust tijdens de kerkdiensten van Rouveen — Oktober 1824
De verhouding tussen predikant Nieveen en verschillende inwoners van Rouveen bleef gespannen. In oktober 1824 vroeg de kerkenraad het provinciebestuur om hulp bij het handhaven van de rust tijdens de kerkdiensten. Vooral jongeren zouden de eredienst verstoren. Ebbinge Wubben had eerder een veldwachter naar de kerk gestuurd om toezicht te houden. Aanvankelijk bracht dit verbetering, maar de problemen keerden terug. De schout meende dat gebrekkige opvoeding en het geringe aanzien van de predikant een rol speelden. Hij verwees naar vroegere predikanten uit de familie Sluiter, die volgens hem meer gezag hadden genoten. De kwestie maakte duidelijk dat de openbare orde mede afhankelijk was van de verhouding tussen kerkelijke leiders en de plaatselijke bevolking.
De eerste hoge waterstanden in het najaar van 1824 — Staphorst en Rouveen
In de laatste maanden van 1824 kreeg het gebied rond Staphorst en Rouveen opnieuw met langdurig hoog water te maken. De laaggelegen landbouwgronden raakten overstroomd en een deel van de aardappeloogst ging verloren. Sommige inwoners moesten hun woningen tijdelijk verlaten en hun vee naar hoger gelegen plaatsen brengen. Tijdens de kerstdagen bereikte het water een bijzonder hoge stand. In Rouveen stroomde het over de doorgaande weg, waardoor beschadigingen ontstonden en het verkeer tussen Zwolle en het noorden werd belemmerd. De bevolking vreesde dat de dijken tussen Hasselt en Zwartsluis de druk niet zouden kunnen weerstaan. In januari 1825 zakte het water geleidelijk en verdween de onmiddellijke dreiging. Het landschap bleef echter kwetsbaar.
De storm boven de Zuiderzee — 3 en 4 februari 1825
Op donderdag 3 februari 1825 begon het hard te waaien. De storm ging gepaard met regen- en sneeuwbuien, maar veroorzaakte aanvankelijk geen onmiddellijke stijging van het water bij Staphorst. De volgende dag veranderde de situatie snel. De opstuwing van water vanuit de Zuiderzee leidde tot zware druk op de dijken van Noordwest-Overijssel. Op verschillende plaatsen ontstonden doorbraken. Het water verspreidde zich over de lage gebieden en volgde bestaande waterlopen, sloten en veenontginningen. Vooral Rouveen lag ongunstig ten opzichte van de binnendringende vloed. De inwoners waren gewend aan winterse wateroverlast, maar hadden weinig mogelijkheden om de snelheid en omvang van deze overstroming tijdig vast te stellen.
Harm Buitenhuis en de eerste waarschuwing voor de dijkdoorbraken — Rouveen — 4 februari 1825
Omstreeks drie uur in de middag van 4 februari zag Harm Buitenhuis, die in een eendenkooi bij Rouveen werkzaam was, turven op het water voorbijdrijven. Hij begreep daaruit dat verder naar het westen dijken waren doorgebroken en waarschuwde de bewoners van zijn buurtschap. Ook op andere plaatsen werden drijvende turven waargenomen. Het bericht verspreidde zich snel. Sommige inwoners begonnen hun runderen los te maken en naar hoger gelegen gronden te drijven. Anderen verwachtten nog niet dat het water hun woningen zou bereiken. Daardoor ging kostbare tijd verloren. Toen steeds meer bewoners besloten te vluchten, waren verschillende wegen en doorgangen al moeilijk begaanbaar geworden.
De vlucht naar de Achthoevenslag en Nieuwleusen — 4 februari 1825
Veel inwoners van Rouveen probeerden hun vee in oostelijke richting in veiligheid te brengen. Volgens plaatselijke overlevering had de woning van Hendrik Brand in de Achthoevenslag tijdens een eerdere overstroming droog gelegen. Daarom beschouwden sommige vluchtelingen deze omgeving als een mogelijke toevluchtplaats. De stijgende waterstand maakte de tocht echter bijzonder gevaarlijk. Mensen en dieren konden door de stroming worden meegesleurd. Een deel van de vluchtelingen keerde om of zocht een andere route. Enkele groepen bereikten in de late avond Nieuwleusen, samen met een gedeelte van hun vee. Het grootste deel van de dieren kon niet worden gered. Tijdens de vlucht kwam bovendien een klein kind om het leven.
De ondergelopen huizen van Rouveen en de vlucht naar de daken — 4 februari 1825
Omstreeks vijf uur in de middag was de waterstand in Rouveen zo hoog dat vluchten op veel plaatsen onmogelijk werd. De bewoners die nog in hun woningen verbleven, zochten bescherming op zolders en daken. Het vee dat niet tijdig was weggevoerd, verdronk grotendeels. Door de stroming en de druk van het water raakten verschillende gebouwen zwaar beschadigd. De inwoners konden nauwelijks hulp verwachten, omdat ook de toegangswegen onder water stonden. De winterse omstandigheden maakten het verblijf op de daken bijzonder zwaar. Voor gezinnen die hun voedsel, brandstof en kleding niet hadden kunnen meenemen, ontstonden onmiddellijk nieuwe problemen. De nacht moest worden doorgebracht in gebouwen waarvan de veiligheid niet zeker was.
De overstroming van Staphorst en de vlucht naar de kerk — 4 februari 1825
In Staphorst verwachtten sommige inwoners aanvankelijk dat zij verder oostwaarts veilig waren. In de loop van de avond bleek het water echter ook daar de lager gelegen woningen binnen te dringen. Verschillende gezinnen probeerden andere huizen te bereiken, terwijl het verplaatsen van vee nauwelijks nog mogelijk was. Uiteindelijk zochten mensen bescherming in de kerk en omliggende gebouwen. Ook deze plaatsen werden door het water bedreigd. Door de duisternis en de snelle stijging konden de bewoners moeilijk bepalen welke route nog begaanbaar was. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat de hoogteverschillen binnen het ontginningslandschap onvoldoende bescherming boden wanneer de dijken langs de Zuiderzee op grote schaal bezweken.
De 21 slachtoffers van de watersnood — Staphorst, Rouveen en Overlankhorst — 1825
Tijdens de overstroming kwamen in de gemeente Staphorst 21 mensen om het leven. Volgens het overzicht van Ebbinge Wubben overleden zeventien inwoners van Rouveen, twee van Staphorst en twee van Overlankhorst. Zij verdronken of bezweken aan de ontberingen die de ramp veroorzaakte. Het verlies van mensenlevens kwam boven op de grote schade aan woningen, landbouwgronden en veestapel. Voor de betrokken gezinnen betekende de ramp zowel persoonlijk verlies als het verdwijnen van bestaansmiddelen. Rouveen werd bijzonder zwaar getroffen doordat het water daar eerder en sneller binnendrong. De sterftegegevens maken duidelijk dat de gevolgen plaatselijk sterk verschilden, ook binnen één gemeente.
Het ontbreken van reddingsboten en de eerste verkenning — 5–6 februari 1825
Op zaterdag 5 februari bleef het water zo hoog staan dat veel overstroomde buurtschappen nauwelijks bereikbaar waren. Het gemeentebestuur beschikte aanvankelijk niet over geschikte vaartuigen om inwoners te redden of de schade op te nemen. Pas toen de waterstand in de nacht naar zondag iets daalde, kon een punter worden klaargemaakt. Ebbinge Wubben ging daarmee naar Rouveen om de toestand van de bevolking te onderzoeken. Hij trof zwaar beschadigde gebouwen en grote verliezen onder het vee aan. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat het plaatselijke bestuur niet was voorbereid op een overstroming van deze omvang. Zonder vaartuigen, voorraden en betrouwbare verbindingen kon de eerste hulp slechts langzaam op gang komen.
De eerste hulp vanuit Meppel — Zondag 6 februari 1825
Op zondagmiddag kwam G. Noot, controleur te Meppel, met een vaartuig naar het getroffen gebied. Hij vervoerde inwoners naar Meppel, waar zij tijdelijk werden opgevangen en verzorgd. Ook bracht hij de eerste noodzakelijke levensmiddelen mee. Burgemeester Kniphorst liet brood en andere goederen naar Rouveen brengen. Later volgden nieuwe zendingen vanuit Meppel. Vanuit De Wijk werd eveneens voedsel aangevoerd. Ebbinge Wubben bracht op maandag zelf hulpgoederen naar de bewoners die nog op daken of in beschadigde gebouwen verbleven. De aanvoer van voedsel was noodzakelijk omdat veel gezinnen hun voorraden hadden verloren. Pas op dinsdag was het water voldoende gezakt om weer voorzichtig in de verwoeste woningen terug te keren.
De opvang van het overgebleven vee — IJhorst, De Wijk en Nieuwleusen — Februari 1825
Voor de boeren was het behoud van hun overgebleven vee van groot belang. De eigen stallen waren op veel plaatsen beschadigd en de weilanden stonden nog onder water. Inwoners van IJhorst, De Wijk, Nieuwleusen en andere nabijgelegen plaatsen boden daarom tijdelijk onderdak aan runderen en andere dieren. Deze hulp voorkwam dat nog meer vee verloren ging. Voor een landbouwbedrijf betekende het bezit van enkele dieren niet alleen voedselvoorziening, maar ook de mogelijkheid om later weer voldoende mest en inkomsten te verkrijgen. De opvang was daarom een belangrijk onderdeel van het economisch herstel. De onderlinge samenwerking tussen de dorpen bood ondersteuning op een moment dat de gemeentelijke overheid zelf over weinig middelen beschikte.
De voedselzendingen uit Zwolle, Hasselt en Deventer — Februari 1825
Naarmate het water daalde, nam de hulpverlening vanuit omliggende steden toe. De jonge Meppeler stadssecretaris Isaäc Antoni van Roijen bracht levensmiddelen naar getroffen inwoners. Vanuit Zwolle kwam Geert Spijkerman, die oorspronkelijk uit Staphorst afkomstig was, met voedsel dat door predikant Romenij was ingezameld. Enkele dagen later volgde een tweede zending namens gouverneur Bentinck. Ook vanuit Hasselt werden levensmiddelen en kleding aangevoerd. Een commissie uit Deventer bracht aanvullende hulpgoederen. De voorraden werden tijdelijk opgeslagen in het gemeentehuis en in de nieuwe school tussen Staphorst en Rouveen. Van daaruit zorgde het gemeentebestuur voor de verdeling. De verbindingen tussen familieleden, bestuurders, predikanten en voormalige dorpsbewoners maakten snelle hulpverlening mogelijk.
De dankbetuigingen aan Meppel en De Wijk — Februari 1825
Op 10 februari 1825 schreef Ebbinge Wubben aan de bestuurders van Meppel en De Wijk om hen te bedanken voor de verleende hulp. Hij beschreef de moeilijke omstandigheden waarin veel inwoners verkeerden en wees op de voortdurende behoefte aan voedsel, kleding en andere noodzakelijke goederen. In zijn correspondentie verwees hij geregeld naar Gods voorzienigheid. Deze godsdienstige taal kwam voor binnen een samenleving waarin ook bestuurders met verlichte opvattingen hun ervaringen in christelijke termen beschreven. De hulpverlening werd niet uitsluitend door de overheid georganiseerd. Predikanten, particuliere weldoeners en plaatselijke commissies droegen in belangrijke mate bij. Hierdoor ontstond een uitgebreid netwerk dat de getroffen gezinnen gedurende de eerste weken ondersteunde.
Het verzamelen van aangespoelde goederen — Februari 1825
De overstroming had grote hoeveelheden hout, turf en andere bezittingen uit huizen en bedrijfsgebouwen meegesleurd. Nadat het water was gezakt, werden deze goederen op verschillende plaatsen teruggevonden. Niet iedereen gaf aangespoelde eigendommen aan de rechtmatige eigenaar terug. Op 12 februari waarschuwde Ebbinge Wubben daarom tegen diefstal. Vijf dagen later maakte hij bekend dat gevonden goederen bij de wijkmeesters moesten worden ingeleverd. Hout en turf moesten op hopen worden verzameld, zodat eigenaren hun bezittingen konden terugvinden. Wie voorwerpen achterhield, kon worden vervolgd. De maatregelen waren noodzakelijk omdat materiaal dat op het land was aangespoeld nog steeds eigendom kon zijn van iemand die door de ramp zwaar was getroffen.
De eerste beschrijving van de schade aan Rouveen — Februari 1825
Op 23 februari 1825 schreef Ebbinge Wubben aan de hulpverleningscommissie in Zwolle dat de oprichting van een plaatselijke subcommissie nog niet was voltooid. Hij wees op het tekort aan voedsel en kleding en op de toestand van de woningen. Alle 240 huizen van Rouveen waren volgens zijn opgave beschadigd. Sommige inwoners verbleven in gebouwen die met planken provisorisch waren hersteld. Veel huizen konden volgens de schout voor ongeveer honderd gulden weer redelijk bewoonbaar worden gemaakt. Bouwmaterialen waren onder meer in Meppel verkrijgbaar. Het gemeentebestuur beschikte echter niet over voldoende middelen om het herstel zelfstandig te betalen. Daarom werd verdere ondersteuning vanuit de provincie en particuliere hulpcommissies noodzakelijk geacht.
De oprichting van de plaatselijke hulpcommissie — Februari–maart 1825
Voor de verdeling van voedsel, kleding en financiële bijdragen werd een plaatselijke hulpcommissie ingesteld. Tot de betrokkenen behoorden Ebbinge Wubben, assessor Jan ter Haar de Jonge, predikant Nieveen en raadslid Harm Roelofs Smit. De samenstelling veranderde gedurende de eerste weken enkele keren, omdat de hoeveelheid werkzaamheden voortdurend toenam. De commissie moest schadegevallen onderzoeken, binnengekomen goederen registreren en beslissen welke inwoners het eerst ondersteuning nodig hadden. Daarnaast moest zij financiële bijdragen verantwoorden tegenover het provinciebestuur. De combinatie van noodhulp en administratie vroeg veel tijd van de betrokken bestuurders. De ramp maakte zichtbaar dat een kleine plattelandsgemeente niet over een vaste organisatie beschikte die voor dergelijke omstandigheden was ingericht.
De totale schade aan het boerenbezit en de woningen — April 1825
Op 15 april 1825 stelde de plaatselijke subcommissie de totale schade in de gemeente Staphorst vast op 187.200 gulden. Vooral Rouveen was zwaar getroffen. Van de 240 beschadigde woningen werden er 86 als onbewoonbaar beschouwd. Daarnaast waren grote verliezen geleden aan vee, landbouwproducten, gereedschappen en andere eigendommen. Voor afzonderlijke gezinnen waren de bedragen vaak onmogelijk zelf op te brengen. De commissie moest daarom onderscheid maken tussen noodzakelijke herstelwerkzaamheden en verliezen waarvoor voorlopig geen vergoeding beschikbaar was. De omvang van de schade maakte duidelijk dat de ramp de economische mogelijkheden van de gemeente ver te boven ging. Zonder hulp van buiten zou herstel veel langer hebben geduurd.
De herbouw van woningen met hulp uit Overijssel en Bentheim — 1825
De Provinciale Commissie te Zwolle stelde 1.600 gulden beschikbaar om beschadigde woningen weer bewoonbaar te maken. Gouverneur Bentinck zorgde voor een aanvullende bijdrage van 2.620 gulden. Vanuit Deventer werden bouwmaterialen aangeboden ter waarde van duizend gulden. De plaatselijke commissie zocht ook naar mogelijkheden om voldoende timmerlieden te krijgen. Daarom werd besloten werklieden uit Bentheim uit te nodigen. Hun dagloon mocht ten hoogste één gulden en 25 cent bedragen. De bouwmaterialen moesten worden verdeeld over de gezinnen die de grootste behoefte hadden aan herstel. Door de hulp uit verschillende plaatsen konden steeds meer inwoners naar hun eigen woningen terugkeren en werd voorkomen dat zij langdurig afhankelijk bleven van tijdelijke opvang.
De vergoeding voor de aanschaf van nieuw vee — 1825
Het verlies van runderen en andere landbouwdieren vormde een van de zwaarste economische gevolgen van de watersnood. Zonder vee konden veel boeren hun bedrijf niet normaal voortzetten. De Provinciale Commissie stelde daarom 3.443 gulden beschikbaar voor de aanschaf van nieuwe dieren. De plaatselijke hulpcommissie verdeelde dit bedrag over 103 van de minst vermogende inwoners. Zij ontvingen bijdragen tussen 25 en 45 gulden. De bedragen waren niet voldoende om de oorspronkelijke veestapel te herstellen, maar boden een mogelijkheid opnieuw te beginnen. Bij de verdeling moest worden gekeken naar de financiële toestand van de aanvragers en naar de aard van hun verlies. De ondersteuning werd daardoor niet automatisch gelijk over alle getroffen boeren verdeeld.
De klachten over de verdeling van de hulpgoederen — 1825
De hulpverlening veroorzaakte ook ontevredenheid onder de inwoners. Sommige gezinnen vonden dat anderen meer voedsel, kleding of geld ontvingen dan zijzelf. De commissieleden kregen daardoor verwijten van partijdigheid. Ebbinge Wubben verdedigde hun werkzaamheden en wees erop dat de behoeften van de getroffen gezinnen verschilden. Niet ieder huis was even zwaar beschadigd en ook het verlies van landbouwgrond of vee was ongelijk verdeeld. De commissie moest bovendien rekening houden met de beperkte beschikbare middelen. Een volledig gelijke verdeling zou de meest behoeftige inwoners onvoldoende hebben geholpen. Tegelijk konden betrokkenen moeilijk controleren waarom de ene aanvrager meer ondersteuning ontving dan de andere. Daardoor bleef wantrouwen bestaan.
De districtscommissie voor de schadevergoeding — Juli 1825
Op 23 juli 1825 kwam de zevende districtscommissie voor het eerst bijeen. Reint Hendrik de Vos van Steenwijk werd voorzitter en Ebbinge Wubben secretaris. Andere leden waren de burgemeesters R.S. van der Gronden van Avereest en Nieuwleusen, F.C. Mulert van de Leemkuil van Dalfsen en B. Stolte van Heino. De commissie moest schadegegevens uit verschillende gemeenten verzamelen en de verdeling van financiële bijdragen helpen organiseren. Daarvoor was overleg nodig met plaatselijke commissies en het provinciebestuur. De werkzaamheden maakten duidelijk dat de gevolgen van de watersnood niet binnen afzonderlijke gemeentegrenzen konden worden afgehandeld. De getroffen gebieden waren economisch en waterstaatkundig met elkaar verbonden en hadden gezamenlijk behoefte aan ondersteuning.
De verschillen tussen gemeentelijke schadeoverzichten — 1825
Bij het vergelijken van de schadegegevens bleek dat de verschillende commissies niet altijd dezelfde regels hadden toegepast. De plaatselijke commissie van Staphorst had bepaalde schade aan veldgewassen buiten haar overzicht gelaten, omdat zij meende dat deze verliezen niet voor vergoeding in aanmerking kwamen. Commissies uit andere gemeenten hadden dergelijke posten wel opgenomen. Daardoor dreigde de gemeente Staphorst minder ondersteuning te ontvangen dan mogelijk was geweest. De districtscommissie vond dat de voorschriften te strikt waren uitgelegd. Provinciaal ambtenaar Derk van Schreven gaf nadere uitleg over de gewenste registratie. De kwestie maakte duidelijk dat zorgvuldig bestuur niet uitsluitend bestond uit het volgen van regels. Ook de uitleg en toepassing ervan konden grote financiële gevolgen hebben voor inwoners.
De provinciale organisatie van de hulpverlening — Overijssel — 1825
Gouverneur Bentinck hield zich persoonlijk bezig met de organisatie van hulp na de watersnood. Hij zorgde voor financiële bijdragen en gaf opdrachten tot het instellen van commissies. Toch verliep de coördinatie niet zonder problemen. Gemeenten moesten zelf vaststellen hoeveel inwoners waren getroffen, welke goederen noodzakelijk waren en welke schade voor vergoeding in aanmerking kwam. De werkwijze werd gedurende de hulpverlening verschillende keren aangepast. Ebbinge Wubben moest naast zijn gewone gemeentelijke werkzaamheden een grote hoeveelheid correspondentie voeren en vergaderingen bijwonen. Volgens het proefschrift namen de vergaderingen van de verschillende commissies in 1825 aanzienlijk toe. De omvang van de ramp dwong het provinciebestuur tot samenwerking met plaatselijke bestuurders en particuliere hulpverleners.
De gevolgen van de watersnood voor het plaatselijke bestuur — 1825
De watersnood stelde de verhouding tussen overheid en bevolking opnieuw op de proef. Ebbinge Wubben had in zijn eerste bestuursjaren te maken gehad met weerstand tegen militaire verplichtingen en met wantrouwen tegenover het gezag. Tijdens de ramp kreeg hij een andere verantwoordelijkheid. Hij moest voedsel en kleding organiseren, schade vaststellen en de belangen van getroffen inwoners bij het provinciebestuur verdedigen. Zijn inzet voor de landbouwers en andere bewoners kan hebben bijgedragen aan een sterkere maatschappelijke positie. Hoe de bevolking zijn optreden precies beoordeelde, is niet volledig bekend. Wel blijkt uit de documenten dat de omvangrijke hulpverlening hem in nauwer contact bracht met de verschillende groepen binnen de gemeente.
De watersnood en het herstel van de Overijsselse landbouw — 1825
Voor de getroffen boeren was de terugkeer naar hun woningen slechts het begin van een langdurig herstel. Stallen moesten worden gerepareerd, landbouwgereedschappen vervangen en verloren dieren opnieuw worden aangeschaft. Op verschillende percelen had het water schade veroorzaakt aan gewassen, sloten en andere voorzieningen. Ook de voorraad hooi en andere producten was op veel plaatsen verloren gegaan. De financiële ondersteuning maakte het mogelijk een deel van deze verliezen te herstellen, maar niet ieder gezin kreeg voldoende geld om de oude bedrijfsomvang terug te krijgen. De ramp onderstreepte daardoor het economische belang van betrouwbare dijken en een goede afwatering. Het voortbestaan van veel landbouwbedrijven was afhankelijk van waterstaatkundige voorzieningen die buiten het vermogen van afzonderlijke boeren lagen.
Overijssel tussen oude dorpsrechten en nieuw koninklijk bestuur — 1815–1825
Tussen 1815 en 1825 veranderden de bestuurlijke en maatschappelijke verhoudingen op het Overijsselse platteland geleidelijk. De oude instellingen van erfgenamen en gemeenschappelijke grondbezitters verloren een deel van hun zelfstandige bevoegdheden. Gemeenteraden kwamen sterker onder provinciaal toezicht te staan en de overheid ging zich meer bezighouden met onderwijs, gezondheidszorg en armoedebestrijding. Tegelijkertijd bleven kerkelijke instellingen, grondbezitters en plaatselijke vertegenwoordigers noodzakelijk voor het uitvoeren van veel besluiten. De wateroverlast van 1816 en de watersnood van 1825 maakten de grenzen van het gemeentelijke bestuur bijzonder duidelijk. Herstel vereiste hulp van omliggende dorpen, steden en provinciale instellingen. De ervaringen uit deze jaren vormden de achtergrond voor de verdere bestuurlijke en economische veranderingen na 1825.
Overijssel — Van oude dorpsrechten en boerenbesturen tot landbouwvernieuwing, waterstaat en modern bestuur (1700–1874)
Deel 4 — Overijssel tussen landbouwvernieuwing, liberale politiek en modern bestuur (1841–1852)
Het Overijsselse platteland aan het begin van de jaren veertig — 1841
Aan het begin van de jaren veertig van de negentiende eeuw leefde een groot deel van de Overijsselse bevolking nog van landbouw en veeteelt. De omstandigheden verschilden echter sterk per streek. In Salland lagen akkers, weilanden en gemeenschappelijke heidevelden naast elkaar, terwijl in Noordwest-Overijssel grote oppervlakten veen en moeras aanwezig waren. Rond de Dedemsvaart ontstonden door turfwinning en ontginning nieuwe landbouwbedrijven en nederzettingen. In Twente ontwikkelde zich tegelijkertijd de textielnijverheid, die steeds meer arbeidskrachten en vervoersmogelijkheden nodig had. De economische ontwikkeling werd bemoeilijkt door slechte wegen, beperkte afwatering en onvoldoende bevaarbare verbindingen. Bestuurders en ondernemers begonnen daarom gezamenlijk plannen te maken om de natuurlijke mogelijkheden van de provincie beter te benutten.
De vroegere welvaart van Overijssel als voorbeeld voor vernieuwing — 1841
Bij de hervormingsgezinde bestuurders van Overijssel leefde de overtuiging dat hun provincie economisch achterbleef bij verschillende westelijke gewesten. Zij wezen daarbij regelmatig op de bloei van de zeventiende eeuw, toen handel, scheepvaart en nijverheid belangrijke inkomsten hadden opgeleverd. De achteruitgang werd niet uitsluitend aan natuurlijke omstandigheden toegeschreven. Ook het gebrekkige vervoer, de onverdeelde gronden en een weinig doelmatig bestuur zouden economische ontwikkeling hebben belemmerd. Onder de belangrijkste vertegenwoordigers van deze opvattingen bevonden zich baron B.W.A.E. Sloet tot Oldhuis en de Zwolse jurist Isaäc Antoni van Roijen. Zij wilden de economische mogelijkheden van Overijssel onderzoeken en het provinciebestuur bewegen meer aandacht te besteden aan landbouw, ontginning en infrastructuur.
Het Wetenschappelijk Genootschap van Zwolle en de behoefte aan verandering — 1841
Het Wetenschappelijk Genootschap te Zwolle organiseerde bijeenkomsten over geschiedenis, aardrijkskunde, natuuronderzoek en maatschappelijke onderwerpen. Verschillende leden vonden echter dat de verzamelde kennis te weinig gevolgen had voor het dagelijkse leven. Vooral Sloet tot Oldhuis en Isaäc Antoni van Roijen wilden de werkzaamheden sterker richten op verbetering van de provinciale economie. Hun voorstellen veroorzaakten meningsverschillen met bestuurders die de bestaande organisatie wilden voortzetten of het genootschap liever wilden opheffen. Uiteindelijk werden Van Roijen en Sloet in het bestuur gekozen. In 1841 kreeg de instelling een nieuwe naam en een uitgebreider doel. De leden wilden niet langer uitsluitend lezingen organiseren, maar ook onderzoek bevorderen naar de mogelijkheden van landbouw, handel, nijverheid en vervoer.
De oprichting van de Overijsselsche Vereeniging tot Ontwikkeling van Provinciale Welvaart — Zwolle — 1841
De Overijsselsche Vereeniging tot Ontwikkeling van Provinciale Welvaart werd in 1841 een belangrijk ontmoetingspunt voor hervormingsgezinde bestuurders en ondernemers. Zij wilde statistische gegevens verzamelen, economische kennis verspreiden en particuliere initiatieven ondersteunen. De vereniging bracht juristen, grondbezitters, ambtenaren en andere belangstellenden uit verschillende delen van de provincie bijeen. Inwoners van Zwolle betaalden vijf gulden contributie per jaar. Leden van buiten de stad, onder wie Frederik Allard Ebbinge Wubben uit Staphorst, betaalden de helft. De vereniging kreeg betekenis doordat veel leden ook gemeentelijke of provinciale functies vervulden. Ideeën die tijdens vergaderingen werden besproken, konden daardoor later in de Provinciale Staten of bij gemeentebesturen opnieuw aan de orde worden gesteld.
Isaäc Antoni van Roijen en het voortbrengend vermogen van Overijssel — 1841
In april 1841 hield Isaäc Antoni van Roijen een redevoering waarin hij de economische mogelijkheden van Overijssel uiteenzette. Hij beschouwde natuurlijke rijkdommen, menselijke arbeid en een doelmatig bestuur als de belangrijkste voorwaarden voor welvaart. Volgens hem beschikte de provincie over grote oppervlakten grond die onvoldoende werden gebruikt. Ook de verbindingen tussen landbouwgebieden, steden en handelsplaatsen konden aanzienlijk worden verbeterd. De nieuwe kanalen moesten niet alleen turf vervoeren, maar ook andere producten naar grotere afzetmarkten brengen. Van Roijen vond dat economische achteruitgang niet vanzelf zou verdwijnen. Bestuurders en inwoners moesten zelf maatregelen nemen om de bestaande mogelijkheden te ontwikkelen. Zijn opvattingen vormden een belangrijke basis voor het programma van de nieuwe welvaartsvereniging.
De gemeenschappelijke markegronden en de uitbreiding van landbouwgebied — 1841–1845
In Overijssel werden nog uitgestrekte heidevelden, venen en andere woeste gronden gezamenlijk gebruikt door markegenootschappen. Hun leden hadden rechten op het weiden van vee, het steken van plaggen, het winnen van turf en het gebruik van andere natuurlijke hulpbronnen. De hervormingsgezinde bestuurders beschouwden de gezamenlijke eigendom als een belemmering voor intensievere ontginning. Zij verwachtten dat afzonderlijke eigenaren meer zouden investeren wanneer hun aandeel als particulier perceel werd vastgelegd. Voor grotere grondbezitters kon dat aantrekkelijk zijn, maar kleine boeren hadden niet altijd voldoende geld om nieuwe gronden te verbeteren. Bovendien konden gebruikers bestaande rechten verliezen. De verdeling van marken betekende daardoor niet alleen economische vernieuwing, maar ook een verandering in de onderlinge verhoudingen tussen boeren en grondbezitters.
Het plan voor een samenhangend Overijssels kanaalnetwerk — 1841–1845
De aanleg van de Dedemsvaart had aangetoond dat een nieuwe vaarverbinding grote gevolgen kon hebben voor een veengebied. Isaäc Antoni van Roijen wilde daarom een uitgebreider netwerk ontwikkelen. Hij dacht aan verbindingen tussen de Dedemsvaart, de Willemsvaart en Gramsbergen, met mogelijke voortzettingen naar Coevorden, Groningen en de Eems. Ook verbindingen richting Ommen, Almelo en Vriezenveen werden onderzocht. Via de Dalmsholtervaart zou een betere aansluiting met Twente kunnen ontstaan. Het vervoer van turf en landbouwproducten stond daarbij centraal, maar de kanalen konden eveneens grondstoffen voor de nijverheid aanvoeren. Niet alle voorstellen werden uitgevoerd. De plannen laten wel zien hoe sterk de economische verwachtingen waren verbonden met het verbeteren van de bereikbaarheid van het Overijsselse binnenland.
Boschhorst en de ontwikkeling van een burgerlijke woonplaats — Staphorst — 1841–1842
Frederik Allard Ebbinge Wubben woonde met zijn gezin op Boschhorst in de Bergerslag van Staphorst. Het herenhuis onderscheidde zich van de langgerekte boerderijen en kleinere woningen die het dorp overwegend bepaalden. Bij het huis lagen tuinen, landbouwgrond en een dennenbosje. In de eerste jaren van het volgende decennium werden verschillende onderdelen van het terrein verder ingericht. In het bos kwamen banken te staan en de tuin en vijver kregen aandacht. De Groningse hoogleraar Petrus Hofstede de Groot, een zwager van Ebbinge Wubben, gaf tijdens familiebezoeken aanwijzingen voor de aanleg. Boschhorst was zowel gezinswoning als centrum van zijn notariële werkzaamheden en de ontvangst van verwanten, bestuurders en andere bekenden.
De familie en het personeel op Boschhorst — Staphorst — 1841–1845
Het huishouden op Boschhorst omvatte meer personen dan Ebbinge Wubben, zijn vrouw en hun kinderen. Zijn oude oom Gerrit Jan Crull verbleef bij het gezin en werd verzorgd door diens nicht Alida Crull. Ook Louise Lampman maakte enige tijd deel uit van het huishouden. Mogelijk hielp zij bij de opvoeding van de kinderen, maar haar precieze werkzaamheden zijn niet aangetoond. Daarnaast waren dienstmeiden en een boerenknecht, Harm Dunnink, aanwezig. Bij het herenhuis werden namelijk ook landbouwactiviteiten verricht. De aanwezigheid van personeel en de mogelijkheden voor huisonderwijs onderscheidden dit gezin van veel kleine boerenhuishoudens in Staphorst en Rouveen. De groeiende inkomsten uit grondbezit en het notariaat maakten deze levenswijze mogelijk.
De schoolmeester van Rouveen en zijn verzoek om pensioen — 1842
De Rouveense onderwijzer Jan Courtz was al sinds 1792 aan de dorpsschool verbonden. Schoolopzieners hadden in 1839 vastgesteld dat hij door zijn hoge leeftijd niet meer voldoende in staat was het onderwijs te verzorgen. Het gemeentebestuur aarzelde echter om hem te ontslaan, omdat voor zijn opvolging en pensionering extra geld nodig was. In de zomer van 1842 besloot Courtz zelf zijn ambt neer te leggen. Hij vroeg om een jaarlijks pensioen van 175 gulden. De gemeenteraad vond dit te hoog en stelde 140 gulden vast. De helft moest uit gemeentelijke middelen komen en de andere helft door zijn opvolger worden betaald. De regeling hield rekening met de leeftijd van Courtz, maar legde tegelijk een financiële verplichting op aan de nieuwe onderwijzer.
De strijd om de benoeming van een nieuwe onderwijzer in Rouveen — 1842–1843
Na het aangekondigde vertrek van Courtz werden kandidaten voor de Rouveense dorpsschool onderzocht. De schoolopziener beschouwde Albert de Jager als een van de geschiktste sollicitanten. Een meerderheid van de gemeenteraad gaf echter de voorkeur aan Lute Jans Westerbeek. Ebbinge Wubben vond dat bij de benoeming vooral bekwaamheid en geschiktheid moesten tellen. Hij vermoedde dat sommige raadsleden zich sterker door de voorkeur van de plaatselijke bevolking lieten leiden. Mogelijk speelden daarbij ook godsdienstige overwegingen mee. Onder de betrokken bestuurders bevonden zich Jan de Groot, Jan Reinders Slager, Hendrik Mulder en Klaas Jans Petter. Uiteindelijk werd Albert de Jager benoemd. Hij bleef van 1843 tot zijn overlijden in 1855 onderwijzer in Rouveen.
Albert de Jager en de verbetering van het Overijsselse onderwijs — 1843–1847
Albert de Jager was een onderwijzer van de tweede rang en behoorde tot de beroepsgroep die zich steeds sterker op vakbekwaamheid en onderlinge samenwerking richtte. Hij was actief binnen het Nederlandsch Onderwijzers Genootschap, dat in 1842 was opgericht. In 1847 nam hij deel aan een commissie die zich met dialecten bezighield. Ook Geert Spijkerman, afkomstig uit Staphorst en inmiddels een belangrijke onderwijzer in Zwolle, was binnen de Overijsselse afdeling van het genootschap actief. De onderwijzers probeerden nieuwe lesmethoden te verspreiden en het aanzien van hun beroep te vergroten. Hun werkzaamheden waren van betekenis voor dorpen waar het onderwijs lange tijd afhankelijk was geweest van plaatselijke gewoonten en de beperkte middelen van de gemeente.
De turfwinning en de toenemende belastingcontrole — Staphorst en Rouveen — 1842
Voor veel inwoners van Staphorst en Rouveen vormde de turfwinning een belangrijke aanvulling op de opbrengst van landbouw en veeteelt. Turf werd gebruikt als brandstof en kon op de markt worden verkocht. De overheid hief accijns op deze productie, maar het toezicht was moeilijk doordat de verveningen over uitgestrekte gebieden verspreid lagen. Rond 1840 werden regelmatig boetes opgelegd voor het winnen of vervoeren van turf zonder de vereiste toestemming. De bedragen konden twintig tot veertig gulden bedragen en waren voor kleine boeren aanzienlijk. In juli 1842 werden strengere voorschriften ingevoerd. Verveners moesten de hoeveelheid turf aangeven en merkpaaltjes plaatsen. De nieuwe controle werd door verschillende inwoners beschouwd als een bedreiging voor hun aanvullende inkomsten.
Het verzet van Staphorster verveners tegen de belastingambtenaren — Augustus 1842
Op 1 augustus 1842 ontmoette Ebbinge Wubben onderweg een belastingcontroleur uit Ommen. Deze klaagde dat verveners uit Staphorst de nieuwe voorschriften onvoldoende naleefden. Merkpaaltjes ontbraken en veel turf was volgens hem niet aangegeven. De burgemeester liet de betrokken inwoners waarschuwen dat zij hun verplichtingen moesten nakomen. De tegenstand hield echter aan. Voor boeren die naast hun landbouwbedrijf turf groeven, betekende de accijns een extra financiële last. Bovendien waren zij niet gewend dat ambtenaren van buiten het gebied hun werkzaamheden zo nauwkeurig onderzochten. De burgemeester moest de uitvoering van de wet bevorderen, maar kende ook de omstandigheden waarin de verveners hun inkomen verdienden. Daardoor kwam hij opnieuw tussen de bevolking en het hogere gezag te staan.
De beschieting van een belastingambtenaar en de militaire bezetting — Staphorst — Augustus 1842
De tegenstand tegen de turfaccijns leidde in augustus 1842 tot ernstige ongeregeldheden. Een rijksbelastingambtenaar werd beschoten. Gouverneur Joan Derk graaf van Rechteren tot Ahnem beschouwde het geweld als een aantasting van het staatsgezag. Op 27 augustus werden dertig militairen naar Staphorst gezonden. Daarnaast kwamen acht extra belastingambtenaren die bij hun werkzaamheden door soldaten werden begeleid. In Zwolle was berekend dat jaarlijks ongeveer 30.000 ton turf zonder aangifte werd gewonnen. Ebbinge Wubben moest voor de inkwartiering van de militairen zorgen. Tegelijkertijd probeerde hij met een openbare bekendmaking de inwoners tot rust te manen. Hij wilde verdere gewelddadigheden voorkomen en hun belangen bij de provinciale overheid kunnen blijven verdedigen.
De burgemeester en de gouverneur tegenover elkaar — September 1842
Ebbinge Wubben vond dat de militaire aanwezigheid na enkele dagen kon worden beëindigd. Hij twijfelde bovendien aan de berekening dat nog 30.000 ton turf zonder aangifte aanwezig zou zijn. Gouverneur Van Rechteren beoordeelde de situatie strenger en ontbood de burgemeester op 8 september naar Zwolle. De troepen zouden volgens de gouverneur pas vertrekken wanneer voldoende turf alsnog was aangegeven. Het beleid had de instemming van de minister van Binnenlandse Zaken. Ebbinge Wubben bleef aandringen op een gematigde uitvoering. De officier van justitie verweet hem later dat hij niet genoeg had gedaan om de verantwoordelijken voor het geweld op te sporen. De burgemeester bestreed dit verwijt. Het verschil in opvatting betrof zowel de ernst van de belastingontduiking als de vraag hoe het gezag het best kon worden gehandhaafd.
De gerechtelijke afwikkeling van de turfoproeren — Zwolle — 1842–1843
Na het geweld tegen de belastingambtenaren werden verschillende inwoners onderzocht en vervolgd. De overheid wilde vaststellen wie verantwoordelijk was geweest voor bedreigingen en de beschieting. Het bleek echter moeilijk voldoende bewijs te verzamelen. Getuigen verklaarden niet altijd wat zij wisten en sommige vermoedelijke daders konden niet overtuigend aan de gebeurtenissen worden verbonden. Een aantal verdachten werd vrijgesproken. De officier van justitie bekritiseerde ook de houding van Ebbinge Wubben, die volgens hem onvoldoende had meegewerkt aan het onderzoek. De burgemeester ontkende nalatigheid. Uiteindelijk konden de belangrijkste beschuldigingen niet worden bewezen. De conflicten veroorzaakten wel langdurig wantrouwen tussen belastingambtenaren, provinciale bestuurders en een deel van de plaatselijke bevolking.
De plaatsbeschrijvingen voor het Aardrijkskundig Woordenboek — Overijssel — 1842
In 1842 vroeg het provinciebestuur de burgemeesters mee te werken aan het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden van A.J. van der Aa. Het omvangrijke werk moest gegevens bevatten over steden, dorpen, buurtschappen, bevolking, bodemgesteldheid, kerken, landbouw en historische bijzonderheden. Ebbinge Wubben had voor zijn plaatsbeschrijving van Staphorst uit 1835 al veel dergelijke informatie verzameld. Hij kon daardoor gebruikmaken van eerdere aantekeningen en gemeentelijke gegevens. De opdrachten maakten duidelijk dat het landelijke historische en geografische onderzoek in belangrijke mate afhankelijk was van plaatselijke ambtenaren. Zij kenden de gronden, instellingen en bewoners en hadden toegang tot registers die elders moeilijk te raadplegen waren. Zo raakten gemeentelijke administratie en geschiedschrijving nauwer met elkaar verbonden.
De havezate De Pol en de oude adellijke rechten van IJhorst — 1842
In zijn gemeentelijke verslag over 1842 nam Ebbinge Wubben historische gegevens op over de havezate De Pol bij IJhorst. De geschiedenis van dit bezit was verbonden met de vroegere adellijke en bestuurlijke verhoudingen in Overijssel. Havezaten konden binnen de oude gewestelijke organisatie bijzondere rechten opleveren, waaronder toegang tot de Ridderschap. Daardoor waren zij niet uitsluitend woonplaatsen van adellijke families, maar ook verbonden met politieke invloed. De familie Van Rechteren had in vroegere eeuwen betrekkingen met De Pol onderhouden. Voor gouverneur Van Rechteren tot Ahnem kon deze geschiedenis daarom een bijzondere persoonlijke betekenis hebben. Het onderzoek vormde een onderdeel van Ebbinge Wubbens groeiende belangstelling voor de samenhang tussen grondbezit, families en bestuur.
Het oude geslacht Van Vollenhoven en de Overijsselse genealogie — 1843
In 1843 publiceerde Ebbinge Wubben een beschouwing over het geslacht Van Vollenhoven. Hij had hierover contact met archivaris Jan van Doorninck en de Rotterdamse koopman François van Vollenhoven. De betrokkenen probeerden de vroegere familiegeschiedenis te reconstrueren aan de hand van archiefstukken, genealogieën en oudere publicaties. De belangstelling voor zulke studies was in de negentiende eeuw groot. Via familiegeschiedenis konden vroegere bezittingen, bestuurlijke functies en maatschappelijke verbindingen worden onderzocht. Ook Van Vollenhoven werd door Ebbinge Wubben binnen deze bredere Overijsselse geschiedenis geplaatst. Niet ieder genealogisch verband was echter met oorspronkelijke stukken te bewijzen. Vooral bij personen met dezelfde familienaam moest onderscheid worden gemaakt tussen aannemelijke verwantschap en daadwerkelijk gedocumenteerde afstamming.
De inspectie van gouverneur Van Rechteren in Staphorst — December 1843
Op 12 december 1843 bezocht gouverneur Joan Derk graaf van Rechteren tot Ahnem de gemeente Staphorst. Hij kwam rond het middaguur aan om de administratie te onderzoeken en een gemeenteraadsvergadering bij te wonen. Inwoners kregen gelegenheid tijdens een audiëntie hun zaken voor te leggen. Ebbinge Wubben had daarom vooraf bekendgemaakt wanneer de gouverneur aanwezig zou zijn en lijsten beschikbaar gesteld waarop belangstellenden zich konden inschrijven. Ook belastingfunctionarissen, deurwaarders en andere betrokken ambtenaren werden verwacht. Het bezoek maakte deel uit van het provinciale toezicht op de gemeentebesturen. De gouverneur wilde zich niet uitsluitend op schriftelijke rapporten baseren, maar ook persoonlijk vaststellen hoe de plaatselijke administratie en bestuurlijke organisatie functioneerden.
De schoolgronden van Rouveen en de verhouding tussen kerk en gemeente — 1843
De Rouveense onderwijzer had vanouds het gebruik van vier akkers in de Munnikenslag genoten. De opbrengsten waren verbonden met zijn werkzaamheden als schoolmeester, koster en voorzanger. In 1843 besloot de gemeenteraad de regeling te veranderen. De gronden zouden voortaan door de gemeente worden verhuurd, terwijl de onderwijzer jaarlijks 150 gulden uit de opbrengst ontving. Daarmee wilde het bestuur voorkomen dat landbouwactiviteiten zijn aandacht van het onderwijs afleidden. Over de rechtsgrond van deze verandering ontstond discussie. De hervormde kerkvoogdij bleef aanspraak maken op de eigendom van de gronden en sommige raadsleden, onder wie Geerling Kroll en J.H. de Haan, waren niet overtuigd. Ebbinge Wubben beriep zich onder meer op een aanstellingsbrief uit 1659 waarin het schoolland werd genoemd.
De Overijsselse havezaten en de herinnering aan het oude bestuur — 1844–1849
Vanaf 1844 publiceerde Ebbinge Wubben in de Overijsselsche Almanak verschillende bijdragen over de oude havezaten van Overijssel. Hij onderzocht welke families de bezittingen hadden bewoond en welke politieke rechten eraan waren verbonden. Tijdens de Republiek kon het bezit van een erkende havezate voor een edelman toegang geven tot de Ridderschap. Via deze instelling had hij invloed op de gewestelijke besluitvorming. De artikelen behandelden daarom niet alleen gebouwen en families, maar ook de vroegere inrichting van het bestuur. Voor zijn onderzoek gebruikte Ebbinge Wubben oudere geschiedwerken, archiefstukken en correspondentie met andere belangstellenden. De reeks hielp kennis bewaren over instellingen die na de Bataafse omwenteling en de negentiende-eeuwse hervormingen hun oorspronkelijke betekenis hadden verloren.
De afgescheiden gemeente van Staphorst en de bouw van een eigen kerk — 1842–1844
De afgescheiden gemeente van Staphorst had in 1842 Klaas Jans van Goor als voorganger gekregen. Twee jaar later wilden de leden een eigen kerkgebouw oprichten in de Bergerslag. De hervormde kerkenraad maakte bezwaar tegen de gekozen plaats omdat het gebouw volgens hem te dicht bij de hervormde kerk zou komen. De afgescheidenen richtten zich daarop tot de overheid. Ebbinge Wubben steunde hun verzoek, hoewel hij in 1836 streng was opgetreden tegen verboden godsdienstige bijeenkomsten. Volgens hem moest rekening worden gehouden met het feit dat de afgescheiden gemeente inmiddels officieel was toegelaten. De veranderde houding betekende niet noodzakelijk dat hij hun geloofsopvattingen deelde. Hij maakte onderscheid tussen zijn persoonlijke overtuiging en de rechten die een erkende kerkelijke gemeenschap kon uitoefenen.
De illegale huisslachting bij de familie Klunder — Staphorst — 1844
In 1844 ontstond een conflict toen twee belastingambtenaren een illegale huisslachting bij de familie Klunder ontdekten. Mattien Mulder, de echtgenote van Albert Klunder, probeerde samen met haar dochters Margje en Klaasje te verhinderen dat de ambtenaren het vlees onderzochten. De belastingfunctionarissen werden met geweld tegengehouden. Zij wendden zich daarop tot burgemeester Ebbinge Wubben, die veldwachter Adriaan de Roos met hen meestuurde. De ambtenaren stelden een uitvoerig proces-verbaal op. De officier van justitie vond dat de burgemeester onvoldoende voortvarend had gehandeld. De rechter legde Mattien Mulder zeven maanden gevangenisstraf op. Haar beide dochters werden ieder tot zes maanden veroordeeld. De zware straffen maakten duidelijk hoe ernstig de overheid verzet tegen belastingcontrole opvatte.
De vleesaccijns en de kleine conflicten binnen het boerenhuishouden — Rouveen — 1844–1845
De belasting op het slachten van dieren raakte rechtstreeks aan de voedselvoorziening van veel boerengezinnen. Een varken dat voor eigen gebruik werd geslacht, moest volgens de voorschriften worden aangegeven en beoordeeld. Bij de Rouveense bakker Jan Blik ontstond hierover onenigheid. Zijn 31-jarige knecht Jan Klomp vond dat een te slachten varken te hoog was gewaardeerd. Bij de daaropvolgende woordenwisseling raakte hij in conflict met belastingambtenaar Jan van Groningen. De zaak kreeg een gerechtelijk vervolg, waarbij de liberale advocaat J.D. van Ketwich Verschuur als verdediger optrad. De gebeurtenissen pasten binnen een breder patroon van spanningen rond accijnzen. Voor kleine ondernemers en landbouwers konden zulke belastingen een aanzienlijk verschil maken tussen een bescheiden opbrengst en financiële moeilijkheden.
De oprichting van de liberale krant Overijssel — Zwolle — 1845
In 1845 verscheen in Zwolle het liberale dagblad Overijssel. Het blad werd een belangrijk middel om politieke en economische hervormingsideeën te verspreiden. De redactie verzette zich tegen behoudende opvattingen en besteedde veel aandacht aan landbouw, handel, infrastructuur en het provinciale bestuur. Baron Sloet tot Oldhuis en Isaäc Antoni van Roijen waren nauw bij de krant betrokken. Johannes Zeehuisen verzorgde gedurende de eerste jaren de uitgave, die bij Tjeenk Willink werd gedrukt. De nieuwe krant kwam tegenover de behoudender Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant van de firma Tijl te staan. Via beide bladen konden inwoners volgen hoe bestuurders verschilden over de grondwet, belastingen, economische ontwikkeling en de gewenste inrichting van de samenleving.
De verkiezing van Ebbinge Wubben tot lid van de Provinciale Staten — Juni 1845
In juni 1845 werd Ebbinge Wubben gekozen tot lid van de Provinciale Staten van Overijssel. Hij vertegenwoordigde het platteland rond Hasselt en Staphorst. De liberale krant Overijssel reageerde op 21 juni positief op zijn verkiezing en wees op zijn kennis van de behoeften van het district. Ebbinge Wubben behoorde niet tot de oude adellijke bestuurselite, maar had door zijn burgemeesterschap, notariaat en historische publicaties een groeiende bekendheid verworven. In de Staten kreeg hij gelegenheid onderwerpen aan te kaarten die voor de inwoners van Noordwest-Overijssel belangrijk waren. Vooral de afwatering, vaarwegen, bruggen en landbouwbelangen stonden voor hem centraal. Zijn verkiezing verbond het plaatselijke bestuur rechtstreeks met de provinciale politieke verhoudingen.
De strijd om de Overijsselse bestuursreglementen — Zwolle — 1845
Tijdens de zomervergadering van 1845 diende Isaäc Antoni van Roijen samen met Godert Willem van Dedem tot den Berg, E.F. de Vos van Steenwijk tot Windesheim, W. Tobias en W.H. Michgorius voorstellen in om de provinciale bestuursreglementen te herzien. De indieners vonden dat sommige bestaande bepalingen niet meer pasten bij de grondwettelijke uitgangspunten. Zij wilden onder meer de invloed van de gouverneur bij stemmingen beperken en de ongelijkheid tussen adel, steden en platteland verminderen. De voorstellen veroorzaakten verdeeldheid tussen hervormingsgezinde en behoudende Statenleden. Ebbinge Wubben sloot zich in verschillende kwesties bij de vernieuwers aan. Voor vertegenwoordigers van het platteland was de discussie belangrijk omdat zij toegang tot een bestuur wilden dat eeuwenlang sterk door steden en adellijke families was beheerst.
De overname van de Dedemsvaart door de provincie — Augustus 1845
De Dedemsvaart was in enkele tientallen jaren uitgegroeid tot een belangrijke verbinding voor turfwinning en ontginning. Het kanaal bracht echter ook hoge onderhoudskosten en ingewikkelde financiële verplichtingen met zich mee. In augustus 1845 bespraken de Provinciale Staten de overname door de provincie. Ebbinge Wubben, Johannes van Setten, Gerrit Freislich en Johannes Zeehuisen behoorden tot de voorstanders. De beslissing werd met een kleine meerderheid genomen. De voorstanders vonden dat een vaarweg met zo'n grote economische betekenis niet uitsluitend van particuliere eigenaren afhankelijk kon blijven. Provinciaal beheer moest meer zekerheid bieden voor onderhoud en verdere ontwikkeling. Tegelijk moest rekening worden gehouden met landbouwers die schade ondervonden wanneer de waterafvoer door het kanaal en de aangrenzende verveningen onvoldoende functioneerde.
Willem Jan van Dedem en de verdediging van zijn levenswerk — September 1845
Na de provinciale besluitvorming publiceerde Ebbinge Wubben in september 1845 verschillende artikelen over de geschiedenis van de Dedemsvaart. Hij beschreef de moeilijkheden die Willem Jan baron van Dedem bij de aanleg had overwonnen en wees op de economische ontwikkeling langs het kanaal. Waar eerder grote veen- en moerasgebieden lagen, waren nieuwe woningen, landbouwbedrijven en nederzettingen ontstaan. De turf kon gemakkelijker worden afgevoerd en ontgonnen gronden kwamen in gebruik. Ebbinge Wubben kende echter ook de problemen die het kanaal voor de waterafvoer van Staphorst en Rouveen had veroorzaakt. Hij beschouwde de overname door de provincie als een mogelijkheid om de verschillende belangen beter te organiseren zonder de betekenis van Van Dedems ondernemerschap te ontkennen.
De provinciale wegen en bruggen als voorwaarde voor handel — Overijssel — 1845
Naast de Dedemsvaart kregen wegen en bruggen steeds meer aandacht binnen de Provinciale Staten. Ebbinge Wubben maakte deel uit van commissies die plannen en verzoeken onderzochten. In 1845 werd onder meer gesproken over de brug over de Linde bij Kuinre. De vraag was hoeveel de provincie aan het onderhoud of de verbetering moest bijdragen. Ook een verbinding tussen Enschede en Haaksbergen, met een voorgenomen voortzetting naar Aalten, kwam aan de orde. Bij dat project waren belangen van Overijssel en Gelderland betrokken. De financiering was daardoor niet eenvoudig te regelen. Voor boeren, kooplieden en fabrikanten waren betere wegen noodzakelijk om goederen te vervoeren en markten te bereiken, maar de kosten konden niet altijd door één gemeente worden gedragen.
Het Landhuishoudkundig Congres in Zwolle — 1846
In 1846 werd in Zwolle het eerste Nederlandse Landhuishoudkundig Congres georganiseerd. Baron Sloet tot Oldhuis behoorde tot de belangrijkste initiatiefnemers. Het congres bracht bestuurders, landbouwkundigen, grondbezitters en andere belangstellenden bijeen om praktische kennis over landbouw en veeteelt uit te wisselen. Onderwerpen als nieuwe werktuigen, betere gewassen, bemesting en de verzorging van dieren kregen aandacht. De bijeenkomst sloot aan bij de doelstellingen van de Overijsselse welvaartsvereniging, die de landbouw niet uitsluitend door uitbreiding van het grondgebied wilde verbeteren, maar ook door verspreiding van kennis. Het congres kreeg een landelijke betekenis doordat vergelijkbare bijeenkomsten in volgende jaren in andere plaatsen werden gehouden. Hierdoor ontstond een uitgebreider netwerk voor landbouwkundige vernieuwing.
Het natuurhistorisch museum en het onderzoek naar de Overijsselse bodem — Zwolle — 1846
De Overijsselsche Vereeniging tot Ontwikkeling van Provinciale Welvaart richtte in 1846 een museum voor natuurlijke historie op. Het verzamelen van mineralen, planten, dieren en andere natuurhistorische gegevens werd van belang geacht voor het begrijpen van de provinciale rijkdommen. Kennis van bodemgesteldheid en natuurlijke omstandigheden kon helpen bij ontginning, landbouw en nijverheid. De vereniging organiseerde daarnaast lezingen, prijsvragen en onderzoek naar economische vraagstukken. Het museum was daarmee geen afzonderlijk verzamelproject, maar onderdeel van een uitgebreider programma. Wetenschappelijke belangstelling en economische vooruitgang werden bewust met elkaar verbonden. De leden verwachtten dat betere kennis van het landschap tot een doelmatiger gebruik van grond, water en andere hulpbronnen zou leiden.
De eerste landverhuizers uit Staphorst en Rouveen — 1846
Vanaf het midden van de jaren veertig vertrokken verschillende inwoners van Staphorst en Rouveen naar Noord-Amerika. Hun vertrek hing samen met beperkte bestaansmogelijkheden, de druk van belastingen en soms ook godsdienstige overwegingen. Op 3 januari 1846 berichtte het dagblad Overijssel dat tien gezinnen, samen ongeveer vijftig personen, plannen hadden om te emigreren. De krant zag hierin een aanwijzing dat de economische omstandigheden van het platteland verbetering behoefden. Niet ieder gezin vertrok om dezelfde reden. Sommige afgescheidenen verlangden naar een samenleving waarin zij hun kerkelijke leven vrijer konden organiseren, terwijl andere landverhuizers vooral hoopten landbouwgrond of beter betaald werk te vinden. Hun vertrek verminderde het aantal arbeidskrachten en verbrak bestaande familieverbanden.
De betekenis van de emigratie voor het Overijsselse boerenbestaan — 1846–1848
Een overtocht naar Amerika vergde aanzienlijke voorbereiding. Gezinnen moesten bezittingen verkopen, de reis betalen en besluiten wat zij konden meenemen. Voor kleine boeren betekende emigratie vaak dat zij hun vertrouwde bestaansbasis opgaven in de verwachting elders zelfstandiger te kunnen leven. In Overijssel werd het verschijnsel aandachtig gevolgd door bestuurders en de liberale pers. Sommigen beschouwden het vertrek als bewijs van de ondernemingszin van de bevolking. Anderen wezen op de ongunstige omstandigheden die mensen ertoe brachten hun geboortegrond te verlaten. De emigratie maakte de sociale verschillen zichtbaar. Wie onvoldoende land bezat of geen uitzicht had op verbetering, kon besluiten elders een bestaan op te bouwen. Voor achterblijvende familieleden werden brieven uit Amerika een belangrijke bron van informatie.
De aardappelziekte en de nieuwe voedselcrisis — Overijssel — 1845–1847
De aardappelziekte die vanaf 1845 grote delen van Europa trof, had ook voor de Overijsselse bevolking ernstige gevolgen. De aardappel was voor veel boeren- en arbeidersgezinnen een belangrijk onderdeel van de dagelijkse voeding. Wanneer de oogst werd aangetast, moesten zij meer voedsel aankopen of een groter beroep doen op andere gewassen. De prijzen konden daardoor stijgen, terwijl de inkomsten uit landbouwproducten juist afnamen. De provinciale Commissie van Landbouw verzamelde gegevens over de ziekte en probeerde te achterhalen welke maatregelen verbetering konden brengen. De crisis versterkte de belangstelling voor landbouwkundige kennis. Tegelijk waren de mogelijkheden om de ziekte te bestrijden beperkt, omdat de oorzaak nog onvoldoende werd begrepen.
De landbouwproeven tegen de aardappelziekte — 1846–1849
De Commissie van Landbouw onderzocht verschillende voorstellen om de aantasting van aardappelen te verminderen. Daaronder bevond zich een behandelingsmethode van de Berlijnse arts Klots. De commissie wilde weten of deze methode onder Nederlandse omstandigheden bruikbaar was. Het ministerie van Binnenlandse Zaken vroeg eveneens gegevens over de gevolgen van de ziekte en de resultaten van proeven. De belangstelling paste binnen een nieuwe bestuursopvatting waarin landbouwproblemen systematisch werden onderzocht. De kennis bleef echter onvolledig en niet iedere voorgestelde behandeling bleek effectief. Voor boeren was bovendien van belang of een methode betaalbaar en uitvoerbaar was. De commissie kon vooral informatie verzamelen en adviezen doorgeven, terwijl de dagelijkse gevolgen van misoogsten bij de landbouwgezinnen terechtkwamen.
De emigratiecijfers en het nieuwe provinciale toezicht — Overijssel — 1847
De toenemende landverhuizing bracht de overheid ertoe nauwkeuriger gegevens te verzamelen. Op 15 mei 1847 besloot de gouverneur een register van emigranten te laten bijhouden. Gemeenten moesten melden hoeveel personen vertrokken, naar welke gebieden zij reisden en tot welke godsdienstige gemeenschap zij behoorden. Ebbinge Wubben wees eveneens op het belang van deze gegevens. In zijn verslag over 1847 meldde hij dat 52 hervormde en zeventien afgescheiden inwoners de gemeente hadden verlaten. De cijfers laten zien dat emigratie niet uitsluitend een gevolg was van de kerkelijke Afscheiding. Ook hervormde inwoners zochten buiten Nederland betere omstandigheden. De registratie bood bestuurders mogelijkheden om bevolkingsontwikkelingen te volgen, maar gaf niet altijd voldoende inzicht in de afzonderlijke beweegredenen van gezinnen.
De onzekere overtocht van Overijsselse emigranten naar Amerika — 1847–1848
Overijsselse emigranten maakten de reis naar Amerika vaak samen met familieleden en andere gezinnen uit de streek. Sommige groepen bestonden uit hervormden en afgescheidenen die verschillende redenen hadden om te vertrekken. Tijdens de overtocht waren zij afhankelijk van de omstandigheden aan boord en de afspraken met vervoerders. In historische berichten worden emigranten uit Staphorst en Nieuwleusen genoemd die tijdens hun reis met pogingen tot beroving werden geconfronteerd. Na aankomst moesten de landverhuizers onder onbekende omstandigheden grond vinden, werk zoeken en woningen bouwen. De Overijsselse pers besteedde aan zulke ervaringen aandacht. De berichten konden toekomstige emigranten aanmoedigen, maar ook waarschuwen voor de risico's van de overtocht en de moeilijkheden van een nieuw bestaan.
De roest in de rogge en de schade aan andere landbouwgewassen — Staphorst — 1847
Tijdens het Landhuishoudkundig Congres van 1847 in Arnhem werd melding gemaakt van roest in de Staphorster rogge. Rogge was samen met boekweit een belangrijk gewas op de zandgronden van Noordwest-Overijssel. Aantasting door plantenziekten kon daarom grote gevolgen hebben voor de voedselvoorziening. In hetzelfde jaar werden landbouwers bovendien geconfronteerd met muizenplagen en schade door eenden die pootaardappelen uit de grond haalden. Daarnaast ontstonden branden in veengebieden, waardoor voorraden turf verloren konden gaan. Deze verschillende problemen kwamen boven op de gevolgen van de aardappelziekte. Boeren met weinig financiële reserves konden de verliezen moeilijk opvangen, omdat hun inkomsten afhankelijk bleven van enkele gewassen en het vee dat op hun bedrijf aanwezig was.
De longziekte onder het rundvee — Staphorst — Winter 1847–1848
In de winter van 1847 op 1848 heerste in Staphorst een besmettelijke longziekte onder runderen. Voor de landbouwers vormde de ziekte een bedreiging van een belangrijk deel van hun vermogen. De Zwolse overheid waarschuwde veehandelaren voorlopig niet naar Staphorst te reizen. Daardoor werden ook de mogelijkheden voor verkoop en aankoop van dieren beperkt. De gevolgen konden lang aanhouden, omdat boeren voor het vervangen van gestorven runderen voldoende geld nodig hadden. Vee leverde melk, mest en inkomsten uit handel. Een omvangrijke sterfte verzwakte daardoor het gehele landbouwbedrijf. De ziekte versterkte de belangstelling voor veterinair onderzoek en voor een beter georganiseerde bestrijding van besmettelijke aandoeningen. Niet iedere boer kon zich echter de voorgestelde maatregelen veroorloven.
De veenarbeid en de taakverdeling binnen het boerengezin — Staphorst — 1848
In zijn verslag van 3 juni 1848 beschreef Ebbinge Wubben de moeilijke economische omstandigheden in Staphorst. Veel boeren waren genoodzaakt naast hun eigen bedrijf in de vervening te werken. Vooral tijdens de zomermaanden konden zij daar aanvullende inkomsten verdienen. Het gevolg was dat het landwerk thuis grotendeels overbleef aan vrouwen, kinderen en oudere gezinsleden. Volgens de burgemeester ging dit ten koste van de landbouw, omdat niet alle werkzaamheden op het juiste moment konden worden uitgevoerd. Toch konden veel gezinnen de inkomsten uit turfwinning niet missen. De belastingen waren hoog en de opbrengsten van kleine bedrijven boden onvoldoende zekerheid. De beschrijving maakt duidelijk hoe nauw landbouw, veenarbeid en gezinsarbeid met elkaar verbonden waren.
De lees- en schrijfvaardigheid van Overijsselse dienstplichtigen — 1847–1848
De provinciale statistieken over dienstplichtigen geven inzicht in de ontwikkeling van het onderwijs. In 1847 konden volgens de opgaven alle geregistreerde lotelingen uit Staphorst lezen en schrijven. Hetzelfde gold voor Kamperveen, Genemuiden, Stad Hardenberg en Goor. Het Overijsselse gemiddelde bedroeg ongeveer 77 procent. Verschillende Twentse gemeenten bleven bij deze cijfers achter. Als mogelijke oorzaak werd gewezen op het werk dat kinderen al op jonge leeftijd verrichtten, waardoor zij minder regelmatig school konden bezoeken. In 1848 konden drie van de 54 Staphorster lotelingen niet lezen of schrijven. De gegevens laten zien dat de mate van alfabetisering niet eenvoudig samenviel met plaatselijke welvaart. Ook een relatief arme landbouwgemeenschap kon een hoog schoolresultaat bereiken.
De statistiek als hulpmiddel voor provinciale hervormingen — Overijssel — 1846–1850
De Overijsselse welvaartsvereniging beschouwde het verzamelen van gegevens als een belangrijke voorbereiding op economische verbetering. Bestuurders wilden weten hoeveel grond werd gebruikt, welke gewassen werden verbouwd, hoe groot de bevolking was en welke inkomsten verschillende beroepen opleverden. In de krant Overijssel verschenen statistische beschrijvingen van gemeenten en landbouwgebieden. Ebbinge Wubben leverde eveneens gegevens aan. De verzamelde informatie maakte het mogelijk verschillen tussen het veengebied, de zandgronden en de steden zichtbaar te maken. Tegelijk bleef de betrouwbaarheid afhankelijk van de werkwijze van plaatselijke bestuurders. Niet alle gemeenten beschikten over dezelfde registers of gebruikten dezelfde begrippen. De cijfers moesten daarom steeds binnen hun administratieve en maatschappelijke context worden beoordeeld.
De verwachtingen van politieke hervorming in Overijssel — 1847–1848
In de jaren voorafgaand aan de grondwetsherziening groeide de kritiek op de Nederlandse staatsorganisatie. Liberale bestuurders in Overijssel vonden dat de bestaande instellingen te weinig ruimte boden aan vertegenwoordigers van het platteland en de opkomende burgerij. Ook de geringe openbaarheid van bestuur werd bekritiseerd. De economische moeilijkheden van de jaren veertig versterkten de ontevredenheid. In Zwolle hielden hervormingsgezinde burgers bijeenkomsten waarin zij spraken over belastingen, bestuurlijke vereenvoudiging en de verhouding tussen koning en volksvertegenwoordiging. De krant Overijssel volgde deze ontwikkelingen nauwgezet. Voor verschillende leden van de Provinciale Staten waren politieke hervormingen niet uitsluitend een principiële kwestie. Zij verwachtten dat een doelmatiger bestuur ook de mogelijkheden voor handel, landbouw en nijverheid zou vergroten.
De grondwetsherziening en het nieuwe kiesstelsel — Overijssel — 1848
In 1848 werd onder leiding van Johan Rudolf Thorbecke een nieuwe grondwet voorbereid. De hervorming veranderde de verhouding tussen koning, ministers en volksvertegenwoordiging en bracht nieuwe regels voor de verkiezing van politieke vertegenwoordigers. Ook de Provinciale Staten van Overijssel moesten volgens een andere organisatie worden samengesteld. De vroegere standenvertegenwoordiging verloor haar betekenis. Daarvoor kwam een kiesstelsel waarin belastingbetaling bepaalde wie aan verkiezingen mocht deelnemen. De politieke invloed van welgestelde burgers en grondbezitters werd hierdoor groter, maar arbeiders en veel kleine boeren bleven uitgesloten. Voor liberale bestuurders bood de grondwet nieuwe mogelijkheden hun ideeën in parlement en provincie te verdedigen. Tegelijk werden de verschillen tussen de hervormingsgezinde groepen duidelijker.
De liberale kiesvergadering in Zwolle — Augustus 1848
Op 15 augustus 1848 kwamen in Zwolle kiesgerechtigde inwoners bijeen om kandidaten voor de Tweede Kamer aan te wijzen. Vooraf werd een verklaring besproken waarin bekwaamheid, zelfstandigheid, godsdienstige verdraagzaamheid en eerlijkheid belangrijke eigenschappen van een volksvertegenwoordiger werden genoemd. Ook een doelmatig bestuur en vermindering van belastingen kregen aandacht. Baron Sloet tot Oldhuis ontving aanvankelijk 177 stemmen, ingenieur B.P.G. van Diggelen 115 en Isaäc Antoni van Roijen 57. Johannes Zeehuisen kreeg 35 stemmen en Ebbinge Wubben acht. Na verdere stemmingen werden Sloet en Van Diggelen als kandidaten aangewezen. De bijeenkomst vormde een voorbeeld van de nieuwe politieke organisatie waarin gelijkgezinde kiezers gezamenlijk probeerden invloed op de samenstelling van de volksvertegenwoordiging uit te oefenen.
De nieuwe provinciale kaart van Overijssel — 1848
In juli 1848 werd een commissie ingesteld om een proefblad van een nieuwe provinciale kaart te beoordelen. Tot de leden behoorden Ebbinge Wubben, Van Roijen, Zeehuisen, Freislich, Van Diggelen en Van Dedem tot den Berg. De commissie onderzocht of wegen, gebouwen, waterwegen en andere topografische bijzonderheden juist waren weergegeven. Daarbij bleken verschillende tekortkomingen. Sommige kerkgebouwen van afgescheiden gemeenten ontbraken, terwijl enkele verdwenen havezaten nog op de kaart stonden. Andere bestaande adellijke huizen waren juist niet opgenomen. De commissie wilde daarom nieuwe gegevens opvragen bij gemeentebesturen en dijkbesturen. Een betrouwbare kaart was niet alleen nodig voor reizigers en bestuurders, maar ook voor waterstaatkundige plannen, grondbezit en de aanleg van verkeersverbindingen.
Het waterstaatsbestuur na de grondwetsherziening — Overijssel — 1848–1849
De waterschappen kregen door de verdere ontwikkeling van het staatsbestuur een duidelijker plaats als instellingen voor gezamenlijk waterbeheer. In Noordwest-Overijssel was het Tweede Dijkdistrict verantwoordelijk voor belangrijke waterkeringen rond Hasselt, Zwartsluis, Staphorst en Rouveen. Ebbinge Wubben was als heemraad betrokken bij besluiten over dijkonderhoud, waterleidingen en de verdeling van kosten. De belangen waren niet altijd gelijk. Voor schippers was voldoende waterdiepte in de vaarwegen belangrijk, terwijl boeren vooral verlangden dat overtollig water snel van hun gronden kon worden afgevoerd. In 1848 verzette Ebbinge Wubben zich tegen bepaalde voorschriften voor lage verveningen omdat zij volgens hem nadelig waren voor de Staphorster turfwinning. Zo bleven economische ontwikkeling en waterstaatkundige regelgeving nauw verbonden.
De Overijsselse geschiedenis en het Historisch Genootschap — 1848–1849
De belangstelling voor het verzamelen en publiceren van oude archiefstukken groeide in de jaren veertig. Het Historisch Genootschap in Utrecht wilde de studie van het Nederlandse verleden bevorderen door documenten toegankelijk te maken en kennis uit te wisselen. Ebbinge Wubben had door zijn onderzoek naar Overijsselse havezaten, stadsrechten en families inmiddels verschillende historische contacten opgebouwd. In april 1849 werd hij uitgenodigd lid te worden. Hij aarzelde aanvankelijk omdat hij geen academisch geschoold historicus was. Op 9 juni werd hij toch als werkend lid toegelaten. Later leverde hij verschillende stukken aan, waaronder documenten uit het stadsarchief van Hasselt. Voor hem bood het genootschap een mogelijkheid zijn plaatselijke onderzoek met een grotere wetenschappelijke kring te verbinden.
De Overijsselse notarissen en hun beroepsorganisatie — 1843–1850
Het notariaat ontwikkelde zich in de negentiende eeuw tot een belangrijke beroepsgroep binnen het economische en juridische leven. In 1843 werd de Broederschap der Notarissen opgericht. Zij wilde de belangen van notarissen behartigen en bijdragen aan de ontwikkeling van hun beroep. Ook verschillende Overijsselse notarissen sloten zich aan, onder wie Ebbinge Wubben en Gerrit Freislich uit Hasselt. Notarissen stelden testamenten op, legden geldleningen vast en begeleidden verkopen van huizen en landerijen. Zij beschikten daardoor over uitgebreide contacten met boeren, ondernemers en grondbezitters. Sommigen combineerden hun praktijk met een functie als burgemeester, raadslid of Statenlid. Deze combinatie maakte hen tot belangrijke vertegenwoordigers van de opkomende burgerlijke bestuurselite.
De Overijsselse Commissie van Landbouw en haar maatschappelijke samenstelling — 1849
In 1849 werd Ebbinge Wubben benoemd tot lid van de Overijsselse Commissie van Landbouw. Deze instelling moest de overheid adviseren over landbouwkundige ontwikkelingen, gewassen, veeteelt en de bestrijding van ziekten. De leden waren voornamelijk juristen, bestuurders en grotere grondbezitters. Gewone boeren hadden weinig rechtstreekse invloed op de besluitvorming. Toch was de commissie afhankelijk van gegevens die uit landbouwgebieden werden aangeleverd. Zij beschikte over een bibliotheek en verzamelde verslagen over de toestand van verschillende gewassen. Ebbinge Wubben kon door zijn contacten in Staphorst en Rouveen informatie verstrekken over het gemengde boerenbedrijf en de problemen van de veengronden. De kritiek nam echter toe dat de instelling te weinig praktische betekenis had voor landbouwers zelf.
De landbouwproeven met lupinen en nieuwe methoden van veeteelt — 1849
Binnen de Commissie van Landbouw werden proeven besproken die de opbrengst van landbouwgrond moesten verbeteren. D.J. van Doorninck experimenteerde bijvoorbeeld met lupinen, een gewas dat van betekenis kon zijn voor de verbetering van arme gronden. Ook de keuring van merries en de ontwikkeling van de paardenfokkerij kregen aandacht. Veeartsen verzamelden gegevens over dierziekten en mogelijke behandelingen. De verschillende activiteiten sloten aan bij de economische omstandigheden van Overijssel, waar veel landbouwers afhankelijk waren van zand- of veengronden met beperkte opbrengsten. De verbetering van bemesting, gewaskeuze en veeverzorging kon de bedrijfsresultaten verhogen. Niet iedere voorgestelde methode was echter eenvoudig toepasbaar. Kleine boeren moesten rekening houden met kosten, beschikbare arbeid en plaatselijke bodemomstandigheden.
De kritiek van Kerkhoven op de provinciale landbouwcommissie — 1848–1849
Mr. R.A. Kerkhoven uit Avereest vond dat de provinciale Commissie van Landbouw onvoldoende contact had met de boeren voor wie zij bedoeld was. Volgens hem werden de belangrijkste beslissingen genomen door aanzienlijke bestuurders die niet altijd vertrouwd waren met de dagelijkse landbouwpraktijk. In het najaar van 1848 stelde hij daarom een andere organisatie voor. De commissieleden zouden in hun eigen districten verenigingen van landbouwers moeten oprichten. Daar konden ervaringen worden uitgewisseld en keuringen van dieren, zaden en werktuigen worden georganiseerd. Ook statistische gegevens zouden op deze wijze nauwkeuriger kunnen worden verzameld. Kerkhoven wilde de landbouwontwikkeling niet uitsluitend afhankelijk maken van overheidsadviezen, maar de boeren zelf meer bij verbeteringen betrekken.
De eerste particuliere landbouwverenigingen in Overijssel — 1846–1851
Naast de provinciale landbouwcommissie ontstonden steeds meer particuliere organisaties. In 1846 was de Twentsche Vereeniging tot Veredeling van het Paardenras opgericht. Zij wilde door fokkerij en keuringen de kwaliteit van paarden verbeteren. De Overijsselse welvaartsvereniging organiseerde eveneens bijeenkomsten en verspreidde landbouwkundige kennis. In 1851 ontstond de Overijsselsche Maatschappij ter Bevordering van Landbouw, Tuinbouw en Veeteelt. Deze organisaties konden nauwer aansluiten bij de praktische behoeften van landbouwers dan de oudere commissies. De verandering weerspiegelde een bredere ontwikkeling waarin maatschappelijke groepen hun eigen belangen gingen organiseren. Bestuurders bleven vaak betrokken, maar de uitvoering van landbouwkundige verbeteringen kwam steeds minder uitsluitend vanuit provinciale ambtelijke instellingen.
De vruchtbomen voor kleine ontginners langs de Dedemsvaart — 1849
In het najaar van 1849 liet de Overijsselse welvaartsvereniging enkele honderden vruchtbomen uitdelen aan kleine ontginners langs de Dedemsvaart. De bomen moesten bijdragen aan een doelmatiger gebruik van nieuwe landbouwgronden. Voor de ontvangers golden voorwaarden die een goede verzorging moesten bevorderen. De belangstelling was groot. Fruitbomen konden pas na enkele jaren opbrengsten leveren en vormden daarom een investering voor de langere termijn. De maatregel sloot aan bij de wens om ontgonnen veengronden niet uitsluitend voor akkerbouw en grasland te gebruiken. In Staphorst vond geen vergelijkbare uitdeling plaats. Ook werd daar geen volksbibliotheek van de welvaartsvereniging gesticht. De ondersteuning vanuit de vereniging was dus niet gelijk over de verschillende gemeenten verdeeld.
De opvoeding van de kinderen op Boschhorst — Staphorst — 1845–1850
Het gezin Ebbinge Wubben besteedde veel aandacht aan de opleiding van de kinderen. Aanvankelijk kregen zij onderwijs aan huis. Naarmate zij ouder werden, zochten de ouders mogelijkheden buiten Staphorst. De plaatselijke dorpsscholen waren vooral ingericht op elementair onderwijs en boden geen voorbereiding op een universitaire studie. Voor zonen uit welgestelde gezinnen waren Latijnse scholen belangrijk omdat kennis van klassieke talen toegang gaf tot hogere opleidingen. De keuze voor aanvullend onderwijs vergde aanzienlijke financiële middelen. Naast schoolgeld moesten verblijf, boeken en vervoer worden betaald. De inkomsten uit het notariaat, huurwoningen en grondbezit maakten dit mogelijk. Zo kon de familie haar maatschappelijke positie ook via de opleiding van de volgende generatie versterken.
De notariële praktijk als economische basis van de familie — Staphorst — 1845–1850
De notariële praktijk van Ebbinge Wubben bleef in de jaren veertig groeien. Hij begeleidde verkopen van landbouwgronden, stelde testamenten en geldleningen op en werd ook buiten zijn woonplaats geraadpleegd. In 1848 leidde hij een verkoping in Blankenham. Zijn cliënten kwamen onder meer uit Staphorst, Rouveen, Meppel en Zwartsluis. In 1850 passeerde hij 202 notariële akten. Historicus Klaas Tippe berekende dat deze werkzaamheden mogelijk ongeveer 2.270 gulden opleverden. Wanneer ook veilinginkomsten worden meegerekend, kan het totale bedrag op ruim 3.100 gulden zijn uitgekomen. Dat is een schatting op basis van latere tariefgegevens en geen rechtstreeks vastgesteld jaarinkomen. De berekende opbrengsten waren aanzienlijk hoger dan de vergoedingen uit zijn bestuurlijke functies.
Het overlijden van Gerrit Jan Crull en de familiebezittingen — Staphorst — April 1850
Op 9 april 1850 overleed Gerrit Jan Crull, die jarenlang een belangrijke plaats in het leven van Ebbinge Wubben had ingenomen. Crull was zijn oom en voorganger geweest binnen het Staphorster bestuur. Hij werd begraven in het familiegraf bij de hervormde kerk van Rouveen. Daar lagen ook baron Van Dongen, Adriana Hendrika Ebbinge en de jong overleden dochter van Ebbinge Wubben begraven. Alida Crull, die haar oom gedurende verschillende jaren had verzorgd, erfde het grootste deel van zijn bezittingen. Tot de nalatenschap behoorden rechten op boterpachten en een lening van duizend gulden aan Ebbinge Wubben. Daarmee bleven financiële betrekkingen binnen de familie ook na het overlijden van Crull van betekenis.
De opleiding van Christoffer Adriaan Hendrik Ebbinge Wubben — Zwolle — 1849–1850
Christoffer Adriaan Hendrik, de oudste zoon van Ebbinge Wubben, volgde onderwijs aan de Latijnse school in Zwolle. Rector Thiebout gaf leiding aan deze instelling, die leerlingen voorbereidde op universitaire studies. De opleiding richtte zich vooral op klassieke talen en andere vakken die voor een academische loopbaan noodzakelijk waren. In 1850 werd Adriaan ook geregistreerd voor de loting van de Nationale Militie. Zijn ouders wilden dat hij rechten zou studeren, een opleiding die toegang kon geven tot het notariaat, de rechtspraak en verschillende bestuurlijke functies. Op 24 oktober 1850 werd hij ingeschreven aan de universiteit van Groningen. Daarmee kreeg de volgende generatie van de familie toegang tot een beroepswereld waarin een academische opleiding steeds belangrijker werd.
De Overijsselse studenten aan de universiteit van Groningen — 1850–1852
Groningen was voor verschillende welgestelde Overijsselse families een belangrijke universiteitsstad. Door de bestaande familieverbindingen tussen Groningen, Drenthe en Overijssel konden studenten er vaak bij verwanten verblijven. Adriaan Ebbinge Wubben woonde tijdens zijn eerste studiejaar bij zijn tante Braam aan de Vischmarkt. In september 1850 meldde hij zich bij de studentenvereniging Vindicat atque polit. Hij ontmoette er studenten uit verschillende bestuurlijke families, waaronder verwanten van De Groot en Hofstede de Groot. Ook zonen uit de families Van Roijen, Braam en Slot studeerden in Groningen. In 1852 woonde Adriaan bij Rooda aan het A-Kerkhof. De studie vergrootte zijn zelfstandigheid en bracht hem in contact met een ruimere maatschappelijke kring.
De Provinciale Staten bijeen in schouwburg Odeon — Zwolle — September 1850
Op 9 september 1850 kwamen de vernieuwde Provinciale Staten van Overijssel bijeen in de Zwolse schouwburg Odeon. De belangstelling was zo groot dat de gewone Statenzaal onvoldoende ruimte bood. De verkiezingen hadden plaatsgevonden volgens de nieuwe grondwettelijke regels. Daardoor moest de identiteit en verkiesbaarheid van alle leden opnieuw worden onderzocht. Bij Ebbinge Wubben ontstond een probleem omdat een van zijn gebruikte voornamen niet op dezelfde wijze in zijn doopregister voorkwam. Ook Isaäc Antoni van Roijen gebruikte een uitgebreidere familienaam dan in de oudere registratie stond. De Staten besloten beiden toe te laten omdat hun identiteit algemeen bekend was. Statenlid Moorrees moest daarentegen aanvullend bewijs van zijn Nederlandse afkomst overleggen.
De nieuwe politieke verhoudingen binnen de Provinciale Staten — Overijssel — 1850
Na de grondwetsherziening veranderde de samenstelling van de Provinciale Staten, maar de politieke verdeeldheid bleef bestaan. Liberalen wilden economische hervormingen en meer invloed voor de volksvertegenwoordiging. Conservatieven hechtten sterker aan de bestaande maatschappelijke en bestuurlijke orde. Daarnaast kreeg de antirevolutionaire beweging een duidelijker eigen positie. In 1850 werd Isaäc Antoni van Roijen door de Staten gekozen tot lid van de Eerste Kamer, hoewel hij eerder voor opheffing van die instelling had gepleit. Gouverneur Bruce beschouwde hem als bekwaam en welsprekend, maar vond zijn liberale ideeën te vergaand. De gebeurtenis laat zien dat ook binnen de hervormingsgezinde beweging verschillende opvattingen bestonden over de gewenste omvang van politieke veranderingen.
De provinciale wegen tussen Twente, Salland en het oosten van Gelderland — 1850–1851
De verdere ontwikkeling van de Twentse nijverheid vergrootte de behoefte aan goede wegen. Voor het vervoer van grondstoffen en afgewerkte producten waren verbindingen met de omliggende steden en landelijke gebieden noodzakelijk. De plannen voor een weg van Enschede naar Haaksbergen, met een voortzetting richting Aalten, moesten de bereikbaarheid verbeteren. Daarbij ontstond discussie over de verdeling van kosten tussen Overijssel, Gelderland en betrokken gemeenten. De Staten wilden niet zonder meer grote bedragen beschikbaar stellen wanneer onvoldoende duidelijk was wie van de verbinding zou profiteren. Voor handelaren en fabrikanten vormden dergelijke onzekerheden een belemmering. De ontwikkeling van de nijverheid was steeds sterker afhankelijk van verkeersvoorzieningen die door verschillende overheden gezamenlijk moesten worden betaald.
De brug over de Dedemsvaart bij Stegeren — Avereest — 1850
In 1850 verzochten mr. G.C. Junius van Hemert en de gemeenteraad van Avereest om financiële steun voor een brug over de Dedemsvaart bij de hoofdwijk in Stegeren. Tegelijkertijd wilden zij een rijweg aanleggen die de vaart zou verbinden met de grindweg tussen Ommen en Hardenberg. Isaäc Antoni van Roijen had toegezegd een stuk grond voor de aanleg beschikbaar te stellen. De verbinding was belangrijk voor de bereikbaarheid van de ontgonnen gebieden en het vervoer van landbouwproducten. Een Statencommissie vond echter dat de voorzieningen vooral een plaatselijk belang dienden. Ebbinge Wubben wilde een ruimere provinciale bijdrage onderzoeken. Uiteindelijk werd besloten eerst een begroting op te stellen en duidelijkheid te verkrijgen over de bijdragen van gemeenten en andere belanghebbenden.
De provinciale belangen van Zwolle, Zwartsluis en het platteland — 1850–1851
Binnen de Provinciale Staten ontstonden regelmatig samenwerkingen tussen bestuurders uit verschillende delen van Overijssel. Ebbinge Wubben, Johannes Zeehuisen, Godert Willem van Dedem tot den Berg en andere hervormingsgezinden ondersteunden voorstellen voor betere wegen, bruggen en vaarwegen. Zij vertegenwoordigden niet allemaal hetzelfde gebied, maar deelden de overtuiging dat bereikbaarheid een belangrijke voorwaarde voor economische ontwikkeling was. Voor Zwartsluis was een goede verbinding met de waterwegen van groot belang, terwijl landbouwers uit Staphorst en Rouveen vooral betere afwatering verlangden. In de veengebieden konden scheepvaart en ontginning elkaar versterken, maar ook nieuwe waterstaatkundige problemen veroorzaken. De provinciale politiek moest daarom belangen afwegen die niet altijd met elkaar overeenkwamen.
De opheffing van de Commissie van Landbouw — Zwolle — 1850–1851
In november 1850 bespraken de Provinciale Staten of de bestaande Commissie van Landbouw nog voldoende betekenis had. De instelling werd als weinig doelmatig beschouwd en particuliere landbouworganisaties namen steeds meer werkzaamheden over. Ebbinge Wubben had die ochtend nog een vergadering van de commissie geleid. Later werd E.H.W. Dull uit Almelo tot voorzitter gekozen. Hij hoefde echter slechts eenmaal een bijeenkomst te organiseren. Op 29 januari 1851 werd tijdens een buitengewone vergadering in Zwolle de opheffing meegedeeld. De beslissing betekende geen einde aan het streven naar landbouwverbetering. Het werk verschoof naar verenigingen waarin landbouwers, grondbezitters en belangstellenden zich vrijwillig konden organiseren. Daarmee veranderde de verhouding tussen de overheid en de agrarische samenleving.
De nieuwe Gemeentewet en het einde van oude bestuursverschillen — Overijssel — 1851
De Gemeentewet van 1851 bracht een nieuwe organisatie voor het bestuur van steden en plattelandsgemeenten. Het vroegere onderscheid tussen verschillende gemeentelijke bestuursvormen werd opgeheven. Het aantal raadsleden werd verbonden met de omvang van de bevolking. In gemeenten met tussen drieduizend en zesduizend inwoners, waaronder Staphorst, moest de raad voortaan elf leden tellen. De raad moest minstens zesmaal per jaar vergaderen. De burgemeester bleef een door de koning benoemde functionaris, maar kon alleen als stemgerechtigd lid deelnemen wanneer hij tevens was gekozen. Ook de combinatie van burgemeesterschap en notariaat werd in beginsel verboden. De wet vergrootte de zelfstandigheid van de gemeenteraad en veranderde de positie van bestuurders die jarenlang verschillende functies tegelijk hadden vervuld.
Het beperkte kiesrecht van Staphorst — 1850–1851
De nieuwe kiesregels gaven meer inwoners invloed op de samenstelling van het bestuur, maar het kiesrecht bleef afhankelijk van belastingbetaling. In Staphorst gold een census van tien gulden, het laagste bedrag dat binnen de Overijsselse regeling voorkwam. Desondanks waren er slechts 61 kiesgerechtigden voor de Provinciale Staten. In verhouding tot de volwassen mannelijke bevolking was dit een bijzonder klein aandeel. Volgens het onderzoek van Tippe kende alleen Grafhorst een nog lager percentage. Veel kleine boeren en vrijwel alle arbeiders bleven uitgesloten van politieke deelname. De nieuwe gemeenteraadsverkiezingen vergrootten vooral de invloed van personen die over voldoende grond of andere belastbare bezittingen beschikten. De politieke verandering was daarom aanzienlijk, maar betekende nog geen algemeen kiesrecht.
De nieuwe gemeenteraad van Staphorst — Oktober 1851
In oktober 1851 werd de gemeenteraad van Staphorst opnieuw samengesteld. Tot de gekozen leden behoorden Willem van der Linde uit IJhorst, Hilbert Lommers uit Lankhorst, Klaas Hilligjes uit Hesselingen, Klaas Boessenkool, Geerling Kroll, Albert de Lange en Roelof Groen uit Rouveen, en Jan Mokken, Lambert Alberts Schemper en Koob Jans Witte uit Staphorst. Ook Ebbinge Wubben maakte als gekozen lid deel uit van de raad. De samenstelling was sterk veranderd. Behalve de burgemeester en Roelof Groen hadden de meeste nieuwe leden geen eerdere ervaring in het gemeentebestuur. In verschillende gevallen was een herstemming nodig geweest. De verkiezingen brachten daardoor nieuwe verhoudingen tussen de dorpen en hun vertegenwoordigers tot stand.
De afgescheidenen krijgen toegang tot het gemeentebestuur — Staphorst — 1851
De verkiezing van Klaas Boessenkool en Albert de Lange liet zien hoe sterk de maatschappelijke positie van de afgescheidenen was veranderd. In de jaren dertig waren hun godsdienstige bijeenkomsten nog door de overheid verboden of met boetes bestraft. Vijftien jaar later konden leden van deze kerkelijke gemeenschappen als gemeenteraadslid optreden. De nieuwe samenstelling betekende niet dat de vroegere godsdienstige tegenstellingen waren verdwenen. Wel moesten verschillende groepen voortaan binnen dezelfde raad samenwerken. Ook inwoners uit IJhorst, Lankhorst en Hesselingen kregen een plaats in de besluitvorming. De dorpsgemeenschap van Staphorst was daardoor niet langer vanzelfsprekend het centrum van alle gemeentelijke belangen. De nieuwe raad moest rekening houden met een bredere spreiding van maatschappelijke en geografische belangen.
De gemeenteraad verlaagt de salarissen van burgemeester en secretaris — Oktober 1851
De nieuwe gemeenteraad begon met een kritische beoordeling van de gemeentelijke uitgaven. Tijdens de behandeling van de begroting stelde Geerling Kroll uit Rouveen voor het jaarsalaris van de burgemeester met honderd gulden te verminderen tot vierhonderd gulden. Zes van de elf raadsleden steunden het voorstel. Vervolgens wilde Kroll het salaris van de gemeentesecretaris verlagen van vierhonderd naar driehonderd gulden. Ook daarvoor kreeg hij een meerderheid van zes stemmen. Ebbinge Wubben verzette zich tegen beide verminderingen. De besluiten waren voor hem een duidelijke aanwijzing dat zijn vroegere positie binnen het bestuur was veranderd. De raad stelde zich zelfstandiger op en wilde rechtstreeks invloed uitoefenen op de beloning van gemeentelijke functionarissen.
De nieuwe wethouders en de controle op de gemeentelijke financiën — Staphorst — 1851
Na de verkiezingen werden Willem van der Linde en Roelof Groen tot wethouders gekozen. Zij ondersteunden de burgemeester bij de dagelijkse werkzaamheden, maar waren tegelijk vertegenwoordigers van de nieuwe gemeenteraad. De financiële organisatie kreeg onmiddellijk veel aandacht. Vooral Geerling Kroll wilde de vergoedingen van bestuurders en ambtenaren beperken. Ook het bedrag dat de gemeenteontvanger voor zijn werkzaamheden mocht ontvangen werd ter discussie gesteld. Kroll stelde een perceptieloon van drie procent voor, zelfs wanneer het provinciebestuur een hoger percentage zou toestaan. Het gemeentebestuur moest hierdoor opnieuw vaststellen hoe inkomsten werden geïnd en welke betalingen daarvoor gerechtvaardigd waren. De discussies vormden een praktisch gevolg van de grotere invloed die de raad onder de Gemeentewet had gekregen.
De nieuwe gemeenteontvanger en de gevolgen voor de wethouders — December 1851
Op 30 december 1851 koos de gemeenteraad Willem van der Linde tot gemeenteontvanger. Hij had kort daarvoor een plaats in de raad en het college van wethouders gekregen. Door zijn nieuwe functie moest hij beide andere ambten neerleggen. De ontvanger was verantwoordelijk voor het innen en administreren van gemeentelijke inkomsten. Over de hoogte van zijn vergoeding ontstond opnieuw discussie. Verschillende raadsleden wilden voorkomen dat een te groot deel van het gemeentegeld aan de inning ervan werd besteed. Ebbinge Wubben stelde voor de kwestie nader te onderzoeken. Uiteindelijk werd besloten achter gesloten deuren verder te spreken. De gebeurtenis toont hoe de nieuwe Gemeentewet niet alleen de samenstelling van het bestuur veranderde, maar ook de dagelijkse organisatie van de gemeentelijke financiën.
De Dedemsvaart en de plannen voor een verbinding met de Vecht — 1851
In 1851 stelde Ebbinge Wubben samen met mr. R.A. Kerkhoven uit Avereest, Godert Willem van Dedem tot den Berg uit Dalfsen en Johannes Zeehuisen voor een verbinding tussen de Dedemsvaart en de Overijsselse Vecht aan te leggen. De initiatiefnemers wilden de werkzaamheden nog in 1851 of uiterlijk in 1852 laten uitvoeren. Een betere verbinding kon het vervoer van turf, landbouwproducten en andere goederen vergemakkelijken. Voor het gebied tussen Hasselt, Dalfsen en Hardenberg waren bevaarbare waterwegen belangrijk omdat veel landwegen moeilijk berijdbaar bleven. De plannen vereisten echter afspraken over aanleg, onderhoud en afwatering. Nieuwe kanalen konden water sneller afvoeren, maar tegelijk gevolgen hebben voor aangrenzende gronden die al regelmatig door overstromingen werden getroffen.
De Schuilenburger bruggen en het provinciale onderhoud — Hellendoorn — 1851
Tijdens de Provinciale Statenvergaderingen van 1851 werd gesproken over herstel van de Schuilenburger brug in de gemeente Hellendoorn. Een commissie vond dat de kosten voornamelijk een plaatselijk belang betroffen. Ebbinge Wubben meende dat de verbinding ook voor het doorgaande verkeer betekenis had. Hij wilde daarom overleg tussen de eigenaar, de gemeente en Gedeputeerde Staten. Volgens hem kon een beperkte provinciale bijdrage voldoende zijn om de noodzakelijke werkzaamheden mogelijk te maken. Later wees hij opnieuw op het belang van de Schuilenburger bruggen. Hij vond dat de provincie haar verantwoordelijkheid voor belangrijke verkeersverbindingen niet zonder meer op particuliere eigenaren mocht afwentelen. De discussie paste bij het bredere streven naar een samenhangend stelsel van provinciale wegen en bruggen.
De Reest en de blijvende problemen met de waterafvoer — 1851
De Reest vormde over een deel van haar loop de grens tussen Drenthe en Overijssel. De waterafvoer bleef problematisch doordat de omliggende gronden laag lagen en het water slechts langzaam kon wegstromen. Tijdens perioden van langdurige regenval werden akkers en weilanden daardoor moeilijk bereikbaar en konden gewassen schade oplopen. In 1851 hield Ebbinge Wubben in de Provinciale Staten een uitvoerig pleidooi voor verbetering. Hij benadrukte de economische gevolgen voor de landbouwers. De aanpak vereiste echter samenwerking tussen verschillende gemeenten, waterschappen en provinciale besturen. De Reest was een natuurlijke waterloop die niet binnen één bestuurlijk gebied viel. Daarom konden onderhoud en financiering niet eenvoudig door één plaatselijke instelling worden geregeld.
De Beentjesgraven en de verzoeken van aangrenzende grondbezitters — 1850–1852
Ook de waterafvoer via de Beentjesgraven bleef onderwerp van discussie. De Meppeler wijnhandelaar Jacobus Johannes Slot, die grond in IJhorst bezat, vroeg samen met andere eigenaren om verbetering. Ook J.H. Wildenboer en Willem van der Linde brachten problemen rond de Dedemsvaart onder de aandacht. De verzoekers wilden dat water sneller kon worden afgevoerd, terwijl het provinciebestuur rekening hield met de kosten en de bestaande onderhoudsverplichtingen. Sommige voorstellen werden afgewezen omdat de betrokken grondeigenaren volgens de Staten onvoldoende wilden bijdragen. Ebbinge Wubben bleef aandringen op een oplossing. In 1852 stelde hij voor de Beentjesgraven schouwvrij te houden en een duiker in de noordwal van de Dedemsvaart aan te leggen. Ook dit voorstel kreeg onvoldoende steun.
Het testament van Willem Jan baron van Dedem — Rollecate — Augustus 1851
Willem Jan baron van Dedem, de initiatiefnemer van de Dedemsvaart, verkeerde in 1851 in een slechte gezondheidstoestand. Zijn kanaal had belangrijke gevolgen gehad voor de ontginning van Noordwest-Overijssel, maar de investeringen hadden zijn vermogen zwaar belast. Op 6 augustus 1851 reisde Ebbinge Wubben naar huize Rollecate om zijn testament vast te leggen. Volgens de notariële akte was Van Dedem lichamelijk verzwakt, maar kon hij zijn wil nog duidelijk kenbaar maken. Hij benoemde Isaäc Antoni van Roijen tot executeur-testamentair en bepaalde dat hij bij de Dedemsvaart begraven wilde worden. Ook verlangde hij een eenvoudige begrafenis zonder bijzondere uiterlijke rouwbetuigingen van zijn kinderen. Het testament liet zijn blijvende verbondenheid met het kanaal en het ontgonnen gebied zien.
Het overlijden van Willem Jan van Dedem en zijn nalatenschap — November 1851
Op 21 november 1851 overleed Willem Jan baron van Dedem. Zijn begrafenis op De Mulderij bij Dedemsvaart trok veel belangstellenden, onder wie personen die bij de aanleg van het kanaal en de ontwikkeling van de veengebieden betrokken waren geweest. Van Dedem had met zijn onderneming nieuwe mogelijkheden geschapen voor turfwinning, landbouw en bewoning. Rond de vaart waren nederzettingen gegroeid en hadden handel en vervoer zich ontwikkeld. Toch was zijn particuliere vermogen door de aanleg sterk verminderd. Bij het onderzoek naar de nalatenschap bleek dat de beschikbare middelen beperkt waren en verschillende verplichtingen moesten worden afgewikkeld. Zijn maatschappelijke betekenis werd daardoor vooral verbonden met de blijvende economische gevolgen van het kanaal, niet met de omvang van zijn nalatenschap.
Het plan voor een monument voor Van Dedem — Avereest — 1851–1852
Kort na de begrafenis ontstond in Avereest het plan een monument op te richten voor Willem Jan van Dedem. Een plaatselijke commissie met onder anderen R.A. Kerkhoven, G.C. Junius van Hemert, E.F. Meyeringh, H.L. van der Vecht, S.J.H. Breukel, B. Plomp en H.A. Steenbergen onderzocht de mogelijkheden. Ebbinge Wubben steunde het initiatief omdat hij vond dat de stichter van het kanaal een blijvende herinnering verdiende. De discussie ging niet alleen over de vorm van het monument, maar ook over de financiering. De vraag was of particulieren, gemeenten of de provincie de kosten moesten dragen. In 1852 werd het onderwerp opnieuw in de pers besproken. Het gedenkteken zou uiteindelijk pas in 1859 op het marktplein van Dedemsvaart worden onthuld.
De burgemeester besluit zijn ambt neer te leggen — Staphorst — Oktober 1851
De Gemeentewet van 1851 bracht Ebbinge Wubben voor een belangrijke keuze. Hij combineerde het burgemeesterschap en het gemeentesecretariaat met een goedlopende notariële praktijk. De nieuwe wet maakte deze combinatie in beginsel onmogelijk. Omdat het notariaat aanzienlijk meer inkomsten opleverde, lag voortzetting van dat beroep voor de hand. Ook de veranderde verhoudingen binnen de gemeenteraad zullen zijn beslissing hebben beïnvloed. De nieuwe leden stelden zich zelfstandiger op en de vermindering van zijn salaris had zijn positie zichtbaar veranderd. Tijdens de vergadering van 24 oktober 1851 verklaarde hij dat hij de koning om eervol ontslag als burgemeester en secretaris had gevraagd. Daarmee bereidde hij het einde voor van een bestuurlijke loopbaan die in de Franse tijd was begonnen.
Het vertrek van dertien Overijsselse burgemeesters — 1851–1852
Het vertrek van Ebbinge Wubben maakte deel uit van een bredere verandering binnen het Overijsselse gemeentebestuur. In 1851 en 1852 legden dertien van de vijftig burgemeesters hun ambt neer. Zes van hen waren ook notaris. Tot deze groep behoorden Gerrit Freislich van Hasselt, C.W. van Dedem van Nieuwleusen en Avereest, J.M. Greve van Lonneker, J.W.D. Kaempff van Blokzijl en W. Swam van Gramsbergen. De nieuwe wet beperkte de combinatie van functies die onder eerdere bestuursreglementen gebruikelijk was geweest. Daarnaast kregen gemeenteraden een zelfstandiger plaats tegenover hun burgemeester. Bestuurders die jarenlang met een kleine kring van vertrouwelingen hadden gewerkt, moesten zich aanpassen aan andere verhoudingen. Niet iedereen wilde of kon die verandering binnen zijn bestaande ambt voortzetten.
De laatste raadsvergaderingen van Ebbinge Wubben — Staphorst — Januari–februari 1852
Begin 1852 bleef Ebbinge Wubben voorlopig als burgemeester werkzaam. De raad behandelde financiële aangelegenheden en verzoekschriften van inwoners. In januari kwam een brief van negentien Staphorster burgers aan de orde die bezwaar maakten tegen bepaalde besluiten rond het ontvangersambt. Onder de ondertekenaars bevonden zich bewoners van de Bullingerslag en de Leijen, waaronder personen uit families die bij de kerkelijke Afscheiding betrokken waren geweest. De brief liet zien dat inwoners hun belangen steeds vaker rechtstreeks bij de gemeenteraad naar voren brachten. Op 9 februari 1852 zat Ebbinge Wubben voor het laatst een vergadering voor. Daarmee kwam na ruim veertig jaar een einde aan zijn dagelijkse leiding over het gemeentebestuur.
De benoeming van Jolle Gabe Veening tot burgemeester — Staphorst — Februari 1852
Jolle Gabe Veening werd benoemd tot opvolger van Ebbinge Wubben. Op 16 februari 1852 vond de overdracht van het bestuur plaats in aanwezigheid van de wethouders Jan Mokken en Roelof Groen. Een dag later zat Veening zijn eerste gemeenteraadsvergadering voor. De nieuwe burgemeester wilde onder meer veranderingen aanbrengen in de plaats waar het gemeentehuis was gevestigd. Volgens latere familieherinneringen leidde dit tot onenigheid met Ebbinge Wubben en zijn gezin. Deze overlevering moet worden onderscheiden van de rechtstreeks vastgelegde bestuursbesluiten. De benoeming van Veening betekende dat een andere bestuurder leiding ging geven aan de gemeente. De nieuwe Gemeentewet had bovendien de positie van de raad versterkt, waardoor de verhouding tussen burgemeester en plaatselijke vertegenwoordigers anders was dan in de tijd van zijn voorganger.
De verkiezingen en de verdeeldheid binnen het Overijsselse liberalisme — Zwolle — 1852
De liberale beweging van Overijssel was in 1852 minder eensgezind dan tijdens de eerste jaren van de hervormingsstrijd. De verkiezingen voor de Tweede Kamer brachten verschillen tussen gematigde liberalen, aanhangers van Thorbecke en behoudende politieke groepen naar voren. In Zwolle probeerde Van Ketwich Verschuur de herverkiezing van Groen van Prinsterer te voorkomen. Hij overwoog daarom steun aan J.A.G. de Vos van Steenwijk, ondanks diens conservatieve achtergrond. Andere hervormingsgezinden wilden liever de ingenieur B.P.G. van Diggelen kandidaat stellen. Uiteindelijk won Groen van Prinsterer de herstemming. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat politieke samenwerking niet uitsluitend door algemene liberale beginselen werd bepaald. Ook persoonlijke relaties, plaatselijke belangen en de keuze tussen kandidaten bleven van grote betekenis.
De nieuwe kiesdistricten en het vertrek uit de Provinciale Staten — 1852
Na zijn afscheid als burgemeester bleef Ebbinge Wubben aanvankelijk lid van de Provinciale Staten. Zijn positie veranderde echter door de nieuwe indeling van de kiesdistricten. Hij kwam in het district rond Stad Ommen terecht, waar ook andere zittende Statenleden, onder wie Kerkhoven, Putman Cramer en Van der Wijck, actief waren. De veranderde politieke verhoudingen beperkten zijn mogelijkheden om opnieuw gekozen te worden. Op 25 november 1852 woonde Ebbinge Wubben voor het laatst een Statenvergadering bij. Later noemde hij tegenover Thorbecke landelijke politieke ontwikkelingen als reden voor zijn terugtreden. De precieze motieven zijn niet volledig vast te stellen. Zijn vertrek betekende wel dat een lange periode van intensieve deelname aan het gemeentelijke en provinciale bestuur werd afgesloten.
Het laatste pleidooi voor waterwegen en bruggen — Overijssel — 1852
Ook in zijn laatste jaar als Statenlid bleef Ebbinge Wubben aandacht vragen voor de waterstaat en de verkeersverbindingen van Noordwest-Overijssel. Hij verdedigde de provinciale verantwoordelijkheid voor de weg langs de Dedemsvaart tussen de Lichtmis en Hardenberg. Daarnaast bracht hij opnieuw de afwatering van de Beentjesgraven ter sprake. In augustus 1852 pleitte hij voor maatregelen die de landbouwgronden minder kwetsbaar moesten maken voor overtollig water. Zijn voorstellen kregen niet altijd steun. Binnen de Staten bestond terughoudendheid tegenover uitgaven die vooral plaatselijke belangen dienden. Voor Ebbinge Wubben waren de problemen echter verbonden met de economische ontwikkeling van het gehele gebied. Betere wegen, vaarverbindingen en waterleidingen moesten volgens hem gezamenlijk worden beoordeeld.
De provinciale verdeeldheid over een monument voor Van Dedem — 1852
In 1852 bleef Ebbinge Wubben zich inzetten voor een gedenkteken voor Willem Jan van Dedem. Hij vond dat de stichter van de Dedemsvaart grote betekenis had gehad voor de ontwikkeling van de provincie. Een deel van de Statenleden was het daarmee eens, maar er bestond geen overeenstemming over financiering uit provinciale middelen. Tegenstanders beschouwden een monument eerder als een particuliere of plaatselijke aangelegenheid. De afwijzing was voor Ebbinge Wubben teleurstellend, mede omdat hij de Dedemsvaart jarenlang had verdedigd als een werk van provinciaal belang. De discussie weerspiegelde een bredere vraag: in hoeverre moest de overheid niet alleen infrastructuur financieren, maar ook bijdragen aan de openbare herdenking van personen die zulke werken mogelijk hadden gemaakt?
De economische beginselen van het Overijsselse liberalisme — 1841–1852
De liberale beweging die zich tussen 1841 en 1852 in Overijssel ontwikkelde, was in sterke mate gericht op economische verbetering. Bestuurders als Sloet tot Oldhuis, Van Roijen, Zeehuisen en Ebbinge Wubben wilden de landbouw uitbreiden, de nijverheid ondersteunen en het vervoer goedkoper en gemakkelijker maken. Zij pleitten voor vermindering van bepaalde belastingen en voor een doelmatiger organisatie van het bestuur. Tegelijk verlangden zij bij belangrijke kanalen, wegen en waterstaatswerken juist een grotere verantwoordelijkheid van de provincie. Hun liberalisme betekende daarom niet dat alle overheidstaken moesten verdwijnen. Zij maakten onderscheid tussen uitgaven die economische ontwikkeling belemmerden en voorzieningen die volgens hen noodzakelijk waren om de productiviteit van de samenleving te vergroten.
Overijssel tussen landbouwvernieuwing en modern bestuur — 1841–1852
Tussen 1841 en 1852 veranderde Overijssel op verschillende terreinen. De oprichting van economische verenigingen bracht bestuurders, ondernemers en deskundigen bijeen. Nieuwe wegen, kanalen en landbouwmethoden moesten de opbrengsten van het landschap verbeteren. Tegelijk bleef een groot deel van de bevolking afhankelijk van kleine boerenbedrijven, veenarbeid en wisselende oogsten. De aardappelziekte, veeziekten en hoge accijnzen vergrootten de onzekerheid. De emigratie naar Amerika maakte zichtbaar dat niet ieder gezin binnen de bestaande omstandigheden een toekomst zag. Op politiek gebied brachten de grondwetsherziening van 1848 en de Gemeentewet van 1851 ingrijpende veranderingen. De oude adellijke en persoonlijke bestuursnetwerken verdwenen niet onmiddellijk, maar kregen te maken met zelfstandiger gemeenteraden, nieuwe kiesverenigingen en een groeiende burgerlijke samenleving.
Overijssel — Van oude dorpsrechten en boerenbesturen tot landbouwvernieuwing, waterstaat en modern bestuur (1700–1874)
Deel 5 — Overijssel tussen kerkelijke verdeeldheid, historische wetenschap, veenontginning en maatschappelijke verandering (1853–1874)
Het Overijsselse platteland na de invoering van de Gemeentewet — 1853
De invoering van de Gemeentewet van 1851 had in Overijssel een einde gemaakt aan verschillende oude bestuurlijke verhoudingen. Gemeenteraden kregen een zelfstandiger positie, terwijl burgemeesters niet langer vanzelfsprekend hun vroegere invloed konden behouden. In Staphorst had Frederik Allard Ebbinge Wubben zijn ambt in februari 1852 neergelegd. Hij bleef echter als notaris, grondbezitter en voormalig Statenlid nauw verbonden met de maatschappelijke ontwikkelingen. Ook andere vroegere bestuurders bleven via particuliere organisaties en waterschappen invloed uitoefenen. De politieke vernieuwing betekende niet dat de oude bestuursfamilies verdwenen. Hun kennis, bezittingen en onderlinge contacten bleven belangrijk. Tegelijk kregen nieuwe groepen inwoners mogelijkheden om hun belangen via verkiezingen, verenigingen en verzoekschriften naar voren te brengen.
De oude Stadsweg tussen Rouveen en Hasselt — 1853
In 1853 publiceerde Ebbinge Wubben een uitvoerige historische beschouwing over de oude Stadsweg, ook Veeneweg genoemd, tussen Rouveen en Hasselt. Deze verbinding had in vroegere eeuwen betekenis gehad voor het verkeer tussen Zwolle, Hasselt en het noordelijke achterland. Door veranderingen in het landschap en de aanleg van andere wegen was de oude route gedeeltelijk in verval geraakt. Ebbinge Wubben onderzocht de vroegere betekenis en de rechten die aan het gebruik en onderhoud verbonden waren. Hij was als voormalig burgemeester vertrouwd met de problemen van wegen en watergangen. Zijn onderzoek had daarom ook een praktische achtergrond. Oude documenten konden helpen vaststellen wie verantwoordelijk was voor voorzieningen die nog altijd in het landschap aanwezig waren.
Het honderdjarig bestaan van het Staphorster kerkgebouw — 1853
In januari 1853 verscheen in het liberale dagblad Overijssel een artikel over het honderdjarig bestaan van het Staphorster kerkgebouw. Volgens Klaas Tippe wijst de woordkeuze erop dat Ebbinge Wubben vermoedelijk de schrijver was, maar zijn auteurschap staat niet vast. Het artikel verbond de geschiedenis van de kerk met de ontwikkeling van de hervormde gemeente. Het kerkgebouw was voor Staphorst niet alleen een plaats voor de eredienst. Gedurende lange tijd vonden er ook vergaderingen en openbare bekendmakingen plaats. De geschiedenis van de kerk was daardoor nauw verweven met het plaatselijke bestuur. De herdenking viel bovendien in een periode waarin de verhouding tussen kerkelijke gemeenschappen en de overheid opnieuw onderwerp van discussie werd.
Het herstel van de katholieke bisschoppelijke organisatie — Nederland en Overijssel — 1853
In 1853 werd in Nederland de rooms-katholieke bisschoppelijke hiërarchie hersteld. De grondwet van 1848 had kerkgenootschappen meer zelfstandigheid gegeven, waardoor de katholieke kerk haar eigen bestuursorganisatie kon inrichten. Het herstel veroorzaakte echter veel weerstand onder protestanten. Vooral de aanwijzing van Utrecht als zetel van de aartsbisschop werd door tegenstanders als een bedreiging van het protestantse verleden beschouwd. Voor katholieken was Utrecht juist vanouds een belangrijk kerkelijk centrum. De regering van Thorbecke wilde de vrijheid van kerkgenootschappen respecteren en greep niet in. Een omvangrijke protestbeweging keerde zich daarop tot koning Willem III. De kerkelijke kwestie groeide uit tot een politieke crisis die ook in Overijssel grote gevolgen had.
De Aprilbeweging en de protestantse bevolking van Overijssel — 1853
De protesten tegen het herstel van de katholieke bisschoppelijke organisatie werden bekend als de Aprilbeweging. Binnen korte tijd ondertekenden in Nederland meer dan tweehonderdduizend personen verzoekschriften. Dat aantal was aanzienlijk groter dan het aantal kiesgerechtigden. Voor het eerst werd een grote groep inwoners die geen stemrecht had rechtstreeks bij een landelijke politieke kwestie betrokken. Ook in Overijssel ontstonden plaatselijke acties. Predikanten en andere vooraanstaande protestanten riepen de bevolking op handtekeningen te verzamelen. De beweging bracht groepen bijeen die op andere terreinen tegenover elkaar stonden. Orthodoxe hervormden, afgescheidenen en meer vrijzinnige protestanten konden zich gezamenlijk tegen de katholieke ontwikkeling keren, terwijl hun opvattingen over kerkbestuur en godsdienstige leer sterk verschilden.
De protestantse petitiebeweging in Goor — April 1853
In het Overijsselse stadje Goor speelde de hervormde predikant een actieve rol bij de protesten tegen de katholieke bisschoppelijke organisatie. Volgens een bericht in het dagblad Overijssel van 19 april 1853 waarschuwde hij zijn gemeenteleden voor de toenemende invloed van Rome. Mannelijke leden van de kerkelijke gemeente werden opgeroepen binnen enkele dagen een verzoekschrift bij hem thuis te ondertekenen. De liberale redactie bekritiseerde de oproep en vond dat de predikant de bevolking onnodig verontrustte. Het verschil van mening ging verder dan de katholieke kwestie. Voor de liberalen was godsdienstvrijheid een gevolg van de nieuwe grondwet. De tegenstanders beschouwden het protestantse karakter van Nederland juist als een historische verworvenheid die bescherming verdiende.
De gezamenlijke protesten van Staphorst, Rouveen en IJhorst — April 1853
Uit Overijssel werden in totaal 72 verzoekschriften tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie ingediend. Vanuit de gemeente Staphorst kwamen verschillende afzonderlijke petities. Inwoners van het dorp Staphorst dienden een verzoek in, evenals leden van de hervormde gemeenten Staphorst, Rouveen en IJhorst-De Wijk. Ook de kerkenraden van de afgescheiden gemeenten van Staphorst en Rouveen organiseerden handtekeningenacties. Een groot deel van de gezinshoofden ondertekende de verzoekschriften. Opmerkelijk was dat kerkelijke groeperingen die sinds de jaren dertig tegenover elkaar hadden gestaan nu aan dezelfde beweging deelnamen. De ondertekenaars verschilden over de gereformeerde leer, maar deelden hun bezorgdheid over de positie van het katholicisme binnen het Nederlandse koninkrijk.
De afwezigheid van Ebbinge Wubben bij de Aprilpetities — 1853
Hoewel de protesten in Staphorst en Rouveen veel steun kregen, ontbreekt de handtekening van Frederik Allard Ebbinge Wubben onder de bekende verzoekschriften. Dat is opmerkelijk omdat hij via zijn zwager Petrus Hofstede de Groot nauw verbonden was met de Groninger theologische richting. Hofstede de Groot behoorde tot de belangrijke protestantse tegenstanders van het herstel van de katholieke bisschoppelijke organisatie. Toch zijn geen aanwijzingen gevonden dat Ebbinge Wubben aan de Aprilbeweging deelnam. Zijn liberale opvattingen en zijn waardering voor godsdienstige verdraagzaamheid kunnen daarbij een rol hebben gespeeld, maar dat blijft een interpretatie. Enkele maanden eerder was in Staphorst wel een collecte gehouden voor de protestantse gemeente van Seraing in België, waarmee Hofstede de Groot nauwe banden onderhield.
De drie politieke richtingen in Zwolle — 1853
De Aprilbeweging versterkte de verdeeldheid onder de Zwolse kiezers. In de stad waren inmiddels drie belangrijke kiesverenigingen werkzaam. De liberalen organiseerden zich in Vrijheid en Orde. De conservatieve, sterk adellijk georiënteerde richting kwam bijeen onder de naam Vaderland en Koning. Daarnaast bestond de antirevolutionaire vereniging Nederland en Oranje. Deze laatste organisatie diende eveneens een verzoekschrift tegen de katholieke bisschoppelijke hiërarchie in. Bij de verkiezingen steunden de antirevolutionairen en conservatieven gedeeltelijk dezelfde kandidaten. De liberalen probeerden deze samenwerking te doorbreken. Zij beschouwden de politieke rechten die in 1848 waren verworven als een noodzakelijke voorwaarde voor verdere hervorming. De verkiezingen kregen daardoor een uitgesproken godsdienstige en politieke betekenis.
De verkiezing van Groen van Prinsterer in Zwolle — 1853
Tijdens de verkiezingsstrijd van 1853 stonden de liberale en antirevolutionaire richtingen scherp tegenover elkaar. De liberalen steunden onder anderen baron Sloet tot Oldhuis. De conservatieven en antirevolutionairen kwamen op voor Groen van Prinsterer en W.L.F.C. ridder van Rappard. Het dagblad Overijssel waarschuwde dat een overwinning van Groen de politieke hervormingen zou bedreigen. De redactie herinnerde afgescheiden kiezers bovendien aan het vroegere optreden van Van Rappard als officier van justitie tegen godsdienstige bijeenkomsten. Deze pogingen verhinderden niet dat Groen van Prinsterer in de eerste stemronde werd gekozen. Zijn overwinning maakte duidelijk dat de Aprilbeweging de positie van de antirevolutionairen had versterkt. Het katholieke vraagstuk had daarmee ook directe gevolgen voor de samenstelling van de volksvertegenwoordiging.
De geschiedenis van de schans bij de Lichtmis — Rouveen — 1854
In 1854 publiceerde Ebbinge Wubben een historische beschouwing over de vroegere versterking bij de Lichtmis. De schans stond onder verschillende namen bekend, waaronder Friesche Kaa, Bisschopsschans en Schansbeentjesgraven. De versterking lag bij een belangrijke toegang tot het gebied tussen Rouveen, Hasselt en de waterwegen richting het noorden. Door de lage gronden en de beperkte doorgangen konden dergelijke plaatsen in vroegere oorlogen van strategische betekenis zijn. Ebbinge Wubben onderzocht historische vermeldingen en probeerde de verschillende namen met elkaar te verbinden. De belangstelling voor deze locatie sloot aan bij zijn eerdere onderzoek naar de oude Stadsweg. Wegen, watergangen en militaire versterkingen vormden immers onderdelen van dezelfde historische infrastructuur.
De historische geschriften en de belangstelling van Thorbecke — 1854
Op 1 maart 1854 zond Ebbinge Wubben twee historische artikelen aan Johan Rudolf Thorbecke. Het ene behandelde de oude Stadsweg tussen Rouveen en Hasselt, het andere de schans bij de Lichtmis. Thorbecke reageerde op 12 maart en liet weten dat hij de bijdragen met belangstelling had gelezen. Vooral de verbinding tussen historische gebeurtenissen en bestaande landschappelijke omstandigheden sprak hem aan. De stukken hadden voor Thorbecke bovendien een persoonlijke betekenis, omdat hij in Zwolle geboren was en een bijzondere belangstelling voor Overijssel behield. De correspondentie vormde het begin van nieuwe contacten tussen de voormalige Staphorster burgemeester en de liberale politicus. Geschiedkundig onderzoek bood hun een gemeenschappelijk onderwerp, maar de verhouding kreeg later ook een politieke betekenis.
De Overijsselse welvaartsvereniging en de nieuwe gemeentebeschrijvingen — 1854
In 1854 vroeg de Overijsselsche Vereeniging tot Ontwikkeling van Provinciale Welvaart verschillende plaatselijke deskundigen een statistische beschrijving van hun gemeente op te stellen. Het bestuur wilde gegevens verzamelen over bevolking, landbouw, veeteelt, handel, nijverheid, waterstaat en maatschappelijke voorzieningen. Johannes Zeehuisen nam Zwollerkerspel en Genemuiden voor zijn rekening. Ebbinge Wubben werd gevraagd Staphorst en Rouveen te beschrijven. Ook andere plaatsen werden onderzocht. S.J. Jacobs leverde gegevens over Blokzijl, H. Prikken over Giethoorn, H. Gerritsen over Ambt Vollenhove en J. Eshuis over Nieuwleusen. Kerkhoven wilde Avereest beschrijven, maar stelde als voorwaarde dat de vereniging een kadastrale opmeting zou bekostigen. De werkzaamheden moesten een nauwkeuriger beeld van de economische verschillen binnen Overijssel opleveren.
De statistische beschrijving van Staphorst en Rouveen — 1854–1856
Ebbinge Wubben stelde voor de welvaartsvereniging een uitgebreide beschrijving van Staphorst en Rouveen samen. Daarbij kon hij gebruikmaken van zijn vroegere werkzaamheden als burgemeester en van gegevens die hij voor zijn plaatsbeschrijving uit 1835 had verzameld. De directie van de vereniging sprak in het jaarverslag over 1855 haar bijzondere dank uit voor zijn bijdrage. Zij waardeerde ook de aanvullende inlichtingen die hij tijdens een bezoek aan het gebied had verstrekt. De publicatie stond in 1856 op het programma. De beschrijving moest duidelijk maken welke bestaansmogelijkheden het gebied bood en welke problemen verdere economische ontwikkeling belemmerden. Voor Staphorst en Rouveen waren vooral de wateroverlast, het grondgebruik en de vervening belangrijke onderwerpen.
De studie van Adriaan Ebbinge Wubben en zijn terugkeer naar Staphorst — 1854
Christoffer Adriaan Hendrik Ebbinge Wubben had sinds 1850 rechten gestudeerd aan de universiteit van Groningen. Op 24 juni 1854 rondde hij zijn opleiding af door te promoveren op stellingen. Hij was toen 23 jaar oud en had minder dan vier jaar gestudeerd. Daarmee had hij zijn opleiding betrekkelijk snel voltooid. Na zijn terugkeer naar Staphorst wilde hij een juridische loopbaan opbouwen. Een eigen notariële standplaats was echter niet onmiddellijk beschikbaar. Hij ging daarom werken op het kantoor van zijn vader en bereidde zich verder op het notariaat voor. Zijn universitaire opleiding bood mogelijkheden die zijn vader in zijn jeugd niet had gehad. Toch bleek ook voor academisch geschoolde juristen een goede opleiding geen garantie voor een geschikte betrekking.
Het einde van de Overijsselsche Almanak — 1855
De Overijsselsche Almanak voor Oudheid en Letteren had sinds 1836 een belangrijke bijdrage geleverd aan het verzamelen van historische gegevens over de provincie. Predikanten, bestuurders, juristen en andere belangstellenden publiceerden artikelen over oude stadsrechten, families, nederzettingen, kastelen en bijzondere gebeurtenissen. In de loop van de jaren nam de belangstelling voor de uitgave af. De oplage was in 1855 teruggelopen tot ongeveer 450 exemplaren. Uitgever De Lange besloot daarom de publicatie te beëindigen. Ook het tijdig ontvangen van voldoende bijdragen was problematisch geworden. Het verdwijnen van de almanak betekende echter niet dat de Overijsselse geschiedschrijving tot stilstand kwam. De belangstelling voor oude documenten bleef bestaan en kreeg enkele jaren later een nieuwe organisatorische vorm.
De stedelijke munt van Hasselt en het verschil tussen historici — 1855
In de laatste jaargang van de Overijsselsche Almanak publiceerde Ebbinge Wubben een studie over de vroegere stedelijke munt van Hasselt. Hij wilde aantonen dat de stad in het verleden een eigen munt had gehad. Daarmee kwam hij tegenover zijn vriend, de archivaris Jan van Doorninck, te staan, die deze opvatting eerder had afgewezen. Ebbinge Wubben baseerde zijn beschouwing op documenten die hij tijdens zijn onderzoek in het Hasselter archief had aangetroffen. Zijn studie was van belang omdat muntrechten niet uitsluitend economische betekenis hadden. Het recht om munten te laten slaan hing samen met politieke bevoegdheden en de verhouding tussen steden en landsheren. Het meningsverschil maakte duidelijk dat ook binnen de kring van Overijsselse historici verschillende interpretaties van dezelfde bronnen mogelijk waren.
De wetenschappelijke genootschappen en de plaats van regionale onderzoekers — 1855
In 1855 werd Ebbinge Wubben uitgenodigd lid te worden van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen. Tot deze vereniging behoorden verschillende bekende geschiedschrijvers, juristen en geleerden. Onder hen waren Thorbecke, Groen van Prinsterer, Da Costa en de predikant Otto Gerhard Heldring. Ook verschillende personen uit Overijssel en Drenthe waren lid, zoals Jan van Doorninck, P.C. Molhuysen, Jean Samuel Magnin, Sloet tot Oldhuis en de ingenieur Van Diggelen. Het lidmaatschap gaf Ebbinge Wubben toegang tot een bredere wetenschappelijke kring. Zijn werkzaamheden waren vooral gebaseerd op eigen historische belangstelling en bestuurlijke ervaring, niet op een academische opleiding. Binnen de negentiende-eeuwse genootschappen was een dergelijke achtergrond nog betrekkelijk gebruikelijk.
De verkiezingsstrijd in het district Steenwijk — 1856
In 1856 ontstond in het kiesdistrict Steenwijk een belangrijke verkiezingsstrijd. Tot de kandidaten behoorden de voormalige gouverneur-generaal van Nederlands-Indië A.J. Duymaer van Twist en de liberalen J.A. de Fremery en L. Metman. Thorbecke wilde voorkomen dat de zetel in handen van een conservatieve kandidaat terechtkwam. Hij vroeg daarom verschillende Overijsselse vertrouwelingen informatie te verzamelen over de politieke verhoudingen. Ebbinge Wubben beschikte door zijn vroegere functies over contacten in de Kop van Overijssel. Hij kende bestuurders in Zwartsluis, Ambt Vollenhove, Steenwijkerwold en Oldemarkt. Zijn kennis van deze plaatsen maakte hem voor Thorbecke een bruikbare correspondent, hoewel hij zelf al enkele jaren geen burgemeester of Statenlid meer was.
Johannes van Setten en de liberale contacten in Zwartsluis — 1856
Bij de verkiezingsstrijd in het district Steenwijk speelde Zwartsluis een belangrijke rol. De plaats beschikte over een betrekkelijk groot aantal kiezers binnen het district. Johannes van Setten, burgemeester van Zwartsluis en jarenlang betrokken bij het Tweede Dijkdistrict, behoorde tot de personen die de liberale kandidaten konden ondersteunen. Ebbinge Wubben wees Thorbecke op de mogelijkheid via Van Setten de stemming onder de kiezers te onderzoeken. Ook wethouder Harm Prins uit Ambt Vollenhove werd genoemd als invloedrijk persoon. In Steenwijkerwold en Oldemarkt waren de verhoudingen ingewikkelder. Het lukte niet de liberalen overal achter één kandidaat te verenigen. De verkiezingsstrijd werd daardoor mede bepaald door plaatselijke netwerken en persoonlijke voorkeuren.
Thorbecke en de politieke betekenis van Ebbinge Wubben — 1856
Nadat Duymaer van Twist na zijn verkiezing voor de Tweede Kamer had bedankt, werd een nieuwe verkiezing noodzakelijk. Thorbecke probeerde de liberalen achter één kandidaat te verzamelen en vroeg Ebbinge Wubben opnieuw om medewerking. De Staphorster oud-burgemeester gaf de voorkeur aan Metman. Hij schreef over gesprekken met invloedrijke personen in Zwolle en over de steun die andere kandidaten ontvingen. Thorbecke waardeerde zijn inspanningen en beschouwde hem als een betrouwbare vertegenwoordiger van het Overijsselse liberalisme. Uiteindelijk werd op 30 oktober 1856 Storm van ’s Gravesande gekozen. De verkiezing betekende een teleurstelling voor de liberalen. Voor Ebbinge Wubben maakte de briefwisseling echter duidelijk dat hij nog altijd binnen het regionale politieke netwerk werd geraadpleegd.
De oude archieven van Genemuiden en het verzoek tot inventarisatie — 1856
In 1856 vroeg Johannes Zeehuisen, burgemeester van Genemuiden, aan Ebbinge Wubben het stadsarchief te onderzoeken en te beschrijven. Zeehuisen kende hem vanuit de Provinciale Staten en de Overijsselse welvaartsvereniging. Op 4 november 1856 werd Ebbinge Wubben uitgenodigd voor een vergadering van de gemeenteraad om de opdracht te bespreken. De raad besloot zijn voorstel te aanvaarden. Het archief verkeerde in slechte toestand. Veel documenten waren beschadigd, onoverzichtelijk opgeborgen of moeilijk leesbaar. Toch bevatte de verzameling belangrijke gegevens over de vroegere stadsrechten, gemeenschappelijke gronden en bestuurlijke verhoudingen. Door de stukken te ordenen en te beschrijven, wilde de gemeente voorkomen dat de historische inhoud verloren zou gaan of onbruikbaar bleef.
De middeleeuwse oorkonden van Genemuiden — 1272–1857
Tijdens de inventarisatie van het Genemuider archief trof Ebbinge Wubben oude documenten aan die teruggingen tot 1272. Hij begon met de stukken uit de middeleeuwen en de zestiende eeuw. In januari 1857 berichtte hij aan archivaris Jan van Doorninck dat hij ongeveer vijftig perkamenten en verschillende losse documenten had onderzocht. Voor het herstel en de behandeling van het materiaal had hij gedurende veertien dagen een boekbinder aan huis gehad. Vooral de geschiedenis van de meente, de gemeenschappelijke gronden van Genemuiden, leverde ingewikkelde vragen op. De rechten op deze gronden waren door de eeuwen heen veranderd. Het onderzoek vereiste daarom kennis van oudere bestuursvormen en van de verhouding tussen stadsbestuur en gerechtigde burgers.
Het archiefonderzoek als verbinding tussen Hasselt en Genemuiden — 1857–1858
Ebbinge Wubben had eerder een omvangrijke catalogus van het Hasselter stadsarchief samengesteld. De opdracht uit Genemuiden bood hem de mogelijkheid de geschiedenis van beide plaatsen met elkaar te vergelijken. Hasselt en Genemuiden lagen aan belangrijke waterverbindingen en hadden in vroegere eeuwen verschillende rechten ontvangen. Hun archieven bevatten gegevens over handel, bestuur, gemeenschappelijke gronden en de verhouding met de grote Overijsselse steden. In 1857 onderhield Ebbinge Wubben regelmatig correspondentie met Jan van Doorninck over zijn werkzaamheden. De archivaris stuurde onder meer een boekje van de vroegere stadssecretaris C.W. Eekhout terug dat buiten het archief terecht was gekomen. Het terugbrengen en beschrijven van zulke documenten was noodzakelijk om de historische samenhang van de verzameling te behouden.
Rijksarchivaris Bakhuizen van den Brink en het Hasselter archief — 1857–1858
In de zomer van 1857 bezocht rijksarchivaris Reinier Cornelis Bakhuizen van den Brink Ebbinge Wubben in Staphorst. Zij bespraken de catalogus van het Hasselter archief en de mogelijkheden om deze uit te geven. Het gemeentebestuur van Hasselt wilde de verzamelde kennis toegankelijk maken, maar de kosten van drukken en verspreiden vormden een probleem. Ebbinge Wubben vond dat de catalogus nog niet volledig was en dat een deskundige er mogelijk een chronologische tabel aan moest toevoegen. De inventarisatie bestond uit drie delen. De Staphorster onderwijzer Willem Bloemberg maakte er afschriften van. De werkzaamheden tonen hoe plaatselijke onderzoekers en landelijke archiefdeskundigen samenwerkten, terwijl over de gewenste wijze van ordening nog verschillende opvattingen bestonden.
De oudste zoon en de moeilijke toegang tot het notariaat — 1854–1858
Christoffer Adriaan Hendrik Ebbinge Wubben had in 1854 zijn rechtenstudie voltooid en werd in november 1856 kandidaat-notaris. Hij werkte op het kantoor van zijn vader, maar kon niet onmiddellijk een eigen standplaats krijgen. Notariële benoemingen waren afhankelijk van beschikbare vacatures en de voordrachten van bevoegde bestuurders. In 1858 waren in Overijssel 65 kandidaat-notarissen geregistreerd, van wie slechts 26 een volledige rechtenstudie hadden afgerond. Acht kandidaten werkten op het kantoor van hun vader. Onder hen bevonden zich Adriaan en zijn broer Gerrit Jan Hillegondus. De concurrentie was daardoor aanzienlijk. Ook een academische opleiding en familiecontacten waren niet voldoende om direct een notariële functie te verwerven.
De beroepsmogelijkheden van de Overijsselse kandidaat-notarissen — 1858
De lijst van kandidaat-notarissen uit 1858 laat zien dat veel juristen verschillende beroepen met elkaar combineerden. A.J. Houck was secretaris van Deventer, terwijl J.D. van Ketwich Verschuur advocaat en wethouder in Zwolle was. U.C.B. Freislich, een zoon van Gerrit Freislich, vervulde het secretariaat van Hasselt. Ook de Staphorster burgemeester Jolle Gabe Veening stond als kandidaat-notaris geregistreerd. Andere kandidaten waren rechter, griffier, advocaat, procureur of zaakwaarnemer geworden. Een deel was naar Nederlands-Indië vertrokken. De brede beroepskeuze kwam voort uit het beperkte aantal beschikbare notariële standplaatsen. Voor jonge mannen uit de burgerlijke bestuursfamilies was het behalen van het examen daarom slechts de eerste stap naar een zelfstandig bestaan.
De familie Van Herwerden en de verbinding met Beetsterzwaag — 1857–1859
In de tweede helft van de jaren vijftig ontstond een verhouding tussen Adriaan Ebbinge Wubben en Anna Catharina Elisabeth van Herwerden, die binnen de familie Lize werd genoemd. Zij was een dochter van de hervormde predikant Claudius Henricus van Herwerden te Beetsterzwaag. De familie was via verschillende huwelijken verbonden met de Groninger theologische richting en met de familie Van Nes in Rouveen. In Beetsterzwaag onderhield Van Herwerden contacten met adellijke families zoals Van Lynden en Lycklama à Nijeholt. Het gezin Ebbinge Wubben kwam daardoor opnieuw in aanraking met een netwerk waarin kerkelijke functies, grondbezit en maatschappelijk aanzien nauw met elkaar verbonden waren. De correspondentie laat zien dat deze relaties voor beide families belangrijk waren.
Het meisjesonderwijs en de kostschool van Ignatia Ebbinge Wubben — Kampen — 1853–1858
Ook de dochter Ignatia kreeg een opleiding buiten Staphorst. Zij bezocht in de jaren vijftig een Franse kostschool voor meisjes in Kampen. Vanaf 1853 stond deze instelling onder leiding van E.H. van Gogh. De school was vooral bedoeld voor dochters uit welgestelde burgerlijke gezinnen. Zij leerden er onder meer Frans en vaardigheden die binnen hun maatschappelijke omgeving belangrijk werden gevonden. Uit het familiearchief blijkt dat Ignatia niet altijd gemakkelijk aan het kostschoolleven kon wennen. Haar vader schreef haar in januari 1857 een brief waarin hij haar aanmoedigde de opleiding voort te zetten. De keuze voor een kostschool laat zien dat de familie ook voor haar dochter onderwijs buiten de plaatselijke dorpsschool belangrijk vond, al waren de maatschappelijke verwachtingen voor meisjes anders dan voor jongens.
De studie van Cornelis Philippus Ebbinge Wubben — Groningen — 1856–1859
De derde zoon, Cornelis Philippus, werd op 15 september 1856 ingeschreven aan de universiteit van Groningen. Zijn moeder en zijn oom Petrus Hofstede de Groot hadden gehoopt dat hij theologie zou studeren en predikant zou worden. Zijn vader dacht eerder aan een andere opleiding. Cornelis wilde zelf liever rechten studeren. Hij sloot zich aan bij het studentengenootschap Vindicat atque polit en kwam in contact met studenten uit verschillende Drentse en Overijsselse families. Onder hen bevonden zich Petrus Tonckens uit Meppel en Egbertus Roelinus Borgesius, later predikant in Norg. Cornelis voltooide zijn studie uiteindelijk niet. De reden staat niet vast. De familiearchieven noemen zowel zorgen over zijn studie als gezondheidsproblemen.
De Staphorster polder en de plannen voor nieuwe vervening — 1857
Ebbinge Wubben bleef ook na zijn vertrek uit het gemeentebestuur belangstelling houden voor de ontginning van de veengebieden. In 1857 werd onder zijn leiding een commissie gevormd die de mogelijkheden tot vervening van het laagveen in de Staphorster polder moest onderzoeken. De betrokkenen verwachtten dat de turfwinning aanzienlijke inkomsten kon opleveren en dat de vrijgekomen gronden later voor landbouw geschikt gemaakt konden worden. De plannen waren echter afhankelijk van voldoende afwatering. Zonder nieuwe waterstaatkundige voorzieningen konden de lage gronden langdurig onder water blijven staan. De commissie moest daarom niet alleen de hoeveelheid winbaar veen beoordelen, maar ook onderzoeken welke technische werkzaamheden en financiële middelen noodzakelijk waren.
Thorbecke als grondbezitter bij Zwartsluis — De Velde — 1852–1857
Johan Rudolf Thorbecke had in 1852 een boerderij met ongeveer 31 hectare grond gekocht in De Velde, een buurtschap bij Zwartsluis. De aankoop was bedoeld als een betrekkelijk veilige belegging voor zijn vrouw en kinderen. Een deel van de gronden lag in de nabijheid van het gebied waarvoor nieuwe verveningsplannen werden onderzocht. Baron Sloet tot Oldhuis had Thorbecke verteld dat op zijn bezit mogelijk grote hoeveelheden winbaar veen aanwezig waren. In april 1857 vroeg Thorbecke daarom advies aan Ebbinge Wubben. Deze onderzocht de gegevens en kwam tot een voorzichtiger beoordeling. De eerder genoemde waarde van twintig hectare veengrond bleek te optimistisch. Thorbecke moest bij zijn verwachtingen rekening houden met de werkelijke bodemgesteldheid en de kosten van ontginning.
De strijd om de dijklasten tussen Staphorst en het Tweede Dijkdistrict — 1857
In 1857 ontstond een juridisch conflict tussen de gemeente Staphorst en het bestuur van het Tweede Dijkdistrict. Het waterschap had een dwangbevel uitgevaardigd omdat de gemeente volgens het bestuur bepaalde dijklasten niet had betaald. Burgemeester Jolle Gabe Veening verzette zich daartegen. Volgens de gemeente waren de verplichtingen verbonden met afzonderlijke grondbezitters in zes slagen van Staphorst en Rouveen. De eigenaren hadden de bijdragen vroeger zelf betaald. Het waterschap stelde daartegenover dat deze betalingen via de oude vertegenwoordigers van de erfgenamen waren geregeld en later bij het gemeentebestuur terecht waren gekomen. De kwestie raakte rechtstreeks aan de overgang van oude dorpsrechten naar een moderne bestuurlijke organisatie.
De rechtbank van Zwolle en de oude erfgenamenrechten — 1857
Het Tweede Dijkdistrict liet zich in het geschil vertegenwoordigen door procureur Martinus Lambertus Tijl. De gemeente Staphorst werd bijgestaan door Derk Hendrik Thorbecke. Het waterschap beriep zich op zeventiende- en achttiende-eeuwse documenten waaruit moest blijken dat de vroegere zestienen namens de grondbezitters bijdragen hadden betaald. De rechtbank stond onder voorzitterschap van baron Sloet tot Oldhuis. Zij oordeelde dat de oude vertegenwoordigers de gelden hadden geïnd namens de eigenaren en dat de gemeente daarom niet zonder meer aansprakelijk kon worden gesteld. Het dwangbevel werd vernietigd en het waterschap moest de proceskosten betalen. De beslissing maakte duidelijk dat oude administratieve gebruiken niet automatisch nieuwe gemeentelijke betalingsverplichtingen konden scheppen.
Het overleg tussen Ebbinge Wubben en Thorbecke over de veengronden — 1857–1858
De plannen voor de Staphorster vervening versterkten het contact tussen Ebbinge Wubben en Thorbecke. Op 27 juni 1857 schreef Thorbecke dat hij met belangstelling had gelezen over de nieuwe commissie voor het veengebied. Hij vroeg ook of aankoop van grond een aantrekkelijke belegging zou zijn wanneer later een concessie voor vervening werd verleend. Ebbinge Wubben zag in Thorbecke een invloedrijke medestander die de plannen bij landelijke bestuurders onder de aandacht kon brengen. Hij had bovendien gehoopt dat Thorbecke als grondbezitter een functie binnen het Tweede Dijkdistrict zou kunnen vervullen. Die benoeming kwam niet tot stand. De persoonlijke contacten vormden daarmee nog geen garantie dat de economische plannen van de grond kwamen.
De oprichting van de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis — Zwolle — 1858
Op 14 juli 1858 werd in Zwolle de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis opgericht. De initiatiefnemers wilden historische documenten bewaren, oude rechtsinstellingen onderzoeken en de geschiedenis van de provincie beter toegankelijk maken. Onder hen bevonden zich verschillende juristen, bestuurders en oudheidkundig geïnteresseerden. J.C. Bijsterbos, lid van Gedeputeerde Staten, werd voorzitter. Tijdens de oprichtingsvergadering werden vijftien onderzoeksgebieden vastgesteld en evenveel commissies gevormd. De bijeenkomst vond plaats op een dag waarop ook Provinciale Staten vergaderden. Verschillende leden moesten daardoor tussentijds vertrekken om hun politieke werkzaamheden bij te wonen. De nieuwe vereniging stond vanaf het begin in nauw contact met het Overijsselse bestuurlijke en juridische milieu.
Het onderzoek naar de oude stadsrechten en de Hanze — Overijssel — 1858
Een belangrijk doel van de nieuwe historische vereniging was het onderzoeken van de vroegere rechtsverhoudingen in Overijssel. Daarbij kregen de drie grote steden Zwolle, Deventer en Kampen bijzondere aandacht. P.C. Molhuysen en Jan van Doorninck zouden zich onder meer bezighouden met de geschiedenis van deze steden en hun betrekkingen met de Hanze. Ook moest een verzameling van oude oorkonden worden voorbereid. Deventer geleerden als Johannes van Vloten kregen hierbij een rol. Daarnaast wilden de leden verordeningen van Ridderschap en Steden verzamelen. Deze documenten waren van belang omdat zij inzicht konden geven in de vroegere bevoegdheden van steden, adel en gewestelijke instellingen. Het onderzoek moest de juridische ontwikkeling van Overijssel vanaf de middeleeuwen beter verklaren.
De archieven van kloosters, families en bijzondere instellingen — 1858
Naast stedelijke en provinciale archieven wilde de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis ook documenten van particuliere instellingen toegankelijk maken. Het ging om archieven van kloosters, gasthuizen, gilden, adellijke families en andere corporaties. Veel van deze stukken berustten nog bij particulieren. Zij konden informatie bevatten over grondbezit, erfopvolging, pachtinkomsten, rechtspraak en bestuurlijke bevoegdheden. De burgemeesters van verschillende Overijsselse steden en andere verenigingsleden kregen opdracht voorstellen voor onderzoek en openstelling te ontwikkelen. In 1859 werd Ebbinge Wubben gevraagd deze werkzaamheden te helpen coördineren. Zijn eerdere ervaringen met de stadsarchieven van Hasselt en Genemuiden maakten hem geschikt voor het benaderen van eigenaren en het opsporen van documenten.
Het verval van de Staphorster venen en de plannen voor kapitaal uit Holland — 1858
Op 15 juni 1858 zond Ebbinge Wubben aan Thorbecke een beschouwing over de mogelijkheden van de Staphorster vervening. Hij betreurde dat grote hoeveelheden winbaar veen ongebruikt bleven. Volgens hem was er in Holland belangstelling voor goede turf uit Overijssel. Hij had hierover contact met Staring uit Haarlem, die meldde dat Amsterdamse belangstellenden mogelijk kapitaal wilden bijeenbrengen. Ebbinge Wubben verstrekte nadere gegevens over het gebied en stuurde Thorbecke een afschrift van zijn nota. Een succesvolle onderneming vereiste toestemming voor vervening, verbetering van de waterafvoer en voldoende geld voor de eerste werkzaamheden. Zonder die voorwaarden konden de verwachte opbrengsten niet worden gerealiseerd.
De Essense lenen en het middeleeuwse grondbezit in Salland — 1859
Een van de belangrijkste archiefkwesties waarbij Ebbinge Wubben betrokken raakte, betrof de zogenoemde Essense lenen. Het hoogadellijke vrouwenstift Essen, gesticht in de negende eeuw, had in vroegere eeuwen bezittingen en rechten in Salland verworven. Deze goederen werden namens de abdis door een ambtman beheerd. Bij de opheffing van het stift in 1803 verdween de oude organisatie, maar het archief bleef bij de erfgenamen van de laatste ambtman berusten. De documenten konden belangrijke gegevens bevatten over leenverhoudingen, landbezit en plaatselijke families. Ebbinge Wubben vond dat de stukken voor Overijssel bewaard moesten blijven. Hij benaderde daarom zowel het provinciebestuur als landelijke autoriteiten om aankoop mogelijk te maken.
Het behoud van de Essense archiefstukken voor Overijssel — 1859–1860
Tijdens de zomervergadering van de historische vereniging in 1859 bracht Ebbinge Wubben verslag uit over zijn pogingen het archief van de Essense lenen te behouden. Hij vroeg de leden hun contacten te gebruiken om de aankoop te ondersteunen. De voorzitter sprak de hoop uit dat de Provinciale Staten het belang van de documenten zouden erkennen. Het ging om een verzameling die niet uitsluitend voor familieonderzoek van waarde was. De archiefstukken konden inzicht geven in de betrekkingen tussen het Duitse stift Essen en Overijsselse grondbezitters vanaf de middeleeuwen. Door de bemoeienis van Ebbinge Wubben kwam de aankoop uiteindelijk in 1860 tot stand. De stukken werden daarmee onderdeel van het provinciale archiefbezit en bleven beschikbaar voor onderzoek naar de geschiedenis van Salland.
Het Sint-Anthonygilde en de armenzorg in Kuinre — 1859
In Kuinre ontstond in 1859 een ernstig conflict over het beheer van het eeuwenoude Sint-Anthonygilde. Het gilde bezat goederen die volgens verschillende inwoners voor armenzorg en andere gemeenschappelijke doeleinden bestemd waren. Binnen het bestuur zaten vier protestantse en vier katholieke gildebroeders. De functies werden doorgaans voor het leven vervuld. Burgemeester Jan Harmen Hartkamp en wethouder Theodorus Kortenhorst behoorden tot de betrokken bestuurders. De notaris Albertus Höfelt stelde als nieuw raadslid steeds kritischer vragen over de financiële verantwoording. Hij vond dat het gemeentebestuur moest onderzoeken of het gilde onder de wettelijke bepalingen voor instellingen van weldadigheid viel. Daarmee werd de verhouding tussen particulier bezit, kerkelijke belangen en overheidstoezicht opnieuw onderwerp van discussie.
De bezittingen en de beschuldigingen tegen het Sint-Anthonygilde — Kuinre — 1859
Volgens de onderzoekscommissie van de gemeenteraad bezat het Sint-Anthonygilde onroerende goederen ter waarde van ongeveer vijftigduizend gulden. De omvang van het geldelijke vermogen was minder duidelijk omdat de administratie niet openbaar was. De commissie beschuldigde bestuurders van onvoldoende financiële verantwoording en van het gebruiken van inkomsten voor particuliere of kerkelijke doeleinden. Ook zouden bijeenkomsten van de gildebroeders gepaard gaan met buitensporige uitgaven. Deze beschuldigingen moeten worden onderscheiden van bewezen misstanden. De commissie wilde vooral duidelijkheid verkrijgen over het recht van de gemeente om toezicht uit te oefenen. De zaak werd ingewikkelder doordat het gilde zowel protestantse als katholieke bestuursleden had en de kerkelijke tegenstellingen na de Aprilbeweging nog niet waren verdwenen.
Het historische onderzoek naar de rechten van het Kuinrese gilde — 1859–1860
De gemeenteraad van Kuinre besloot juridisch en oudheidkundig advies in te winnen. Advocaat J.D. van Ketwich Verschuur uit Zwolle en Ebbinge Wubben kregen in april 1859 een uitvoerige beschrijving van de problemen toegestuurd. Ebbinge Wubben onderzocht de geschiedenis van het gilde en vond in het provinciale archief een oud reglement. Daaruit bleek dat de instelling vroeger onder toezicht van de overheid had gestaan. In 1753 was het reglement nog aangepast door J.A.G. de Vos van Steenwijk, drost van Vollenhove, om geschillen tussen de leden te voorkomen. De historische documenten waren belangrijk omdat zij duidelijker maakten welke rechten en verplichtingen het gilde vanouds had bezeten. Daarmee konden oudere regelingen worden betrokken bij de toepassing van de negentiende-eeuwse armenwetgeving.
De afloop van het conflict over het Sint-Anthonygilde — Kuinre — 1860
De meningsverschillen binnen het Sint-Anthonygilde leidden tot veranderingen in het bestuur. Een deel van de protestantse gildebroeders was bereid meer toezicht te aanvaarden. Wethouder Kortenhorst bleef achter de oude instelling staan en legde zijn gemeentelijke functie neer. Burgemeester Hartkamp trok zich als gildebroeder terug. Uiteindelijk werd het bezit van het gilde in een protestants en katholiek deel gesplitst. Daarmee keerden de rust en bestuurlijke duidelijkheid gedeeltelijk terug, hoewel de juridische vraag naar de precieze aard van de instelling niet volledig was opgelost. Uit de beschikbare stukken blijkt niet dat Ebbinge Wubben zich bij zijn onderzoek door antikatholieke gevoelens liet leiden. Hij probeerde vooral via historische documenten de vroegere bevoegdheden van het gilde vast te stellen.
Steenwijk tijdens de Nederlandse Opstand en het manuscript van Z. ter Steghe — 1859
In 1859 liet Ebbinge Wubben een oud manuscript publiceren over de geschiedenis van Steenwijk tijdens de Nederlandse Opstand. Het handschrift was afkomstig van mr. Z. ter Steghe, die tussen 1558 en 1605 als stadssecretaris werkzaam was geweest. Ebbinge Wubben had de tekst via de Drentse publicist Harm Boom ontvangen. Ter Steghe beschreef onder meer het mislukte Spaanse beleg van Steenwijk in 1580–1581 en de verovering van de stad in 1582. Als overtuigd calvinist moest hij na die verovering vluchten. Pas na de herovering door de staatsgezinden in 1592 kon hij terugkeren. Ebbinge Wubben voorzag het manuscript van toelichtingen op personen en gebeurtenissen en liet het bij M.L. van Dieren in Meppel drukken.
De betekenis van de oude stadssecretarissen voor de geschiedschrijving — Steenwijk — 1859
De publicatie van het manuscript van Z. ter Steghe maakte duidelijk hoeveel historische informatie in persoonlijke aantekeningen van vroegere stadsbestuurders kon zijn bewaard. Stadssecretarissen waren betrokken bij bestuurlijke besluiten, correspondentie en rechtshandelingen. Zij konden daardoor gebeurtenissen van nabij volgen. Hun teksten waren echter niet altijd onpartijdig. Ter Steghe was tijdens de Nederlandse Opstand duidelijk verbonden met de gereformeerde en staatsgezinde richting. Zijn beschrijving van de strijd om Steenwijk moet daarom binnen die politieke en godsdienstige achtergrond worden gelezen. Ebbinge Wubben voorzag de tekst van aanvullende opmerkingen, maar werkte nog niet volgens de strenge bronkritische methoden die later binnen de academische geschiedschrijving belangrijker werden. Toch bleef het handschrift waardevol voor de reconstructie van plaatselijke gebeurtenissen.
Het grote veenvermogen van de Staphorster polder — 1859
Baron Sloet tot Oldhuis publiceerde in 1859 een uitvoerige beschouwing over het Staphorster Veld. Hij verwachtte dat de uitgestrekte veengronden een belangrijke bron van economische ontwikkeling konden worden. Volgens zijn berekening vertegenwoordigde de aanwezige veenspecie een mogelijke opbrengst van 21 miljoen gulden. Daarvan zou een groot bedrag naar de overheid kunnen vloeien via accijnzen, terwijl arbeiders en verveners eveneens inkomsten konden verkrijgen. Deze bedragen waren verwachtingen op basis van aannames en geen vastgestelde opbrengsten. De plannen waren afhankelijk van vergunningen, arbeidskrachten, afwatering en vervoersmogelijkheden. Sloet vond dat particuliere ondernemers, waterschappen en de overheid moesten samenwerken. Zonder nieuwe investeringen zouden de aanwezige natuurlijke rijkdommen volgens hem grotendeels ongebruikt blijven.
De mislukte poging om het burgemeesterschap binnen de familie te houden — Staphorst — 1859
Toen burgemeester Jolle Gabe Veening in 1859 vertrok, wilde Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben hem opvolgen. De tweede zoon van Frederik Allard had sinds het begin van de jaren vijftig op het notariskantoor van zijn vader gewerkt en in mei 1857 het notarisexamen afgelegd. Op 12 april 1859 richtte hij een verzoek tot de koning om voor het burgemeesterschap in aanmerking te komen. Commissaris des Konings C. Backer wilde de benoeming echter niet ondersteunen. Volgens de correspondentie vond Backer dat het gemeentebestuur niet opnieuw binnen dezelfde familie moest worden gebracht. Frederik Allard was bijzonder teleurgesteld, omdat hij meende dat de commissaris bij zijn eigen vertrek vroeger andere verwachtingen had gewekt.
De breuk tussen Ebbinge Wubben en commissaris Backer — 1859
De afwijzing van zijn zoon leidde bij Ebbinge Wubben tot een scherpe reactie. Hij vond dat Gerrit Jan Hillegondus door zijn jarenlange werkzaamheden op het notariskantoor voldoende bestuurlijke ervaring had opgedaan. Backer maakte daarentegen bezwaar tegen een nieuwe familiebestuurder in Staphorst. Hij beschouwde een benoeming van de zoon van de plaatselijke notaris als strijdig met de bedoeling van de Gemeentewet, die juist de combinatie van verschillende functies wilde beperken. Ebbinge Wubben schreef vervolgens aan Thorbecke over de gang van zaken. Hij hoopte dat de liberale politicus hem zou ondersteunen. Een benoeming bleef echter uit. De gebeurtenis betekende voor de familie dat het vroegere burgemeesterschap niet rechtstreeks aan de volgende generatie kon worden overgedragen.
De moeilijkheden van een nieuwe generatie notarisfamilies — Overijssel — 1859–1861
De problemen van de zonen Ebbinge Wubben waren niet uitzonderlijk. In Overijssel beschikten verschillende families over juridische kennis en bestuurlijke contacten, maar het aantal beschikbare notariële functies bleef beperkt. Een kandidaat kon jarenlang op een kantoor werken voordat een standplaats vrijkwam. Bovendien speelden de voordrachten van commissarissen en andere bestuurders een belangrijke rol. Ook eerdere werkzaamheden of familieverbanden boden geen zekerheid. In 1858 waren 65 kandidaat-notarissen in Overijssel geregistreerd. Een deel werkte als advocaat, griffier of gemeentesecretaris, terwijl anderen voorlopig bij hun vader in dienst bleven. De ontwikkeling maakte duidelijk dat de bestuurlijke elite niet langer zonder meer op erfopvolging of persoonlijke invloed kon vertrouwen.
Het einde van het burgemeestersnetwerk binnen het Tweede Dijkdistrict — 1860–1861
Ook binnen het Tweede Dijkdistrict veranderden de verhoudingen. Dijkgraaf Johannes van Setten, jarenlang burgemeester van Zwartsluis, besloot in 1860 zijn functie neer te leggen. Het bestuur moest een opvolger aanwijzen. Daarbij werden leden van de familie De Vos van Steenwijk en verschillende welgestelde landbouwers genoemd. De voordrachten leidden tot meningsverschillen tussen het Vereenigd College en Gedeputeerde Staten. Sommige voorgedragen personen wilden de functie niet aanvaarden. Ook Ebbinge Wubben werd genoemd, hoewel hij zelf weinig belangstelling toonde voor een benoeming. De problemen maakten duidelijk dat het waterschapsbestuur niet langer vanzelfsprekend door dezelfde kring van burgemeesters en voormalige gemeentebestuurders kon worden beheerst.
Het afscheid van Johannes van Setten als dijkgraaf — Zwartsluis — 1860
Op 3 april 1860 sprak Ebbinge Wubben tijdens een vergadering van het Tweede Dijkdistrict namens de overige bestuursleden waarderende woorden tot Johannes van Setten. De dijkgraaf had vanwege zijn gezondheid om ontslag gevraagd. Hij was gedurende vele jaren betrokken geweest bij het onderhoud van dijken en watergangen in Noordwest-Overijssel. Als burgemeester van Zwartsluis kende hij bovendien de belangen van de scheepvaart en de omliggende landbouwgebieden. Zijn vertrek betekende dat een ervaren bestuurder het waterschap verliet. De opvolging bleek moeilijk. Verschillende adellijke kandidaten en grotere grondbezitters kwamen in aanmerking, maar niet iedereen wilde de verantwoordelijkheid aanvaarden. Hierdoor ontstonden langdurige discussies over de gewenste samenstelling van het bestuur.
De gemeente Staphorst tegenover het dijkbestuur — 1857–1861
Het conflict over de dijklasten bleef van betekenis voor de verhouding tussen gemeentebestuur en waterschap. De rechtbank van Zwolle had in 1857 vastgesteld dat oude betalingsgewoonten niet zonder meer tot een verplichting van de gemeente konden worden gemaakt. De dijklasten waren historisch verbonden met afzonderlijke grondbezitters. Voor Ebbinge Wubben, die vroeger als burgemeester en tegelijkertijd als heemraad had gefunctioneerd, waren zulke grenzen minder scherp geweest. In de nieuwe bestuursorganisatie kregen de instellingen duidelijker gescheiden bevoegdheden. Daardoor konden conflicten ontstaan die vroeger binnen één netwerk van bestuurders waren opgelost. Het waterschap moest rekening houden met de eigen verantwoordelijkheid van de gemeenten, terwijl de provincie meer toezicht verlangde op het beheer van waterkeringen.
De benoemingsstrijd rond het nieuwe dijkgraafschap — 1860–1861
Na het vertrek van Van Setten werden Reint Hendrik de Vos van Steenwijk uit De Wijk, Jan Arend Godert de Vos van Steenwijk en de Rouveense landbouwer Jan Hoeve als mogelijke opvolgers genoemd. De eerste twee kandidaten waren verbonden met invloedrijke adellijke families. Hun benoeming kwam echter niet tot stand, omdat zij de functie niet wilden aanvaarden. Ook de Meppeler koopman Albert ten Klooster werd voorgedragen. Hij woonde buiten het dijkdistrict, maar bezat er voldoende grond om voor een bestuursfunctie in aanmerking te komen. Gedeputeerde Staten en het Vereenigd College verschilden over de voordrachten. De moeilijkheden duurden voort tot in 1861. Uiteindelijk werd Johannes van Setten opgevolgd door zijn zoon Jacobus Gerhardus.
Het ontslag van Ebbinge Wubben als heemraad — April 1861
Op 8 april 1861 deelde Ebbinge Wubben aan het waterschapsbestuur mee dat hij de koning om eervol ontslag als heemraad had gevraagd. Zijn medebestuursleden spraken hun spijt uit. Hij had gedurende ruim 25 jaar een belangrijke rol gespeeld bij de bescherming van de landbouwgronden en de organisatie van de afwatering. Waarom hij precies vertrok, is niet volledig bekend. Zijn hoge leeftijd kan een rol hebben gespeeld, maar ook de langdurige benoemingsproblemen en de veranderde verhouding met het provinciebestuur kunnen van betekenis zijn geweest. Jan Hoeve uit Rouveen werd later tot heemraad benoemd. Met het vertrek van Ebbinge Wubben verdween een van de laatste bestuurders die de oude dorpsorganisaties, het gemeentebestuur en het waterschap rechtstreeks met elkaar hadden verbonden.
De geschiedenis van het beleg van Hasselt — 1657 en 1861
In 1861 publiceerde Ebbinge Wubben bij L. Nijholt in Zwartsluis een afzonderlijk boekje over het beleg van Hasselt in 1657. De aanleiding voor het conflict lag in de politieke tegenstellingen binnen Overijssel na het overlijden van stadhouder Willem II in 1650. De grote steden en de Ridderschap verschilden van mening over de benoeming van een nieuwe stadhouder. Zwolle en Kampen kwamen tegenover Hasselt en andere tegenstanders te staan. De spanningen liepen uiteindelijk uit op een belegering van Hasselt. Ebbinge Wubben had bij zijn onderzoek gebruikgemaakt van het stadsarchief en nam een lijst van documenten in zijn uitgave op. Hij beschouwde het gewapende conflict tussen steden binnen hetzelfde gewest als een ernstige uitwas van politieke verdeeldheid.
De politieke tegenstellingen tussen Zwolle, Kampen en Hasselt — 1657
Het beleg van Hasselt was verbonden met de machtsverhoudingen binnen het gewest Overijssel. Deventer, Hasselt en Steenwijk verzetten zich samen met een deel van de Ridderschap tegen de benoeming van een stadhouder uit de Friese tak van de Oranje-Nassaus. Zwolle en Kampen stonden daar anders tegenover. De tegenstelling ging niet alleen over een persoon, maar over de vraag hoe het gewest na de dood van Willem II moest worden bestuurd. Door verschillende maatregelen en wederzijdse provocaties liepen de spanningen op. Uiteindelijk besloten Zwolle en Kampen militair tegen Hasselt op te treden. Ebbinge Wubben beschreef deze geschiedenis in 1861 vanuit zijn belangstelling voor oude stadsrechten en de politieke zelfstandigheid van Overijsselse steden.
Het eerste Overijsselse muntboek als onvervuld onderzoeksplan — 1861
Tijdens een bijeenkomst van de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis in 1861 stelde Ebbinge Wubben voor een uitgebreid muntboek van Overijssel samen te stellen. Daarin moesten afbeeldingen en beschrijvingen worden opgenomen van munten die in de provincie en haar steden waren geslagen. Zijn eerdere onderzoek naar de munt van Hasselt had hem op het belang van dit onderwerp gewezen. Muntrechten konden gegevens opleveren over de vroegere landsheerlijke en stedelijke macht. De meeste aanwezige leden vonden het voorstel echter te kostbaar. Ook was het onzeker of een deskundige kon worden gevonden die het werk wilde uitvoeren. Ebbinge Wubben verdedigde het plan nogmaals, maar kreeg onvoldoende steun.
De plannen voor een stoomgemaal in de Staphorster polder — 1861
In de herfst van 1861 ontstond een nieuw initiatief om de wateroverlast in de Staphorster polder te verminderen. Verschillende grondbezitters wilden een stoomgemaal bouwen tussen de noordwal van de Dedemsvaart en de Staphorster Stouwe. Het gemaal moest overtollig water uit de lage gronden afvoeren. De betrokkenen verwachtten dat daardoor zowel bestaande landbouwbedrijven als toekomstige verveningen beter konden functioneren. Zij wilden een naamloze vennootschap oprichten met een kapitaal van ten minste honderdduizend gulden. Dit bedrag zou worden verdeeld in tweehonderd aandelen van vijfhonderd gulden. Het gemaal moest bovendien zo worden ingericht dat het ook voor malen en pellen kon worden gebruikt. Daarmee werd geprobeerd de kosten over meerdere economische activiteiten te spreiden.
De vergadering over het stoomgemaal in Zwartsluis — November 1861
De initiatiefnemers riepen andere grondbezitters op om op 12 november 1861 bijeen te komen in het logement van de juffrouwen Somer in Zwartsluis. De vergadering moest om tien uur in de ochtend beginnen. Het doel was gezamenlijk een verzoekschrift aan de koning voor te bereiden en steun voor de financiering te verkrijgen. De belangen van de deelnemers verschilden. Sommige eigenaren wilden vooral de wateroverlast op hun bestaande gronden verminderen, terwijl anderen mogelijkheden zagen voor uitbreiding van de turfwinning. Ebbinge Wubben was als particulier bij de plannen betrokken. Hij had al jarenlang geprobeerd vervening en waterstaatkundige verbetering met elkaar te verbinden. Het nieuwe stoomgemaal bood volgens de initiatiefnemers een mogelijkheid beide doelen tegelijk te bereiken.
De mislukking van het stoomgemaalplan — Staphorst — 1862
De provinciale civiel ingenieur jonkheer W.J. Backer onderzocht de plannen voor het stoomgemaal en kwam tot de conclusie dat de onderneming economisch haalbaar kon zijn. Op 24 maart 1862 verleende de minister van Binnenlandse Zaken toestemming om met de uitvoering te beginnen. Toch kwam het project niet tot stand. De potentiële aandeelhouders bleken onvoldoende bereid financieel deel te nemen en verschenen niet op de noodzakelijke bijeenkomst. Daardoor bleef het vereiste kapitaal uit. De mislukking maakte duidelijk dat technische plannen en wettelijke toestemming niet voldoende waren. Voor grote waterstaatkundige werken was ook vertrouwen van investeerders noodzakelijk. De Staphorster polder bleef daarom grotendeels afhankelijk van de bestaande watergangen en het beperkte natuurlijke verval.
De overdracht van het Staphorster notariaat aan Adriaan Ebbinge Wubben — 1861
In 1861 besloot Frederik Allard Ebbinge Wubben zijn notariële praktijk over te dragen aan zijn oudste zoon. Adriaan had zijn rechtenstudie voltooid en werkte al jarenlang als kandidaat-notaris op het kantoor van zijn vader. Bij Koninklijk Besluit van 11 oktober kreeg Frederik Allard met ingang van 1 november eervol ontslag. Op dezelfde datum werd Adriaan tot zijn opvolger benoemd. De beëdiging vond op 30 oktober plaats voor de arrondissementsrechtbank in Zwolle, waar baron Sloet tot Oldhuis president was. De overdracht betekende dat de familie haar belangrijkste professionele inkomstenbron kon behouden. De benoeming kwam na jaren van mislukte sollicitaties en maakte het voor Adriaan mogelijk een zelfstandig bestaan op te bouwen.
De benoeming van Gerrit Jan Hillegondus tot burgemeester van Grijpskerk — 1861
De tweede zoon van Ebbinge Wubben, Gerrit Jan Hillegondus, vond in 1861 alsnog een bestuurlijke functie. Hij werd benoemd tot burgemeester van Grijpskerk in Groningen. Ook deze gemeente had een overwegend agrarisch karakter en kende plaatselijke bestuurlijke verhoudingen die op verschillende punten met Staphorst overeenkwamen. Mogelijk speelde de oude relatie tussen zijn vader en Isaäc Antoni van Roijen, sinds 1853 commissaris des Konings in Groningen, een rol bij de benoeming. Rechtstreeks bewijs voor deze bemiddeling ontbreekt echter. De nieuwe functie bood Gerrit Jan Hillegondus een regelmatig inkomen en een zelfstandige maatschappelijke positie. Zijn loopbaan ontwikkelde zich daardoor anders dan die van zijn oudere broer, die binnen het notariaat werkzaam bleef.
De eerste publicaties van de Overijsselse historische vereniging — 1862
Vanaf 1862 verschenen de Verslagen en Mededeelingen van de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis. De uitgave moest historische studies en oorspronkelijke documenten toegankelijk maken. In de eerste aflevering verscheen een bijdrage van Ebbinge Wubben over het stadsrecht van Hasselt. Hij gebruikte hiervoor gegevens die hij tijdens de inventarisatie van het stadsarchief had verzameld. Het oude stadsrecht bood inzicht in bevoegdheden van bestuurders, rechterlijke instellingen en stedelijke gemeenschappen. De publicatie maakte deel uit van het bredere streven de geschiedenis van Overijssel niet uitsluitend uit kronieken te reconstrueren, maar ook uit oorkonden en andere juridische documenten. Daarmee kreeg de provinciale geschiedschrijving een steviger documentaire basis.
De geschiedenis van Genemuiden en haar gemeenschappelijke gronden — 1862
In 1862 publiceerde Ebbinge Wubben opnieuw een historische bijdrage over Genemuiden. Hij kende het archief van de stad door zijn inventarisatie uit de jaren vijftig. Daardoor kon hij beschikken over documenten die voor andere onderzoekers moeilijk toegankelijk waren. Zijn belangstelling richtte zich onder meer op de oude stedelijke rechten en de positie van de gerechtigde burgers. De gemeenschappelijke gronden vormden daarbij een bijzonder onderwerp. In veel Overijsselse plaatsen waren dergelijke rechten verbonden met oude families en plaatselijke instellingen. De vraag wie over de gronden mocht beschikken, was ook in de negentiende eeuw nog van belang. Historische documenten konden daarom gevolgen hebben voor actuele discussies over gemeentelijk bezit en particulier gebruik.
Thomas à Kempis en de herinnering aan de Moderne Devotie — Zwolle — 1862
Tijdens de zomervergadering van de historische vereniging in 1862 stelde Ebbinge Wubben voor een monument op te richten voor Thomas à Kempis. Deze geestelijke had in de vijftiende eeuw geleefd in het klooster op de Agnietenberg bij Zwolle. Hij werd vooral bekend door het werk De navolging van Christus, dat in verschillende landen en godsdienstige gemeenschappen werd gelezen. De Zwolse advocaat en notaris J.H. van Roijen ondersteunde het voorstel. De meerderheid van de aanwezigen vond een monument echter niet noodzakelijk of wenselijk. Het plan werd afgewezen. Voor Ebbinge Wubben had de herdenking een bredere betekenis. Thomas à Kempis vertegenwoordigde een religieuze en intellectuele traditie die hij met het historische aanzien van Overijssel verbond.
De eerste kleinzoon en het voortbestaan van de familienaam — Staphorst — 1863
Op 15 mei 1863 werd het eerste kleinkind van Frederik Allard Ebbinge Wubben geboren. Het was een zoon van Adriaan en Lize van Herwerden. De jongen kreeg de naam Frederik Allard Ebbinge Wubben. Daarmee bleef de samengestelde familienaam behouden die zijn grootvader gedurende zijn leven had gevoerd. Binnen burgerlijke families was de voortzetting van namen en bezittingen van betekenis voor het bewaren van maatschappelijke positie. Adriaan beschikte inmiddels over een eigen notariële praktijk en woonde in Staphorst. De familie had daarmee de overgang van een bestuurder zonder universitaire opleiding naar een nieuwe generatie academisch geschoolde juristen doorgemaakt. Het gezin van Adriaan zou later verder worden uitgebreid.
Het onderzoek naar de oude schouten van Staphorst en Rouveen — 1862–1863
Ebbinge Wubben hield zich binnen de historische vereniging ook bezig met het vroegere plattelandsbestuur. In 1862 bracht hij gegevens bijeen over de schouten van Staphorst, Rouveen en IJhorst en hun verhouding tot de hoogschout van Hasselt. De voorzitter van de vereniging waardeerde de bijdrage omdat over de geschiedenis van het plattelandsbestuur nog weinig systematisch onderzoek was verricht. De documenten konden inzicht geven in de verdeling van bestuurlijke bevoegdheden en de overgang van oude dorpsinstellingen naar het moderne gemeentebestuur. Voor Ebbinge Wubben was het onderwerp nauw verbonden met zijn eigen loopbaan. Hij had als jonge schout verschillende oude rechten nog in de praktijk meegemaakt en later als burgemeester de bestuurlijke veranderingen uitgevoerd.
Hubert Pinguele en het vroegere bestuur van Oldemarkt — 1787–1863
Tijdens een bijeenkomst van de historische vereniging op 5 november 1863 vroeg Ebbinge Wubben aandacht voor Hubert Pinguele, een jurist uit Kampen die in vroegere jaren als schout van Oldemarkt werkzaam was geweest. Pinguele was in oktober 1787 na de orangistische machtswisseling benoemd. Zijn optreden bracht hem in conflict met invloedrijke plaatselijke families die gematigd patriotgezind waren. Na de Bataafse omwenteling van 1795 verloor hij zijn functie. Uiteindelijk raakte hij in financiële moeilijkheden. Volgens Ebbinge Wubben had Pinguele veel kennis bezeten van het oude Overijsselse recht en waren verschillende documenten uit zijn bezit van historisch belang. De vereniging nam het voorstel voor nader onderzoek echter niet zichtbaar ter hand.
De samenhang tussen rechtspraak en plaatselijk bestuur in Oldemarkt — 1863
De geschiedenis van Hubert Pinguele was voor Ebbinge Wubben vooral van belang omdat zij inzicht kon bieden in de vroegere positie van schouten en rechtsgeleerden. In Oldemarkt waren bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden gedurende de achttiende eeuw nauw met elkaar verbonden. De schout kon namens het landsheerlijk of gewestelijk gezag optreden, terwijl plaatselijke families invloed uitoefenden op de uitvoering van besluiten. De politieke omwentelingen van 1787 en 1795 hadden deze verhoudingen sterk veranderd. Pinguele verloor zijn functie toen een andere politieke richting de macht verkreeg. Zijn loopbaan vormde daardoor een voorbeeld van de afhankelijkheid van ambtsdragers van grotere politieke ontwikkelingen. De belangstelling van Ebbinge Wubben sloot aan bij zijn onderzoek naar vergelijkbare verhoudingen in Staphorst en Hasselterambt.
De cholera-epidemie en het gemeentebestuur van Grijpskerk — 1866
In 1866 werd Grijpskerk getroffen door een cholera-epidemie. Burgemeester Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben werkte samen met de plaatselijke geneesheer aan de bestrijding van de ziekte en de verzorging van getroffen inwoners. Het gemeentebestuur moest maatregelen treffen om verdere verspreiding tegen te gaan. De beschikbare medische kennis was nog beperkt, maar de overheid probeerde door toezicht en hygiënische voorschriften de gevolgen te verminderen. Koning Willem III kende de burgemeester later een medaille toe voor zijn inspanningen. De onderscheiding bleef in het familiearchief bewaard. Voor de familie betekende de gebeurtenis dat de tweede generatie inmiddels zelfstandig bestuurlijke verantwoordelijkheden droeg. Gerrit Jan Hillegondus kreeg daardoor een maatschappelijke positie die gedeeltelijk aansloot bij het vroegere werk van zijn vader.
Het tweede voorstel voor een monument voor Thomas à Kempis — Zwolle — 1866
In november 1866 bracht Ebbinge Wubben zijn eerdere voorstel voor een monument voor Thomas à Kempis opnieuw ter sprake. Vier jaar daarvoor had de historische vereniging het plan afgewezen. Hij bleef echter van mening dat de geestelijke een bijzondere plaats in de Overijsselse geschiedenis verdiende. Het bestuur wilde de eerdere beslissing handhaven en de aanwezige leden steunden dit standpunt. Ebbinge Wubben vroeg vervolgens zijn herhaalde verzoek uitdrukkelijk in de notulen op te nemen. Het monument kwam in zijn leven niet tot stand. Pas in 1919 zou op de Agnietenberg een gedenkteken worden onthuld. De belangstelling voor Thomas à Kempis toont hoe negentiende-eeuwse historici het middeleeuwse religieuze verleden verbonden met ideeën over de culturele betekenis van hun provincie.
De benoeming van Gerrit Jan Hillegondus in Smilde — Januari 1867
Op 16 januari 1867 werd Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben benoemd tot burgemeester en secretaris van Smilde in Drenthe. Hij verliet daarmee Grijpskerk en kreeg een functie dichter bij zijn familie. Smilde was in de negentiende eeuw door vervening en landbouwontginning sterk gegroeid. De Drentse Hoofdvaart had het vervoer van turf en andere producten aanzienlijk verbeterd. De geschiedenis van deze vaart was bovendien verbonden met de familie Hofstede, waaruit de moeder van zijn moederlijke verwanten stamde. De nieuwe burgemeester kwam daardoor terecht in een gebied waar ook zijn voorouders bij bestuurlijke en economische ontwikkelingen betrokken waren geweest. De benoeming bood mogelijkheden voor verdere maatschappelijke vooruitgang.
Het huwelijk van Gerrit Jan Hillegondus met Suze van Nes — Staphorst — 1867
Vier maanden na zijn benoeming in Smilde trouwde Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben in Staphorst met Suze van Nes, een dochter van de Rouveense predikant Pieter Elisa Karel van Nes. Het paar was al jarenlang verloofd geweest. De familie had vermoedelijk gewacht totdat de bruidegom over voldoende inkomsten beschikte om een zelfstandig huishouden te onderhouden. Bij de huwelijkssluiting waren zijn broers Adriaan en Jacobus als getuigen aanwezig. Ook de vader van de bruid en de in Amsterdam woonachtige verwant Jan Buisman Ebbinge traden als getuigen op. Het huwelijk versterkte opnieuw de banden tussen de familie Ebbinge Wubben en protestantse predikantsfamilies uit het noorden. Dergelijke verbindingen konden zowel maatschappelijk als beroepsmatig betekenis hebben.
De spoorlijn tussen Zwolle en Meppel — 1867
Op 1 oktober 1867 werd de spoorlijn tussen Zwolle en Meppel geopend. Daarmee kreeg Staphorst een nieuwe verbinding met het Nederlandse spoorwegnet. De komst van de trein verkortte de reistijd tussen de Overijsselse hoofdstad, Drenthe en Groningen. Voor bestuurders, handelaren en andere reizigers werd het gemakkelijker om grotere afstanden af te leggen. Ook goederen konden sneller worden vervoerd dan met traditionele wagens. De aanleg vereiste echter omvangrijke grondwerken en aankopen van particuliere percelen. In het gebied tussen Zwolle en de Reest vormde de historische verkaveling een bijzondere moeilijkheid. Veel landbouwgronden waren uitzonderlijk lang en smal. Een recht spoorwegtracé zou daardoor een groot aantal afzonderlijke eigendommen doorsnijden.
De spoorwegaanleg en de smalle Staphorster kavels — 1867
Bij het ontwerpen van de spoorlijn tussen Zwolle en Meppel werden zes mogelijke tracés onderzocht. De kortste route zou dwars door verschillende langgerekte landbouwpercelen lopen. Omdat de gronden vaak bijzonder smal waren, zou dat tot veel onteigeningen en doorsnijdingen leiden. De aanlegkosten konden daardoor aanzienlijk oplopen. Uiteindelijk werd gekozen voor een route die vanuit Zwolle een boog maakte en tussen de Dedemsvaart en de Reest grotendeels één lange kavel volgde. De ligging van de spoorweg werd daarmee rechtstreeks beïnvloed door een verkavelingsstructuur die eeuwen eerder bij de veenontginning was ontstaan. Een oud landbouwlandschap bepaalde zo mede de vorm van een moderne verkeersverbinding.
Het notariaat van Gerrit Jan Hillegondus in Roden — 1868
In 1868 kreeg Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben opnieuw een mogelijkheid zijn maatschappelijke positie te verbeteren. De bestaande notariële standplaats Norg werd gesplitst en in Roden ontstond een afzonderlijke plaats. Op 17 maart werd hij benoemd tot notaris in Roden. Daarmee verliet hij het burgemeesterschap van Smilde en koos voor een beroep dat binnen zijn familie al een belangrijke plaats innam. Zijn vader en oudere broer waren eveneens notaris geweest. De overgang naar Roden bracht hem dichter bij de oude familieverbindingen in Noord-Drenthe en het aangrenzende Overijssel. Ook economisch bood het notariaat gunstiger vooruitzichten dan het betrekkelijk bescheiden salaris van een burgemeester in een landelijke gemeente.
De verwoesting van het stadsarchief van Genemuiden — 1868
In 1868 werd het stadsarchief van Genemuiden door brand verwoest. Daarmee gingen veel oorspronkelijke documenten verloren die betrekking hadden op de vroegere stadsrechten, eigendommen en bestuurlijke verhoudingen. De catalogus die Ebbinge Wubben ruim tien jaar eerder had samengesteld, kreeg daardoor een uitzonderlijke betekenis. Hij had niet alleen de stukken beschreven, maar ook belangrijke passages uit documenten overgenomen. Dankzij deze afschriften bleef een deel van de historische inhoud bekend. De ramp maakte duidelijk waarom negentiende-eeuwse onderzoekers zich steeds sterker inzetten voor het ordenen en veilig bewaren van archieven. Een catalogus kon niet alle verloren documenten vervangen, maar bood latere onderzoekers wel toegang tot gegevens die anders voorgoed verdwenen zouden zijn.
De Overijsselse archiefzorg en de waarde van oude notulen — 1868–1869
Binnen de historische vereniging groeide de belangstelling voor een betere organisatie van de provinciale en gemeentelijke archieven. Verschillende leden vonden dat oude documenten onvoldoende toegankelijk waren en niet altijd op veilige plaatsen werden bewaard. Ebbinge Wubben wees erop dat de notulen van vroegere bestuursinstellingen belangrijke informatie bevatten over het dagelijks functioneren van het gewest. Zij konden gegevens opleveren over wegen, dijken, verveningen, belastingen, markeverdelingen en stedelijke rechten. Ook de geschiedenis van onderwijs, armenzorg, handel en nijverheid was erin terug te vinden. De documenten vormden daarmee niet uitsluitend een bron voor politieke geschiedenis. Zij maakten het mogelijk te onderzoeken hoe bestuur en economie zich gedurende langere tijd hadden ontwikkeld.
Het huwelijk van Ignatia Ebbinge Wubben en Scato Lohman — Staphorst — 1869
Op 10 juni 1869 trouwde Ignatia Ebbinge Wubben met Scato Lohman. De bruidegom was afkomstig uit een vooraanstaande Groningse familie van juristen en bestuurders. Zijn vader, eveneens Scato Lohman geheten, was advocaat en notaris geweest. De jonge Lohman was kandidaat-notaris en beschikte bovendien over vermogen uit een familie-erfenis. Hij had uit de nalatenschap van zijn oudoom Reneke Lohman een aandeel ontvangen met een nettowaarde van ongeveer 44.000 gulden. Het huwelijk verbond de familie Ebbinge Wubben opnieuw met de Groningse burgerlijke elite. Onder de getuigen bevonden zich Ignatia's broers Jan en Kornelis en de Nijeveense arts Hendrik Vos, die via verschillende huwelijken met bekende Drentse families verbonden was.
De huwelijksuitzet van Ignatia per spoor naar Groningen — 1869
Vijf weken na haar huwelijk werd de uitzet van Ignatia Lohman-Ebbinge Wubben vanaf het station van Staphorst naar Groningen vervoerd. De spoorlijn was nog geen twee jaar eerder geopend. Op de bewaard gebleven vrachtbrief werden 41 voorwerpen vermeld. Daaronder bevonden zich zes koffers, manden, meubels, een hangketel, een ijzeren pot en een hoedendoos. De vervoerskosten bedroegen 36 gulden. Het transport maakt zichtbaar hoe snel de nieuwe spoorweg een plaats kreeg binnen het dagelijks leven van welgestelde families. Ignatia nam bovendien de 21-jarige Staphorster dienstbode Jentje Coster mee naar haar nieuwe huishouden. In december 1869 vestigde het echtpaar zich in Haren, waar Scato Lohman beroepsmogelijkheden binnen het notariaat zocht.
De laatste wilsbeschikkingen van Frederik Allard en zijn vrouw — 1869
Nadat verschillende kinderen waren getrouwd en zelfstandig woonden, besloten Frederik Allard Ebbinge Wubben en zijn vrouw hun nalatenschap opnieuw te regelen. In augustus en september 1869 schreven zij afzonderlijk hun laatste wil op. Op 9 oktober reisden zij naar notaris Petrus Tonckens in Meppel, een vroegere studiegenoot van hun zoon Kornelis. Zij overhandigden hem de documenten in verzegelde enveloppen. De beide echtgenoten bepaalden dat de langstlevende het vruchtgebruik van het gehele vermogen zou behouden. Daarnaast werd voor hun jongste zoon Jacobus Allard een bijzondere regeling opgenomen. Na het overlijden van beide ouders zou hij boven zijn gewone erfdeel het vruchtgebruik van 2.500 gulden ontvangen. De bepalingen moesten de financiële positie van de familie na hun overlijden veiligstellen.
Het provinciale archief van Overijssel en de laatste voordracht van Ebbinge Wubben — 1869
Tijdens de zomervergadering van de historische vereniging in 1869 hield Ebbinge Wubben een uitvoerige beschouwing over de geschiedenis en toestand van het provinciale archief van Overijssel. Hij had hiervoor oudere aantekeningen opnieuw geraadpleegd. Het archief bevatte volgens hem waardevolle informatie over de vroegere provinciale besturen en hun besluiten. Hij herinnerde aan de pogingen van landdrost Petrus Hofstede om in 1810 betere huisvesting voor de documenten te verkrijgen. Die plannen waren door latere bestuurlijke veranderingen niet uitgevoerd. Ebbinge Wubben vond dat de provincie meer aandacht moest besteden aan een doelmatige en veilige bewaring. Het was de laatste vergadering van de vereniging die hij persoonlijk bijwoonde.
De provinciale archieven als bron voor landschap en economie — Overijssel — 1869
In zijn voordracht over het provinciale archief benadrukte Ebbinge Wubben dat oude documenten niet alleen van betekenis waren voor de geschiedenis van vorsten en bestuurders. Zij bevatten volgens hem ook gegevens over verveningen, waterwegen, sluizen, bruggen, dijken en markeverdelingen. Daarnaast konden onderzoekers er informatie vinden over kerkelijke instellingen, scholen, armenzorg, handel en fabrieken. Hij verwees daarbij naar de langdurige onderhandelingen tussen Overijssel en Drenthe over het verminderen van wateroverlast. Zulke dossiers waren van rechtstreeks belang voor de kennis van het landschap waarin hij zelf had gewerkt. Een goed beheerd archief maakte het mogelijk de gevolgen van vroegere besluiten over meerdere generaties te volgen. Historisch onderzoek en praktisch bestuur waren volgens hem daarom nauw met elkaar verbonden.
De predikanten van Staphorst, Rouveen en IJhorst — 1870
In 1870 publiceerde Ebbinge Wubben een historisch overzicht van de predikanten die sinds de Reformatie in Staphorst, Rouveen en IJhorst werkzaam waren geweest. Het artikel vormde een aanvulling op zijn plaatsbeschrijving van 1835. Hij verzamelde gegevens over benoemingen, familieverbanden en de kerkelijke omstandigheden waarin de predikanten hadden gewerkt. Vooral de familie Sluiter kreeg uitgebreide aandacht. Ook behandelde hij Abraham Putman uit Staphorst en diens verhouding tot de Zwolse predikant Antonius van der Os. Ebbinge Wubben schreef vanuit zijn eigen voorkeur voor een gematigde en verlichte godsdienstige richting. Zijn beoordeling van orthodoxe predikanten was daarom niet altijd onpartijdig. Latere onderzoekers hebben enkele van zijn conclusies over de kerkelijke standpunten van Putman genuanceerd.
De belegering van Hattem en de patriotten uit IJhorst — 1786 en 1870
In 1870 publiceerde Ebbinge Wubben een bijdrage over de gebeurtenissen rond Hattem in september 1786. Hij gebruikte daarvoor een manuscript van Nicolaas ten Wolde, die als kapitein van een patriotse groep uit De Wijk en IJhorst bij de tocht betrokken was geweest. De elf schutters trokken onder leiding van Ten Wolde, luitenant W. Steenbergen en sergeant J. Constapel door Staphorst en Rouveen. Daar werden zij door orangistisch gezinde inwoners met weinig sympathie ontvangen. De groep bereikte haar doel niet. Hattem werd uiteindelijk door stadhouderlijke troepen ingenomen. Ebbinge Wubben vulde het onvolledige verslag aan met gegevens uit andere overleveringen. Zijn bijdrage laat zien hoe de politieke verdeeldheid van de achttiende eeuw nog lang in de plaatselijke herinnering voortleefde.
Nicolaas ten Wolde en de patriotse boerenelite van IJhorst — 1786–1816
Nicolaas ten Wolde behoorde tot een vermogende eigenerfde boerenfamilie uit de omgeving van IJhorst en De Wijk. Zijn ouders waren Lucas ten Wolde en Jentje Klaas. Hij kreeg onderwijs aan Latijnse scholen en bezocht de universiteit van Groningen, maar voltooide zijn studie niet. Later werd hij landmeter en vervulde hij verschillende bestuurlijke en financiële werkzaamheden. Ten Wolde onderhield contacten met vooraanstaande patriotten, onder wie Joan Derk van der Capellen tot den Pol. Hij bezocht deze op de havezate De Pol bij IJhorst. Zijn politieke activiteiten brachten hem tijdens de orangistische reactie in moeilijkheden. In 1807 werd hij ontvanger van de turfaccijns en tot zijn overlijden in 1816 bleef hij als belastingfunctionaris werkzaam. Zijn leven verbond landbouwbezit, politieke overtuiging en plaatselijke bestuursfuncties.
De veenontginning als onvoltooid economisch project — Staphorst — 1871
In 1871 publiceerde Ebbinge Wubben een historische beschouwing over de gestaakte vervening in de Staphorster polder. Hij behandelde daarin de ontwikkeling van het veengebied vanaf vroegere eeuwen, maar besteedde de meeste aandacht aan de mislukte plannen uit de negentiende eeuw. Volgens hem waren er grote hoeveelheden turf aanwezig die door politieke tegenstand en bestuurlijke beperkingen niet konden worden gewonnen. Hij herinnerde aan de initiatieven van gouverneur Van Rechteren en aan eerdere koninklijke vergunningen. Een deel van de watergangen was inmiddels gegraven, maar de toestemming voor verdere vervening was ingetrokken. Daardoor bleven de verwachte economische opbrengsten uit. De publicatie weerspiegelde de teleurstelling van een bestuurder die tientallen jaren had geprobeerd het gebied tot ontwikkeling te brengen.
De berekende opbrengst van de Staphorster veengronden — 1871
Ebbinge Wubben probeerde in zijn beschouwing over de vervening de economische mogelijkheden met concrete bedragen duidelijk te maken. Hij stelde dat een afzonderlijke bokssloot, een smalle strook waaruit veen kon worden gewonnen, bij matige prijzen ongeveer 1.500 gulden kon opleveren. Tweehonderd dergelijke sloten vertegenwoordigden volgens zijn berekening een gezamenlijke waarde van driehonderdduizend gulden. De genoemde opbrengsten waren verwachtingen en geen vastgestelde inkomsten. Hij wees erop dat de bodem onder het veen uit klei en zand bestond en daarom na ontginning mogelijk geschikt kon worden gemaakt voor landbouw. De berekeningen moesten aantonen dat de economische voordelen aanzienlijk groter konden zijn dan de investeringskosten. Of de aannames onder werkelijke bedrijfsomstandigheden haalbaar waren, werd niet aangetoond.
De gemeenteweiden van Genemuiden en het oude burgerrecht — 1871
In een van zijn laatste historische bijdragen behandelde Ebbinge Wubben opnieuw de gemeenschappelijke weiden van Genemuiden. Hij vond dat Gedeputeerde Staten onvoldoende rekening hielden met de oude rechten van de grootburgers. Deze groep bezat volgens hem vanouds bevoegdheden bij het beheer van de weidegronden. Het provinciebestuur beschouwde de gronden daarentegen meer als gewone stedelijke eigendommen. Ebbinge Wubben probeerde via historische documenten aan te tonen dat de rechten ingewikkelder lagen. Zijn onderzoek ging ver terug in de tijd en bevatte ook verwijzingen naar Tacitus en oude overleveringen. Zulke vergelijkingen moeten voorzichtig worden behandeld, maar de gebruikte documenten over het latere stadsrecht blijven belangrijk voor het begrijpen van de eigendomsverhoudingen.
De voormalige heerlijkheid Ruinen en de kritiek op bronvermelding — 1871
In 1871 bood Ebbinge Wubben aan de historische vereniging een manuscript aan over de voormalige hoge heerlijkheid Ruinen in Drenthe. Het onderwerp werd door de leden belangrijk gevonden, maar zij merkten op dat de gebruikte bronnen onvoldoende waren vermeld. Het bestuur vroeg de auteur daarom een nieuwe versie met nauwkeuriger verwijzingen in te dienen. Dat gebeurde niet. Mogelijk beschikte Ebbinge Wubben niet meer over alle oorspronkelijke aantekeningen, maar ook zijn gezondheid kan een rol hebben gespeeld. Het manuscript werd eveneens aan het Drentse archief geschonken. De kritiek maakte duidelijk dat binnen de historische verenigingen hogere eisen aan controleerbaarheid werden gesteld. Een uitvoerig verhaal was niet langer voldoende wanneer onderzoekers niet konden nagaan op welke documenten de beweringen berustten.
De ontwikkeling van moderne historische onderzoeksmethoden — Overijssel — 1860–1874
Tijdens het laatste deel van Ebbinge Wubbens leven veranderde de Nederlandse geschiedschrijving geleidelijk. In 1860 werd Robert Fruin benoemd tot hoogleraar Vaderlandse Geschiedenis in Leiden. Hij benadrukte de noodzaak historische gebeurtenissen kritisch te onderzoeken en verklaringen op controleerbare bronnen te baseren. Binnen regionale verenigingen bleven daarnaast veel geschiedkundig geïnteresseerde bestuurders en juristen werkzaam. Ebbinge Wubben behoorde tot deze oudere generatie van onderzoekers. Hij kende veel historische literatuur en had waardevolle archiefstukken verzameld, maar vermeldde niet altijd nauwkeurig waar zijn gegevens vandaan kwamen. Zijn werk bevat daarom zowel belangrijke bronnenpublicaties als interpretaties die opnieuw gecontroleerd moeten worden. De overgang naar een meer wetenschappelijke geschiedschrijving voltrok zich geleidelijk en niet in alle organisaties op dezelfde wijze.
Het huwelijk van Cornelis Philippus Ebbinge Wubben — Ouder-Amstel — 1871
Op 4 juli 1871 trouwde Cornelis Philippus Ebbinge Wubben in de gemeente Ouder-Amstel met Henriëtte Catharina Marie Eskes. Zij was een dochter van Hendrikus Philippus Eskes en Sophie Helene Pauline Gemen, wier familienaam in verschillende documenten anders werd geschreven. Haar vader was afkomstig uit Zwolle en had als tekenaar en cartograaf gewerkt. Hij vervaardigde kaarten van Amsterdam en Noord-Hollandse polders en was betrokken geweest bij de ontwikkeling van de Anna Paulownapolder. Later bekleedde hij functies binnen de waterstaat en het gemeentebestuur van Ouder-Amstel. Het huwelijk verbond Cornelis met een burgerlijke familie waarin onderwijs, techniek, waterbeheer en bestuur een belangrijke plaats innamen. Zijn eigen maatschappelijke loopbaan was minder voorspoedig verlopen dan die van zijn twee oudere broers.
De familie Eskes en de veranderingen binnen de burgerlijke samenleving — 1871
De familie Eskes stamde uit een milieu waarin verschillende beroepen en godsdienstige richtingen voorkwamen. De grootvader van de bruid was onderwijzer geweest en had onder meer Frans gegeven aan een Zwolse onderwijsinstelling. In latere generaties kwamen architecten, opzichters van waterstaat en andere technisch geschoolde personen voor. Haar vader was hervormd ouderling, terwijl een oom als afgescheiden predikant werkzaam was. Binnen deze familie kwamen daardoor zowel oude kerkelijke verbondenheid als nieuwe beroepsmogelijkheden samen. Opmerkelijk is dat bij het huwelijk van Cornelis geen leden van de familie Ebbinge Wubben als getuigen optraden. Of dit iets zegt over de houding van zijn ouders tegenover het huwelijk, is niet bekend. Het ontbreken van familiegetuigen vormt daarvoor op zichzelf onvoldoende bewijs.
De laatste jaren op Boschhorst — Staphorst — 1871–1874
Na zijn afscheid van het notariaat bleef Frederik Allard Ebbinge Wubben op Boschhorst wonen. Hij beschikte over inkomsten uit grondbezit, woningen en financiële beleggingen. De dagelijkse leiding van de notariële praktijk was overgegaan op zijn oudste zoon Adriaan. De andere kinderen hadden inmiddels grotendeels hun eigen bestaan opgebouwd. Daardoor veranderde de samenstelling van het huishouden. Alleen Jacobus Allard verbleef nog langdurig bij zijn ouders. Ebbinge Wubben bleef belangstelling houden voor historische documenten en de ontwikkelingen in de provincie. Zijn gezondheid ging echter achteruit en hij bezocht de bijeenkomsten van de historische vereniging niet meer. De laatste jaren stonden daardoor minder in het teken van openbare functies en meer van familie, bezit en het ordenen van zijn historische nalatenschap.
Het vermogen van de welgestelde boeren- en bestuursfamilies — Staphorst — 1873
De plaatselijke belastinggegevens uit 1873 geven inzicht in de vermogensverhoudingen binnen de gemeente Staphorst. Frederik Allard Ebbinge Wubben behoorde nog altijd tot de hoogst aangeslagen inwoners. Hij deelde de eerste belastingklasse met Harm van Beugelen uit IJhorst, Nicolaas Bouwman uit Staphorst en Jacob Hooikammer uit Rouveen. Zijn zoon Adriaan bevond zich samen met acht andere inwoners in de tweede klasse. De gegevens laten zien dat de hoogste vermogens niet uitsluitend in handen waren van ambtenaren of notarissen. Ook grote landbouwers konden een aanzienlijke economische positie verwerven. Het bezit van grond en woningen bleef binnen deze samenleving een belangrijke bron van inkomsten en maatschappelijke invloed.
Het overlijden van Frederik Allard Ebbinge Wubben — Staphorst — 26 juni 1874
Frederik Allard Ebbinge Wubben overleed op 26 juni 1874 in Staphorst, op 82-jarige leeftijd. Hij zou enkele weken later 83 jaar zijn geworden. Volgens het latere levensbericht van Eelco Verwijs was zijn gezondheid in de laatste jaren achteruitgegaan. Na een korte ziekte overleed hij in aanwezigheid van zijn familie. Hij had een groot deel van de negentiende eeuw actief meegemaakt. Als jonge bestuurder was hij begonnen tijdens de Franse overheersing. Later had hij het herstel van Oranje, de invoering van nieuwe gemeentelijke reglementen, de opkomst van het liberalisme en de grondwetsherziening van 1848 meegemaakt. Daarnaast was hij notaris, waterschapsbestuurder en een vruchtbaar onderzoeker van de Overijsselse geschiedenis geweest.
De nalatenschap van een Overijsselse notaris en grondbezitter — 1874
Na zijn overlijden werd het vermogen van Ebbinge Wubben geïnventariseerd. Volgens de memorie van successie bezat hij ruim 85 hectare grond, waarvan ongeveer 37 hectare gezamenlijk met andere eigenaren. Daarnaast waren acht huizen in de gemeente Staphorst zijn eigendom. Tot de grootste woningen behoorden Boschhorst, zijn vroegere herenhuis en het huis in Rouveen dat door zijn moeder was bewoond. De kinderen ontvingen in oktober 1874 gezamenlijk huizen en landerijen met een waarde van ruim 56.000 gulden. De verdeling moest rekening houden met de testamentaire bepalingen die Ebbinge Wubben en zijn vrouw in 1869 hadden opgesteld. Het vermogen vormde de economische basis die de volgende generatie moest beheren en waaruit nieuwe beroeps- en bestaansmogelijkheden konden voortkomen.
Het behoud van de historische verzamelingen — Overijssel — 1874
De historische werkzaamheden van Ebbinge Wubben hadden een omvangrijke verzameling aantekeningen, afschriften en publicaties opgeleverd. Een deel van zijn documenten was al tijdens zijn leven ondergebracht bij de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis. Andere stukken bleven binnen de familie bewaard. Zijn onderzoek had betrekking op de geschiedenis van steden, dorpen, families, kloosters, waterstaatkundige werken en vroegere rechtsinstellingen. Vooral zijn werkzaamheden voor de stadsarchieven van Hasselt en Genemuiden hadden blijvende betekenis. De vernietiging van het Genemuider archief in 1868 maakte de waarde van zijn afschriften bijzonder groot. Niet al zijn interpretaties voldeden aan latere wetenschappelijke eisen, maar de verzamelde documenten boden onderzoekers aanknopingspunten die anders moeilijk toegankelijk zouden zijn geweest.
Overijssel tussen oude rechten en moderne maatschappelijke verhoudingen — 1853–1874
Tussen 1853 en 1874 veranderde Overijssel verder door de ontwikkeling van nieuwe bestuurlijke, economische en maatschappelijke instellingen. De spoorwegen verbeterden de verbindingen tussen steden en landelijke gebieden, terwijl kanalen en watergangen belangrijk bleven voor landbouw en vervoer. De waterschappen moesten grotere gebieden gezamenlijk beschermen tegen wateroverlast. Tegelijkertijd kregen historische verenigingen betekenis voor het bewaren van oude documenten en het onderzoeken van vroegere rechten. Binnen de burgerlijke samenleving werden academische opleiding, beroepsbekwaamheid en particuliere organisaties steeds belangrijker. De loopbaan van Frederik Allard Ebbinge Wubben verbindt deze ontwikkelingen. Zijn leven begon in een samenleving waarin oude dorpsrechten en persoonlijke bestuursrelaties een grote plaats innamen en eindigde in een tijd van sterkere wetgeving, professionele beroepen en nieuwe vervoersverbindingen.
Overijssel — Van oude dorpsrechten en boerenbesturen tot landbouwvernieuwing, waterstaat en modern bestuur (1700–1874)
Deel 5 — Overijssel tussen kerkelijke verdeeldheid, historische wetenschap, veenontginning en maatschappelijke verandering (1853–1874)
Het Overijsselse platteland na de nieuwe Gemeentewet — 1853
In 1853 begon de nieuwe bestuurlijke organisatie van Overijssel merkbaar door te werken in het dagelijks leven. De Gemeentewet van 1851 had de positie van de gemeenteraden versterkt en de bevoegdheden van burgemeesters duidelijker omschreven. In Staphorst was Frederik Allard Ebbinge Wubben een jaar eerder als burgemeester afgetreden. Hij bleef echter notaris, grondbezitter en een bekende figuur binnen de provinciale bestuurswereld. Ook andere voormalige burgemeesters behielden via waterschappen, particuliere verenigingen en economische ondernemingen invloed. De oude bestuurlijke families verdwenen niet, maar moesten rekening houden met nieuwe verhoudingen. Gemeenteraden konden zelfstandiger beslissen en verschillende groepen grondbezitters kregen gelegenheid hun belangen rechtstreeks naar voren te brengen. Het bestuur werd minder afhankelijk van één persoon, hoewel persoonlijke relaties belangrijk bleven.
De oude Stadsweg tussen Rouveen en Hasselt — 1853
De vroegere Stadsweg tussen Rouveen en Hasselt herinnerde aan een periode waarin verkeer en bestuur anders waren georganiseerd. De verbinding, ook Veeneweg genoemd, had eeuwenlang betekenis gehad voor reizigers, handelaren en bewoners van het veengebied. Door veranderingen in het landschap, de aanleg van nieuwe wegen en de ontwikkeling van het waterverkeer verloor de route geleidelijk haar vroegere functie. In 1853 publiceerde Frederik Allard Ebbinge Wubben een uitvoerige beschouwing over deze weg. Hij onderzocht oude vermeldingen en de rechten die met het gebruik en onderhoud samenhingen. Zijn belangstelling was niet uitsluitend historisch. Als voormalig burgemeester kende hij de problemen die ontstonden wanneer onduidelijk was wie voor een oude weg of watergang verantwoordelijk bleef.
Het honderdjarig bestaan van de kerk van Staphorst — 1853
In januari 1853 verscheen in het dagblad Overijssel een beschouwing over het honderdjarig bestaan van het Staphorster kerkgebouw. De kerk was gedurende lange tijd meer geweest dan een plaats voor de eredienst. In vroegere eeuwen vonden er ook bijeenkomsten van erfgenamen plaats en werden er openbare bekendmakingen voorgelezen. Het gebouw vormde daardoor een middelpunt van zowel kerkelijke als bestuurlijke aangelegenheden. Klaas Tippe vermoedt op grond van de woordkeuze dat Ebbinge Wubben het krantenartikel schreef, maar zijn auteurschap is niet vastgesteld. De herdenking viel in een tijd waarin de verhouding tussen kerk en staat opnieuw ter discussie stond. Nog datzelfde jaar zou een landelijke kerkelijke kwestie ook in Overijssel grote beroering veroorzaken.
Het herstel van de katholieke bisschoppelijke organisatie — Nederland en Overijssel — 1853
In 1853 werd de rooms-katholieke bisschoppelijke hiërarchie in Nederland hersteld. De grondwet van 1848 had kerkgenootschappen meer vrijheid gegeven om hun eigen organisatie in te richten. Voor katholieken betekende het herstel dat zij opnieuw over een regulier bisschoppelijk bestuur konden beschikken. Onder veel protestanten ontstond echter ongerustheid. Vooral de keuze van Utrecht als zetel van de aartsbisschop riep weerstand op. Tegenstanders verbonden deze stad met het protestantse verleden van de Republiek, terwijl Utrecht voor katholieken juist een oude kerkelijke betekenis bezat. De regering van Thorbecke wilde de grondwettelijke godsdienstvrijheid handhaven. Daardoor veranderde een kerkelijke aangelegenheid in een politieke strijd over de bevoegdheden van de regering en de rechten van kerkgenootschappen.
De Aprilbeweging en het protestantse verzet — Overijssel — 1853
De protesten tegen het herstel van de katholieke bisschoppelijke organisatie groeiden uit tot de Aprilbeweging. Binnen korte tijd werden in Nederland meer dan tweehonderdduizend handtekeningen verzameld. Het aantal deelnemers overtrof ruimschoots het aantal personen dat bij landelijke verkiezingen mocht stemmen. Ook in Overijssel organiseerden predikanten en andere protestantse leiders verzoekschriften aan de koning. De beweging bracht groepen bijeen die op andere terreinen sterk van mening verschilden. Orthodoxe hervormden, afgescheidenen en meer gematigde protestanten konden zich gezamenlijk keren tegen de uitbreiding van het katholieke kerkbestuur. Hun onderlinge theologische tegenstellingen verdwenen daardoor niet. Wel ontstond tijdelijk een brede protestantse samenwerking die invloed kreeg op de landelijke en provinciale politiek.
De protestantse petitieactie in Goor — April 1853
In Goor werd de Aprilbeweging onder meer gesteund vanuit de hervormde gemeente. Volgens een bericht in het dagblad Overijssel van 19 april 1853 waarschuwde de plaatselijke predikant zijn gemeenteleden voor de toenemende invloed van Rome. Mannelijke leden werden opgeroepen een verzoekschrift te ondertekenen. De liberale krant vond dat deze oproep de bevolking onnodig verontrustte. Achter het meningsverschil lagen verschillende opvattingen over de betekenis van de grondwet. Liberalen beschouwden de vrijheid van kerkgenootschappen als een recht dat ook katholieken toekwam. Tegenstanders vonden dat de overheid rekening moest houden met het protestantse verleden van Nederland. De kerkelijke strijd raakte daardoor rechtstreeks aan de vraag hoe godsdienstvrijheid binnen het nieuwe staatsbestel moest worden toegepast.
De verzoekschriften uit Staphorst, Rouveen en IJhorst — April 1853
Vanuit Overijssel werden 72 verzoekschriften tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie ingediend. Ook Staphorst, Rouveen en IJhorst namen aan de beweging deel. Er kwamen afzonderlijke petities van inwoners van Staphorst en van de hervormde gemeenten Staphorst, Rouveen en IJhorst-De Wijk. Daarnaast organiseerden de kerkenraden van de afgescheiden gemeenten van Staphorst en Rouveen handtekeningenacties. Een groot deel van de gezinshoofden ondertekende de verzoekschriften. Opmerkelijk was dat hervormden en afgescheidenen, die sinds de jaren dertig tegenover elkaar hadden gestaan, nu hetzelfde doel ondersteunden. De nieuwe bisschoppelijke organisatie werd door hen als een gezamenlijke bedreiging beschouwd, hoewel de verschillende groepen hun eigen kerkelijke overtuigingen behielden.
De positie van Ebbinge Wubben tijdens de Aprilbeweging — 1853
Onder de bekende ondertekenaars van de Staphorster verzoekschriften ontbreekt Frederik Allard Ebbinge Wubben. Dat was opmerkelijk omdat hij via zijn zwager Petrus Hofstede de Groot nauw verbonden was met de Groninger theologische richting. Hofstede de Groot behoorde tot de belangrijke protestantse tegenstanders van het herstel van de bisschoppelijke organisatie. Waarom Ebbinge Wubben niet aan de petities deelnam, is niet bekend. Zijn liberale opvattingen en zijn belangstelling voor godsdienstige verdraagzaamheid kunnen een rol hebben gespeeld, maar dat kan niet worden bewezen. Enkele maanden eerder was in Staphorst wel geld ingezameld voor de protestantse gemeente van Seraing in België, waarmee Hofstede de Groot nauwe contacten onderhield. De familie bleef dus betrokken bij protestantse aangelegenheden buiten Overijssel.
De drie politieke richtingen van Zwolle — 1853
De Aprilbeweging versterkte de politieke verdeeldheid onder de Zwolse kiezers. In de stad waren verschillende kiesverenigingen ontstaan. De liberalen organiseerden zich in Vrijheid en Orde. Conservatieve, vaak adellijk georiënteerde kiezers kwamen bijeen onder de naam Vaderland en Koning. Daarnaast bestond de antirevolutionaire vereniging Nederland en Oranje. De laatste twee richtingen vonden elkaar tijdens de protesten tegen de katholieke bisschoppelijke organisatie. Bij de verkiezingen steunden zij gedeeltelijk dezelfde kandidaten. De liberalen verdedigden de grondwettelijke hervormingen van 1848 en waarschuwden tegen een terugkeer naar oudere bestuurlijke verhoudingen. De kerkelijke kwestie werd daardoor een middel waarmee verschillende politieke groepen hun aanhang probeerden te vergroten.
De verkiezing van Groen van Prinsterer in Zwolle — 1853
Tijdens de verkiezingsstrijd van 1853 steunden de Zwolse liberalen onder anderen baron Sloet tot Oldhuis. De conservatieve en antirevolutionaire groepen kwamen op voor Groen van Prinsterer en W.L.F.C. ridder van Rappard. Het liberale dagblad Overijssel waarschuwde dat een overwinning van Groen de staatkundige hervormingen zou kunnen bedreigen. Ook herinnerde de krant afgescheiden kiezers aan het vroegere optreden van Van Rappard als officier van justitie tegen godsdienstige bijeenkomsten. Deze argumenten konden de overwinning van Groen niet verhinderen. Hij werd in de eerste stemronde gekozen. Zijn verkiezing maakte zichtbaar dat de Aprilbeweging het politieke gewicht van de antirevolutionaire richting had vergroot. De kerkelijke strijd werkte daarmee rechtstreeks door in de samenstelling van de volksvertegenwoordiging.
De schans bij de Lichtmis en de oude toegangswegen — Rouveen — 1854
Bij de Lichtmis lagen vroeger wegen en watergangen die van betekenis waren voor het verkeer tussen Zwolle, Hasselt en het noordelijke achterland. De ligging maakte het gebied ook militair belangrijk. In 1854 publiceerde Ebbinge Wubben een historische beschouwing over een versterking die onder verschillende namen bekendstond, waaronder Friesche Kaa, Bisschopsschans en Schansbeentjesgraven. Hij onderzocht vermeldingen van de vroegere schans en probeerde de verschillende namen met elkaar te verbinden. Het onderzoek sloot aan bij zijn beschrijving van de oude Stadsweg uit 1853. Beide publicaties behandelden een landschap waarin verkeerswegen, waterlopen en militaire versterkingen nauw samenhingen. Door de latere ontginningen waren veel oorspronkelijke landschapskenmerken veranderd, waardoor oude documenten steeds belangrijker werden voor de reconstructie.
Thorbecke en de historische belangstelling voor Overijssel — 1854
Op 1 maart 1854 stuurde Ebbinge Wubben zijn beschouwingen over de Stadsweg en de schans bij de Lichtmis aan Johan Rudolf Thorbecke. Deze was in Zwolle geboren en had ondanks zijn landelijke politieke werkzaamheden belangstelling voor het Overijsselse verleden behouden. Op 12 maart antwoordde Thorbecke dat hij de bijdragen met belangstelling had gelezen. Vooral de verbinding tussen historische gebeurtenissen en de bestaande landschappelijke toestand sprak hem aan. De briefwisseling betekende een verdere versterking van de contacten tussen beide mannen. Zij deelden belangstelling voor provinciale geschiedenis, waterstaat en doelmatig bestuur. Later zou Ebbinge Wubben Thorbecke ook informeren over verkiezingen en economische plannen. Historisch onderzoek bood daarmee een uitgangspunt voor een bredere maatschappelijke en politieke verhouding.
De Overijsselse welvaartsvereniging onderzoekt de gemeenten — 1854
De Overijsselsche Vereeniging tot Ontwikkeling van Provinciale Welvaart wilde in 1854 nauwkeuriger gegevens verzamelen over de economische omstandigheden van de provincie. Zij vroeg plaatselijke deskundigen hun gemeenten te beschrijven. Johannes Zeehuisen nam Zwollerkerspel en Genemuiden voor zijn rekening, terwijl Ebbinge Wubben Staphorst en Rouveen zou behandelen. S.J. Jacobs verzamelde gegevens over Blokzijl, H. Prikken over Giethoorn, H. Gerritsen over Ambt Vollenhove en J. Eshuis over Nieuwleusen. R.A. Kerkhoven wilde Avereest beschrijven, maar verlangde dat de vereniging een kadastrale opmeting zou bekostigen. De onderzoekers moesten aandacht besteden aan bevolking, landbouw, handel, nijverheid, waterstaat en maatschappelijke voorzieningen. De resultaten konden verschillen tussen de Overijsselse streken zichtbaar maken.
De statistische beschrijving van Staphorst en Rouveen — 1854–1856
Voor zijn beschrijving van Staphorst en Rouveen kon Ebbinge Wubben gebruikmaken van gegevens die hij tijdens zijn jaren als burgemeester had verzameld. Hij kende de ligging van de landbouwgronden, de problemen met de waterafvoer en de betekenis van de turfwinning. Ook beschikte hij over informatie over bevolking, onderwijs, armenzorg en plaatselijke instellingen. De welvaartsvereniging sprak in haar jaarverslag over 1855 bijzondere waardering uit voor zijn bijdrage. Zij bedankte hem eveneens voor de aanvullende inlichtingen die hij tijdens een bezoek aan het gebied had verstrekt. De beschrijving was bedoeld om in 1856 te verschijnen. De economische mogelijkheden werden daarbij niet los gezien van de natuurlijke omstandigheden. Vooral de lage ligging van het land en het gebrek aan voldoende afwatering bepaalden wat de landbouwers konden bereiken.
De eerste academisch geschoolde jurist binnen de familie — Groningen — 1854
Christoffer Adriaan Hendrik Ebbinge Wubben, de oudste zoon van Frederik Allard, voltooide op 24 juni 1854 zijn rechtenstudie aan de universiteit van Groningen. Hij was 23 jaar en had minder dan vier jaar gestudeerd. Zijn vader had zelf geen universitaire opleiding kunnen volgen en was via bestuurlijke werkzaamheden en een notarieel examen in zijn beroep terechtgekomen. Voor Adriaan lag die weg anders. Hij beschikte over academische kennis, maar vond niet onmiddellijk een zelfstandige betrekking. Hij keerde terug naar Staphorst en ging op het notariskantoor van zijn vader werken. Daar kon hij praktische ervaring opdoen en zich voorbereiden op een eigen standplaats. De opleiding bood nieuwe mogelijkheden voor de volgende generatie, maar een benoeming bleef afhankelijk van beschikbare functies.
Het einde van de Overijsselsche Almanak — 1855
De Overijsselsche Almanak voor Oudheid en Letteren had sinds 1836 een belangrijke plaats ingenomen binnen de provinciale geschiedschrijving. Predikanten, juristen, bestuurders en andere belangstellenden publiceerden er artikelen over stadsrechten, kloosters, families, oude gebouwen en bijzondere gebeurtenissen. In de loop van de jaren nam het aantal lezers af. In 1855 was de oplage teruggelopen tot ongeveer 450 exemplaren. Uitgever De Lange besloot daarom de uitgave te beëindigen. Ook het tijdig verkrijgen van voldoende kopij was een probleem geworden. Het verdwijnen van het jaarboek betekende geen einde aan het historisch onderzoek in Overijssel. De belangstelling voor oude archieven en rechtsinstellingen bleef bestaan en zou enkele jaren later leiden tot de oprichting van een nieuwe vereniging.
De stedelijke munt van Hasselt — Historisch onderzoek in 1855
In de laatste jaargang van de Overijsselsche Almanak publiceerde Ebbinge Wubben een studie over de vroegere stedelijke munt van Hasselt. Hij wilde aantonen dat Hasselt in het verleden een eigen munt had bezeten. Daarmee kwam hij tegenover archivaris Jan van Doorninck te staan, die deze opvatting eerder had afgewezen. De documenten die Ebbinge Wubben in het stadsarchief had aangetroffen, vormden de basis voor zijn betoog. Het onderwerp was belangrijk omdat muntrechten niet alleen betrekking hadden op de vervaardiging van geld. Zij konden ook iets zeggen over de bevoegdheden van steden en de verhouding tot landsheren. Het meningsverschil maakte duidelijk dat ook historisch geïnteresseerde vrienden verschillende conclusies uit hetzelfde archiefmateriaal konden trekken.
De wetenschappelijke genootschappen en de regionale historicus — 1855
In 1855 werd Ebbinge Wubben uitgenodigd lid te worden van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen. Binnen deze instelling waren verschillende bekende geleerden, juristen en publicisten werkzaam, onder wie Thorbecke, Groen van Prinsterer, Da Costa en Otto Gerhard Heldring. Ook personen uit Overijssel en Drenthe maakten deel uit van de vereniging, zoals Jan van Doorninck, P.C. Molhuysen, Jean Samuel Magnin, Sloet tot Oldhuis en ingenieur Van Diggelen. Het lidmaatschap gaf regionale onderzoekers toegang tot een ruimer wetenschappelijk netwerk. Ebbinge Wubben had geen academische opleiding gevolgd, maar beschikte over veel ervaring met gemeentelijke en stedelijke archieven. Binnen de historische genootschappen van deze periode kon praktische bronnenkennis nog een belangrijke plaats innemen naast universitaire scholing.
De verkiezingsstrijd in het district Steenwijk — 1856
In 1856 kreeg de Tweede Kamerverkiezing in het district Steenwijk bijzondere aandacht van de liberalen. Tot de kandidaten behoorden A.J. Duymaer van Twist, die gouverneur-generaal van Nederlands-Indië was geweest, en de liberalen J.A. de Fremery en L. Metman. Thorbecke wilde voorkomen dat een behoudende kandidaat de zetel zou verwerven. Hij zocht daarom contact met vertrouwelingen die de plaatselijke politieke verhoudingen kenden. Ebbinge Wubben had door zijn vroegere bestuursfuncties en zijn werkzaamheden voor de waterstaat uitgebreide betrekkingen in Noordwest-Overijssel. Hij kende bestuurders in Zwartsluis, Vollenhove, Steenwijkerwold en Oldemarkt. Zijn kennis van de streek maakte hem voor Thorbecke een bruikbare correspondent, hoewel hij zelf al enkele jaren geen politiek ambt meer bekleedde.
Zwartsluis en de plaatselijke liberale netwerken — 1856
Zwartsluis was binnen het district Steenwijk van betekenis doordat er betrekkelijk veel kiesgerechtigden woonden. Burgemeester Johannes van Setten behoorde tot de personen die invloed konden uitoefenen op de plaatselijke politieke voorkeuren. Hij had jarenlang met Ebbinge Wubben samengewerkt binnen het Tweede Dijkdistrict. Ook wethouder Harm Prins uit Ambt Vollenhove werd als een belangrijk contact beschouwd. Ebbinge Wubben wees Thorbecke op deze personen en probeerde duidelijkheid te verkrijgen over de steun voor verschillende kandidaten. In Steenwijkerwold en Oldemarkt waren de verhoudingen ingewikkelder. Niet alle hervormingsgezinde kiezers wilden dezelfde kandidaat ondersteunen. De verkiezingsstrijd werd daardoor niet uitsluitend bepaald door landelijke beginselen, maar ook door plaatselijke bekendheid, persoonlijke relaties en uiteenlopende belangen.
Thorbecke en de liberale kandidaat voor Steenwijk — 1856
Nadat Duymaer van Twist zijn verkiezing niet had aanvaard, moest in het district Steenwijk opnieuw worden gestemd. Thorbecke probeerde de liberalen achter één kandidaat te verenigen. Ebbinge Wubben gaf de voorkeur aan Metman en verzamelde informatie over de politieke stemming in verschillende plaatsen. Hij berichtte Thorbecke over gesprekken met bestuurders en andere invloedrijke personen. De liberale leider waardeerde deze medewerking en bleef hem raadplegen. Uiteindelijk werd op 30 oktober 1856 Storm van ’s Gravesande gekozen. Voor de liberalen was de uitslag teleurstellend. De correspondentie toont echter dat Ebbinge Wubben na zijn vertrek uit het gemeentebestuur nog steeds een rol speelde binnen het Overijsselse politieke netwerk. Zijn kennis van personen en plaatsen bleef voor landelijke politici bruikbaar.
Het verwaarloosde stadsarchief van Genemuiden — 1856
In 1856 vroeg burgemeester Johannes Zeehuisen van Genemuiden aan Ebbinge Wubben het oude stadsarchief te onderzoeken. Zeehuisen kende hem vanuit de Provinciale Staten en de Overijsselse welvaartsvereniging. De gemeenteraad besloot de opdracht te ondersteunen. Het archief verkeerde in slechte toestand. Documenten waren beschadigd, moeilijk leesbaar of zonder duidelijke ordening bij elkaar gelegd. Toch bevatten de stukken belangrijke gegevens over de vroegere rechten van de stad, de gemeenschappelijke gronden en de verhouding tussen het stadsbestuur en de gerechtigde burgers. Voor een plaats als Genemuiden waren deze onderwerpen niet uitsluitend van historische betekenis. Oude eigendomsrechten konden in de negentiende eeuw nog aanleiding geven tot bestuurlijke en juridische geschillen. Een goede inventarisatie moest de stukken opnieuw toegankelijk maken.
De middeleeuwse oorkonden van Genemuiden — Onderzoek in 1856–1857
Tijdens zijn onderzoek trof Ebbinge Wubben in Genemuiden documenten aan die teruggingen tot 1272. Hij begon met het oudste materiaal en werkte daarna verder door de zestiende en latere eeuwen. In januari 1857 berichtte hij aan Jan van Doorninck dat hij ongeveer vijftig perkamenten en verschillende losse stukken had onderzocht. Sommige documenten waren zo slecht bewaard dat herstel noodzakelijk was. Gedurende veertien dagen liet hij een boekbinder aan huis werken om het materiaal beter hanteerbaar te maken. Vooral de geschiedenis van de meente, de gemeenschappelijke gronden van Genemuiden, vereiste uitgebreid onderzoek. De rechten van burgers en eigenaren waren gedurende verschillende eeuwen veranderd. De documenten konden daardoor niet zonder kennis van de vroegere bestuursorganisatie worden verklaard.
De archieven van Hasselt en Genemuiden naast elkaar — 1857–1858
Ebbinge Wubben had eerder een uitgebreide catalogus van het Hasselter stadsarchief samengesteld. Het werk in Genemuiden bood hem gelegenheid de geschiedenis van twee kleinere Overijsselse steden met elkaar te vergelijken. Beide plaatsen lagen aan belangrijke waterverbindingen en hadden in het verleden bijzondere stedelijke rechten bezeten. Hun archieven bevatten gegevens over handel, rechtspraak, grondbezit en de verhouding tot de grotere IJsselsteden. In zijn correspondentie met Jan van Doorninck besprak Ebbinge Wubben verschillende historische documenten. De archivaris stuurde onder meer een boekje terug dat afkomstig was van de vroegere stadssecretaris C.W. Eekhout. Het terugbrengen van dergelijke stukken naar het juiste archief was noodzakelijk om de oorspronkelijke samenhang van de documenten zoveel mogelijk te behouden.
Rijksarchivaris Bakhuizen van den Brink en het archief van Hasselt — 1857–1858
In de zomer van 1857 bezocht rijksarchivaris Reinier Cornelis Bakhuizen van den Brink Ebbinge Wubben in Staphorst. Zij bespraken de catalogus van het Hasselter stadsarchief en de mogelijkheden om deze uit te geven. Het gemeentebestuur van Hasselt wilde de historische verzameling toegankelijk maken, maar de kosten van drukken en verspreiden vormden een probleem. Ebbinge Wubben vond bovendien dat zijn werk nog niet volledig was. Mogelijk moest een deskundige een chronologische tabel toevoegen om de documenten gemakkelijker te kunnen raadplegen. De catalogus bestond uit drie delen. De Staphorster onderwijzer Willem Bloemberg maakte er afschriften van. De samenwerking tussen plaatselijke onderzoekers, onderwijzers en landelijke archiefdeskundigen droeg bij aan de ontwikkeling van een zorgvuldiger archiefbeheer.
Het beperkte aantal notariële standplaatsen in Overijssel — 1858
Voor de zonen van notaris Ebbinge Wubben bleek het moeilijk een zelfstandige betrekking te verkrijgen. Zijn oudste zoon Adriaan werkte al jarenlang als kandidaat-notaris op het kantoor van zijn vader. Ook Gerrit Jan Hillegondus bereidde zich op het notariaat voor. In 1858 waren in Overijssel 65 kandidaat-notarissen geregistreerd. Van hen hadden slechts 26 een volledige rechtenstudie voltooid. Acht werkten op het kantoor van hun vader. Het aantal beschikbare standplaatsen was echter beperkt en benoemingen waren afhankelijk van vacatures en officiële voordrachten. Een kandidaat kon daardoor jarenlang op een benoeming wachten. Ook een academische opleiding en goede familiecontacten boden geen zekerheid. De uitbreiding van het juridisch geschoolde burgermilieu verliep sneller dan het aantal beschikbare ambten.
De verschillende beroepen van kandidaat-notarissen — Overijssel — 1858
Omdat niet iedere kandidaat-notaris een eigen praktijk kon beginnen, kozen verschillende juristen voor een ander beroep. Sommigen werden advocaat, griffier of rechterlijk ambtenaar, terwijl anderen een functie binnen het gemeentebestuur kregen. A.J. Houck was bijvoorbeeld secretaris van Deventer en J.D. van Ketwich Verschuur advocaat en wethouder in Zwolle. U.C.B. Freislich, een zoon van Gerrit Freislich, was secretaris van Hasselt. Ook burgemeester Jolle Gabe Veening van Staphorst stond als kandidaat-notaris geregistreerd. Andere jonge juristen vertrokken naar Nederlands-Indië. De beroepskeuze werd niet uitsluitend bepaald door persoonlijke belangstelling. Beschikbare functies, financiële mogelijkheden en familiecontacten speelden eveneens een rol. Voor de volgende generatie van de Overijsselse burgerlijke elite ontstonden hierdoor zowel nieuwe kansen als onzekerheden.
De familie Van Herwerden en de verbinding met Beetsterzwaag — 1857–1859
In de tweede helft van de jaren vijftig ontstond een verhouding tussen Adriaan Ebbinge Wubben en Anna Catharina Elisabeth van Herwerden, binnen de familie Lize genoemd. Haar vader, Claudius Henricus van Herwerden, was hervormd predikant in Beetsterzwaag. De familie onderhield betrekkingen met verschillende Groningse en Friese bestuurs- en predikantsfamilies. Via huwelijken bestonden bovendien verbindingen met de familie Van Nes in Rouveen. In Beetsterzwaag had Van Herwerden contacten met adellijke families als Van Lynden en Lycklama à Nijeholt. Een huwelijk met Lize bood Adriaan daardoor niet alleen een eigen gezin, maar verbond hem ook met een ruimere maatschappelijke kring. Familiebetrekkingen bleven belangrijk bij de vorming van vertrouwen en de keuze van geschikte huwelijkspartners.
Het meisjesonderwijs en de kostschool in Kampen — 1853–1858
Ignatia Ebbinge Wubben kreeg onderwijs dat verder ging dan de mogelijkheden van de Staphorster dorpsschool. Zij bezocht een Franse kostschool voor meisjes in Kampen. Vanaf 1853 stond deze instelling onder leiding van E.H. van Gogh. De school richtte zich vooral op dochters uit welgestelde burgerlijke gezinnen. Frans en andere vakken moesten hen voorbereiden op de maatschappelijke verwachtingen binnen hun omgeving. Uit de familiecorrespondentie blijkt dat Ignatia niet altijd gemakkelijk aan het kostschoolleven kon wennen. Haar vader schreef haar in januari 1857 een brief waarin hij haar aanmoedigde de opleiding voort te zetten. De keuze voor een kostschool laat zien dat onderwijs binnen het gezin een belangrijke plaats had. Voor dochters waren de mogelijkheden voor een zelfstandige beroepsloopbaan echter beperkter dan voor zonen.
De studie van Cornelis Philippus Ebbinge Wubben — Groningen — 1856–1859
Op 15 september 1856 werd Cornelis Philippus Ebbinge Wubben ingeschreven als student aan de universiteit van Groningen. Binnen de familie bestond discussie over zijn studierichting. Zijn moeder en zijn oom Petrus Hofstede de Groot zagen hem het liefst theologie studeren en predikant worden. Zijn vader dacht anders over zijn toekomst. Cornelis gaf zelf de voorkeur aan rechten. Hij werd lid van het studentengenootschap Vindicat atque polit en maakte kennis met studenten uit verschillende Noord-Nederlandse families. Onder hen bevonden zich Petrus Tonckens uit Meppel en Egbertus Roelinus Borgesius, die later predikant in Norg werd. Cornelis voltooide zijn studie niet. De redenen zijn niet volledig duidelijk; de familiecorrespondentie noemt zowel studieproblemen als gezondheidszorgen.
De Staphorster polder als nieuw verveningsgebied — 1857
Het laagveengebied van de Staphorster polder bood volgens verschillende grondbezitters nog aanzienlijke mogelijkheden voor turfwinning. Een groot deel van de aanwezige veenvoorraad was niet ontgonnen omdat de waterafvoer onvoldoende functioneerde. In 1857 ontstond onder leiding van Ebbinge Wubben een commissie die de economische mogelijkheden opnieuw wilde onderzoeken. De betrokkenen verwachtten dat de verkoop van turf inkomsten kon opleveren waarmee nieuwe waterstaatkundige voorzieningen gedeeltelijk zouden kunnen worden bekostigd. Na verwijdering van het veen konden sommige gronden mogelijk voor landbouw geschikt worden gemaakt. De plannen waren afhankelijk van toestemming van de overheid, voldoende kapitaal en een verbetering van de afwatering. Zonder deze voorwaarden zouden de lage percelen na vervening langdurig onder water kunnen blijven staan.
Thorbecke als grondbezitter bij Zwartsluis — De Velde — 1852–1857
Johan Rudolf Thorbecke had in 1852 een boerderij met ongeveer 31 hectare grond gekocht in De Velde, bij Zwartsluis. Het bezit moest vooral een veilige belegging vormen voor zijn vrouw en kinderen. Een deel van de landerijen lag in de omgeving van de Staphorster polder. Baron Sloet tot Oldhuis had Thorbecke verteld dat op zijn bezit mogelijk een aanzienlijke hoeveelheid winbaar veen aanwezig was. In april 1857 vroeg Thorbecke hierover advies aan Ebbinge Wubben. Deze onderzocht de gegevens en kwam tot een voorzichtiger beoordeling. De verwachting dat ongeveer twintig hectare veengrond een hoge opbrengst kon opleveren, bleek onvoldoende onderbouwd. Voor de werkelijke waarde waren bodemgesteldheid, ontginningskosten en de mogelijkheden van waterafvoer bepalend.
De oude dijklasten en de nieuwe gemeente Staphorst — 1857
In 1857 ontstond een conflict tussen de gemeente Staphorst en het bestuur van het Tweede Dijkdistrict. Het waterschap had een dwangbevel uitgevaardigd omdat volgens het bestuur bepaalde dijklasten niet waren betaald. Burgemeester Jolle Gabe Veening bestreed de aanspraak. De gemeente stelde dat de verplichtingen vanouds op afzonderlijke grondbezitters in zes slagen van Staphorst en Rouveen rustten. Het waterschap meende dat de oude vertegenwoordigers van de erfgenamen de bijdragen gezamenlijk hadden geïnd en dat deze verantwoordelijkheid later bij het gemeentebestuur was terechtgekomen. Het geschil raakte aan de overgang van middeleeuwse en vroegmoderne dorpsinstellingen naar de bestuurlijke organisatie van de negentiende eeuw. Oude betalingsgewoonten konden niet eenvoudig zonder rechtsgrond aan nieuwe instellingen worden toegeschreven.
De rechtbank van Zwolle en de rechten van de erfgenamen — 1857
Het Tweede Dijkdistrict werd in de rechtszaak vertegenwoordigd door procureur Martinus Lambertus Tijl. De gemeente Staphorst liet zich bijstaan door Derk Hendrik Thorbecke. Het waterschap beriep zich op documenten uit de zeventiende en achttiende eeuw waaruit moest blijken dat vertegenwoordigers van de erfgenamen de dijklasten hadden betaald. De rechtbank stond onder voorzitterschap van baron Sloet tot Oldhuis. Zij oordeelde dat deze betalingen waren verricht namens de afzonderlijke gerechtigde grondbezitters. Daaruit volgde niet dat de gemeente als nieuwe bestuurlijke instelling aansprakelijk was. Het dwangbevel werd vernietigd en het waterschap moest de proceskosten betalen. De uitspraak maakte duidelijk dat historische rechten zorgvuldig moesten worden onderscheiden van de bevoegdheden van moderne gemeentebesturen.
De samenwerking tussen Ebbinge Wubben en Thorbecke bij de vervening — 1857–1858
De plannen voor de Staphorster polder versterkten de contacten tussen Ebbinge Wubben en Thorbecke. Op 27 juni 1857 schreef Thorbecke dat hij belangstelling had voor de nieuwe verveningscommissie. Hij vroeg ook of aankoop van grond aantrekkelijk kon zijn wanneer later een concessie zou worden verleend. Ebbinge Wubben zag in de landelijke politicus een mogelijke medestander die de plannen onder de aandacht van de regering kon brengen. Hij had bovendien gehoopt dat Thorbecke als grondbezitter een bestuurlijke functie binnen het Tweede Dijkdistrict zou kunnen vervullen. Die benoeming kwam niet tot stand. De samenwerking beperkte zich daardoor vooral tot overleg en correspondentie. Het verkrijgen van een invloedrijke medestander betekende nog niet dat voldoende geld of wettelijke toestemming beschikbaar was.
De oprichting van de Overijsselse historische vereniging — Zwolle — 1858
Op 14 juli 1858 werd in Zwolle de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis opgericht. Zij wilde historische documenten bewaren, de oude rechtsinstellingen onderzoeken en de geschiedenis van de provincie beter toegankelijk maken. J.C. Bijsterbos, lid van Gedeputeerde Staten, werd voorzitter. De oprichters bepaalden vijftien onderzoeksgebieden en vormden evenveel commissies. Onder de leden bevonden zich juristen, bestuurders, archivarissen en andere historisch geïnteresseerden. De oprichtingsvergadering viel samen met een bijeenkomst van de Provinciale Staten, waardoor verschillende aanwezigen tussentijds moesten vertrekken. De nieuwe vereniging bouwde voort op de belangstelling die eerder tot de Overijsselsche Almanak had geleid, maar wilde sterker inzetten op het verzamelen en publiceren van oorspronkelijke documenten.
De IJsselsteden en hun vroegere banden met de Hanze — Onderzoeksplannen van 1858
Binnen de historische vereniging kregen de oude rechten van Zwolle, Deventer en Kampen bijzondere aandacht. P.C. Molhuysen en Jan van Doorninck zouden onder meer de betrekkingen van deze steden met de Hanze onderzoeken. De handelsverbindingen langs de IJssel hadden in de middeleeuwen grote economische betekenis gehad. Via de rivier waren de steden verbonden met het Duitse achterland, de Zuiderzee en andere handelsplaatsen. De vereniging wilde oude oorkonden verzamelen en toegankelijk maken om de ontwikkeling van deze rechten beter te kunnen reconstrueren. Ook Johannes van Vloten en andere Deventer geleerden werden bij de plannen betrokken. De belangstelling ging verder dan handelsgeschiedenis alleen. Stadsrechten, privileges en bestuurlijke bevoegdheden konden inzicht bieden in de vroegere politieke verhoudingen binnen Overijssel.
De archieven van kloosters, gasthuizen en adellijke families — 1858
De Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis wilde niet uitsluitend gemeentelijke en provinciale archieven onderzoeken. Ook documenten van kloosters, gasthuizen, gilden en adellijke families werden belangrijk gevonden. Veel van deze stukken berustten nog bij particuliere eigenaren. Zij konden gegevens bevatten over pachtinkomsten, grondbezit, erfopvolging, rechtspraak en economische verplichtingen. Burgemeesters en andere leden kregen de opdracht voorstellen voor onderzoek en openstelling te ontwikkelen. In 1859 werd Ebbinge Wubben gevraagd te helpen bij het coördineren van dergelijke werkzaamheden. Hij kende de problemen van particuliere en stedelijke archieven uit zijn eerdere onderzoek. Voor een betrouwbare geschiedenis van Overijssel waren juist deze minder toegankelijke documenten van groot belang.
Het Sint-Anthonygilde en de armenzorg in Kuinre — 1859
In Kuinre ontstond in 1859 een conflict over het beheer van het eeuwenoude Sint-Anthonygilde. De instelling bezat goederen die volgens verschillende inwoners bestemd waren voor armenzorg en andere gemeenschappelijke doeleinden. In het bestuur zaten vier protestantse en vier katholieke gildebroeders. Hun functies waren doorgaans levenslang. Burgemeester Jan Harmen Hartkamp en wethouder Theodorus Kortenhorst behoorden tot de invloedrijke betrokkenen. De notaris Albertus Höfelt, die sinds 1853 in Kuinre woonde en later gemeenteraadslid werd, stelde kritische vragen over het financiële beheer. Hij wilde onderzoeken of het gilde onder de wettelijke bepalingen voor instellingen van weldadigheid viel. Daardoor ontstond een geschil waarin eeuwenoude rechten, gemeentelijk toezicht en kerkelijke tegenstellingen samenkwamen.
De omvangrijke bezittingen van het Sint-Anthonygilde — Kuinre — 1859
Volgens een onderzoekscommissie van de gemeenteraad bezat het Sint-Anthonygilde onroerende goederen met een gezamenlijke waarde van ongeveer vijftigduizend gulden. Het geldelijke vermogen was minder goed bekend, omdat de administratie niet openbaar was. De commissie beschuldigde verschillende bestuurders van onvoldoende financiële verantwoording. Ook zouden inkomsten zijn gebruikt voor persoonlijke uitgaven of voor doeleinden die niet bij de oorspronkelijke armenzorg hoorden. Deze aantijgingen waren omstreden en kunnen niet zonder meer als bewezen feiten worden beschouwd. De belangrijkste vraag was of de gemeente bevoegd was toezicht uit te oefenen op het gilde. De kwestie werd ingewikkelder doordat protestantse en katholieke leden gezamenlijk het bestuur vormden. De kerkelijke spanningen van de jaren vijftig speelden daardoor op de achtergrond mee.
Het oude reglement van het Sint-Anthonygilde — Kuinre — 1859
De gemeenteraad van Kuinre wilde de rechten van het gilde juridisch en historisch laten onderzoeken. Advocaat J.D. van Ketwich Verschuur uit Zwolle en Ebbinge Wubben ontvingen in april 1859 een uitvoerige beschrijving van de moeilijkheden. Ebbinge Wubben raadpleegde het provinciale archief en vond een ouder reglement van de instelling. Daaruit bleek dat het gilde vroeger onder toezicht van de overheid had gestaan. In 1753 was de regeling nog aangepast door J.A.G. de Vos van Steenwijk, destijds drost van Vollenhove. De wijziging moest geschillen tussen de gildebroeders voorkomen. Het oude document was belangrijk omdat het aanwijzingen gaf over de vroegere bevoegdheden van bestuurders. Daarmee kon worden onderzocht of het gemeentelijke toezicht ook onder de negentiende-eeuwse wetgeving gerechtvaardigd was.
De verdeling van het Sint-Anthonygilde tussen protestanten en katholieken — 1860
Het conflict in Kuinre leidde tot veranderingen in het bestuur van het Sint-Anthonygilde. Een deel van de protestantse gildebroeders was bereid meer toezicht te aanvaarden. Wethouder Kortenhorst bleef de oude zelfstandigheid verdedigen en legde zijn gemeentelijke functie neer. Burgemeester Hartkamp trok zich als gildebroeder terug. Uiteindelijk werden de bezittingen van het gilde in een protestants en een katholiek deel verdeeld. Daarmee keerde de rust gedeeltelijk terug, hoewel de precieze juridische aard van de instelling niet volledig duidelijk werd. Uit het onderzoek blijkt niet dat Ebbinge Wubben zich door antikatholieke gevoelens liet leiden. Hij probeerde vooral de oude documenten te gebruiken om vast te stellen welke bevoegdheden aan het gilde waren verbonden en hoe de financiële verantwoordelijkheid moest worden geregeld.
Het manuscript over het beleg van Steenwijk — Historisch onderzoek in 1859
In 1859 liet Ebbinge Wubben een oud manuscript over de geschiedenis van Steenwijk tijdens de Nederlandse Opstand drukken. De schrijver was mr. Z. ter Steghe, die tussen 1558 en 1605 als stadssecretaris werkzaam was geweest. Ter Steghe beschreef het mislukte Spaanse beleg van 1580–1581 en de verovering van Steenwijk in 1582. Als overtuigd calvinist moest hij na die verovering vluchten. Pas na de herovering door staatsgezinde troepen in 1592 kon hij terugkeren. Ebbinge Wubben had het manuscript ontvangen van Harm Boom, die als publicist en redacteur werkzaam was. Hij voorzag de tekst van toelichtingen op personen en gebeurtenissen en liet het werk drukken bij M.L. van Dieren in Meppel.
De waarde en beperkingen van een zestiende-eeuwse stadssecretaris — Steenwijk — 1859
Het manuscript van Z. ter Steghe was waardevol omdat de schrijver gedurende de Nederlandse Opstand dicht bij het plaatselijke bestuur had gestaan. Als stadssecretaris kende hij de besluiten, conflicten en militaire gebeurtenissen die het leven in Steenwijk bepaalden. Zijn beschrijving was echter niet neutraal. Hij stond duidelijk aan de gereformeerde en staatsgezinde zijde en moest na de Spaanse verovering de stad verlaten. Zijn persoonlijke ervaringen beïnvloedden de gebeurtenissen die hij vastlegde. Ebbinge Wubben voorzag de tekst van aanvullende opmerkingen, maar werkte nog niet volgens de strengere bronkritische methoden die later binnen de academische geschiedschrijving belangrijker werden. Het manuscript bleef desondanks een belangrijke bron voor het onderzoek naar Steenwijk tijdens de Tachtigjarige Oorlog.
De economische verwachtingen van het Staphorster Veld — 1859
In 1859 publiceerde baron Sloet tot Oldhuis een uitvoerige beschouwing over de economische mogelijkheden van het Staphorster Veld. Hij verwachtte dat de uitgestrekte veengronden grote opbrengsten konden opleveren wanneer de turf op grotere schaal werd gewonnen. Volgens zijn berekeningen vertegenwoordigde de aanwezige veenspecie een mogelijke waarde van 21 miljoen gulden. Een deel daarvan zou als belasting aan de overheid toevallen, terwijl verveners, arbeiders en ondernemers eveneens inkomsten konden verkrijgen. De bedragen waren verwachtingen op basis van aannames, geen werkelijk ontvangen opbrengsten. De plannen vereisten voldoende kapitaal, betere waterafvoer, arbeidskrachten en geschikte vervoersverbindingen. Sloet wilde dat particuliere investeerders, waterschappen en de overheid gezamenlijk de mogelijkheden onderzochten.
De poging om het burgemeesterschap binnen de familie te behouden — Staphorst — 1859
Toen burgemeester Jolle Gabe Veening in 1859 vertrok, wilde Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben zijn opvolger worden. Hij was een zoon van Frederik Allard en had jarenlang op het notariskantoor van zijn vader gewerkt. In mei 1857 had hij het notarisexamen afgelegd. Op 12 april 1859 richtte hij een verzoek tot de koning om voor het burgemeesterschap in aanmerking te komen. Commissaris des Konings C. Backer wilde de benoeming echter niet ondersteunen. Hij vond dat het gemeentebestuur niet opnieuw binnen dezelfde familie moest worden gebracht. Frederik Allard was hierover teleurgesteld. Hij meende dat Backer bij zijn vroegere vertrek andere verwachtingen had gewekt. De kwestie maakte duidelijk dat de nieuwe bestuursregels de overdracht van functies binnen families beperkten.
Het conflict met commissaris Backer over de benoeming — 1859
Ebbinge Wubben vond dat zijn zoon Gerrit Jan Hillegondus voldoende kennis en ervaring had opgedaan om burgemeester te kunnen worden. De jonge kandidaat-notaris kende de gemeente en was vertrouwd met de plaatselijke administratie. Commissaris Backer maakte daartegen bezwaar. Hij vreesde dat de combinatie van een vader als notaris en een zoon als burgemeester opnieuw tot een sterke familiebesturing zou leiden. Ebbinge Wubben beschouwde dit als een ongerechtvaardigde afwijzing en schreef Thorbecke over de gang van zaken. Hij hoopte steun te krijgen van een politicus die zijn vroegere bestuurlijke werkzaamheden kende. De benoeming bleef echter uit. Het conflict liet zien dat maatschappelijke invloed en familiebetrekkingen niet langer voldoende waren om een gewenste openbare functie te verkrijgen.
De groeiende concurrentie tussen kandidaat-notarissen — 1859–1861
De moeilijkheden van de zonen Ebbinge Wubben waren onderdeel van een bredere ontwikkeling. Steeds meer jonge mannen uit burgerlijke families volgden een juridische opleiding of legden het notarisexamen af. Het aantal beschikbare standplaatsen groeide echter niet in hetzelfde tempo. Een kandidaat moest soms jarenlang wachten voordat hij een zelfstandige betrekking kon krijgen. Sommigen kozen daarom tijdelijk voor een functie als gemeentesecretaris, advocaat of burgemeester. Anderen bleven op het kantoor van hun vader werken of vertrokken naar Nederlands-Indië. Familiecontacten bleven belangrijk bij sollicitaties, maar ook ervaring, officiële aanbevelingen en het oordeel van commissarissen speelden mee. De beroepswereld werd daardoor minder vanzelfsprekend toegankelijk voor zonen van gevestigde bestuurders en notarissen.
De Essense lenen en het middeleeuwse grondbezit in Salland — 1859
Een van de belangrijkste historische kwesties waarmee Ebbinge Wubben zich bezighield, betrof het archief van de Essense lenen. Het vrouwenstift Essen, dat in de negende eeuw was gesticht, had in vroegere eeuwen bezittingen en rechten in Salland verworven. Deze goederen werden namens de abdis door een ambtman beheerd. Toen het stift in 1803 werd opgeheven, verdween de oude bestuurlijke organisatie. Het archief bleef echter bij de erfgenamen van de laatste ambtman berusten. De documenten konden belangrijke informatie bevatten over de overdracht van grond, leenverhoudingen en de geschiedenis van Sallandse families. Ebbinge Wubben vond dat de stukken voor Overijssel behouden moesten blijven en benaderde daarom provinciale en landelijke bestuurders.
Het behoud van het archief van de Essense lenen — 1859–1860
Tijdens de zomervergadering van de Overijsselse historische vereniging in 1859 bracht Ebbinge Wubben verslag uit over zijn pogingen het archief van de Essense lenen veilig te stellen. Hij vroeg de leden hun contacten te gebruiken om de aankoop te ondersteunen. De voorzitter sprak de hoop uit dat de Provinciale Staten het historische belang van de documenten zouden erkennen. Het archief bevatte niet alleen gegevens voor familieonderzoek, maar kon ook inzicht geven in de betrekkingen tussen het Duitse stift Essen en Overijsselse grondbezitters. In 1860 kwam de aankoop tot stand. Daarmee werden de stukken onderdeel van het provinciale archiefbezit. De beslissing voorkwam dat een belangrijke verzameling documenten over het middeleeuwse grondbezit in Salland verder verspreid zou raken of verloren kon gaan.
Het einde van een generatie binnen het Tweede Dijkdistrict — 1860
Het Tweede Dijkdistrict had jarenlang onder leiding gestaan van bestuurders die tevens belangrijke gemeentelijke functies vervulden. Johannes van Setten, burgemeester van Zwartsluis, was sinds de oprichting van het district als dijkgraaf werkzaam geweest. In 1860 besloot hij wegens zijn gezondheid zijn functie neer te leggen. Daarmee verdween een ervaren bestuurder die de belangen van scheepvaart, dijkonderhoud en landbouw kende. Zijn vertrek maakte de vraag naar de samenstelling van het waterschapsbestuur opnieuw actueel. Niet iedere kandidaat wilde de verantwoordelijkheid aanvaarden. Sommige grondeigenaren vonden de financiële en bestuurlijke verplichtingen te zwaar. Het waterschap moest daarom zoeken naar een opvolger die voldoende grond bezat, bestuurlijke ervaring had en bereid was de werkzaamheden op zich te nemen.
Het afscheid van Johannes van Setten als dijkgraaf — April 1860
Tijdens een vergadering op 3 april 1860 sprak Ebbinge Wubben namens de overige leden van het Tweede Dijkdistrict waarderende woorden tot Johannes van Setten. De vertrekkende dijkgraaf had gedurende vele jaren gewerkt aan de bescherming van het lage gebied rond Hasselt, Zwartsluis, Staphorst en Rouveen. Hij kende de belangen van de haven van Zwartsluis en de problemen van de aangrenzende landbouwgronden. Zijn vertrek betekende niet alleen een personele verandering. Binnen het waterschap waren verschillende bestuursfuncties gedurende lange tijd verbonden geweest met een beperkte kring van burgemeesters en andere plaatselijke notabelen. Nu moest opnieuw worden bepaald welke grondbezitters het bestuur zouden vertegenwoordigen. De opvolging bleek ingewikkelder dan aanvankelijk werd verwacht.
De nieuwe dijkgraaf en de verdeeldheid over benoemingen — 1860–1861
Na het vertrek van Van Setten kwamen verschillende kandidaten voor het dijkgraafschap in aanmerking. Onder hen bevonden zich Reint Hendrik de Vos van Steenwijk uit De Wijk, Jan Arend Godert de Vos van Steenwijk en de Rouveense landbouwer Jan Hoeve. De adellijke kandidaten wilden de functie niet aanvaarden. Ook de Meppeler koopman Albert ten Klooster werd genoemd. Hij woonde buiten het district, maar bezat er voldoende grond om aan de vereisten te voldoen. Het Vereenigd College en Gedeputeerde Staten verschilden over de voordrachten. De benoemingsproblemen hielden aan tot in 1861. Uiteindelijk werd Johannes van Setten opgevolgd door zijn zoon Jacobus Gerhardus. De kwestie liet zien dat de oude bestuurlijke netwerken niet zonder moeite aan nieuwe omstandigheden konden worden aangepast.
Het afscheid van Ebbinge Wubben als heemraad — April 1861
Op 8 april 1861 liet Ebbinge Wubben weten dat hij de koning om eervol ontslag als heemraad had gevraagd. Zijn medebestuursleden spraken hun spijt uit. Hij had ruim 25 jaar een belangrijke rol gespeeld binnen het georganiseerde waterbeheer van Noordwest-Overijssel. Als burgemeester en later als particulier grondbezitter had hij zich ingezet voor betere afwatering, dijkonderhoud en de economische mogelijkheden van de veengebieden. De reden voor zijn vertrek is niet volledig bekend. Zijn leeftijd kan een rol hebben gespeeld, maar ook de veranderde bestuurlijke verhoudingen kunnen van betekenis zijn geweest. Jan Hoeve uit Rouveen werd later tot heemraad benoemd. Met het vertrek van Ebbinge Wubben verdween een bestuurder die nog zelf ervaring had gehad met de overgang van oude erfgenamenrechten naar moderne waterschappen.
De geschiedenis van het beleg van Hasselt — Onderzoek gepubliceerd in 1861
In 1861 publiceerde Ebbinge Wubben bij L. Nijholt in Zwartsluis een afzonderlijk boekje over het beleg van Hasselt in 1657. Dat conflict was ontstaan uit politieke tegenstellingen die na het overlijden van stadhouder Willem II in 1650 waren verscherpt. De Overijsselse steden en de Ridderschap verschilden van mening over de benoeming van een nieuwe stadhouder. De tegenstellingen liepen zo hoog op dat Zwolle en Kampen militair tegen Hasselt optraden. Voor zijn publicatie gebruikte Ebbinge Wubben documenten uit het stadsarchief. Hij nam een lijst op van de stukken die hij had geraadpleegd. Het onderzoek maakte duidelijk dat de politieke verdeeldheid binnen één gewest in de zeventiende eeuw zelfs tot gewapend optreden tussen steden kon leiden.
De machtsstrijd tussen Zwolle, Kampen en Hasselt — Historische gebeurtenis van 1657
De strijd om Hasselt was verbonden met de vraag wie na de dood van Willem II het gezag binnen Overijssel mocht uitoefenen. Zwolle en Kampen stonden tegenover een groep waarin Deventer, Hasselt, Steenwijk en een deel van de Ridderschap een andere positie innamen. Daarbij speelde de benoeming van een stadhouder uit de Friese tak van de Oranje-Nassaus een belangrijke rol. De tegenstelling ging niet alleen over dynastieke voorkeuren, maar ook over de bevoegdheden van steden en gewestelijke instellingen. Verschillende maatregelen en wederzijdse beschuldigingen vergrootten het wantrouwen. Uiteindelijk werd Hasselt belegerd. Ebbinge Wubben behandelde de gebeurtenissen ruim twee eeuwen later vanuit zijn belangstelling voor de vroegere stedelijke zelfstandigheid en de grenzen van politieke macht binnen Overijssel.
Het plan voor een Overijssels muntboek — 1861
Tijdens een vergadering van de historische vereniging in 1861 stelde Ebbinge Wubben voor een uitgebreid overzicht samen te stellen van de munten die vroeger in Overijssel waren geslagen. Het werk moest afbeeldingen en beschrijvingen bevatten van stedelijke en landsheerlijke muntsoorten. Zijn eerdere onderzoek naar de munt van Hasselt had hem overtuigd van het belang van dit onderwerp. Muntrechten konden gegevens opleveren over economische betrekkingen en de bevoegdheden van steden en vorsten. De meeste aanwezige leden vonden het voorstel echter te kostbaar. Ook was onduidelijk wie voldoende deskundigheid bezat om de uitgave te verzorgen. Ebbinge Wubben verdedigde zijn plan opnieuw, maar kreeg onvoldoende steun. Het muntboek kwam niet tot stand.
De plannen voor een stoomgemaal in de Staphorster polder — 1861
De wateroverlast in de Staphorster polder bleef een belangrijk obstakel voor landbouw en turfwinning. In de herfst van 1861 ontstond daarom het plan een stoomgemaal te bouwen tussen de noordwal van de Dedemsvaart en de Staphorster Stouwe. Het gemaal moest overtollig water uit de lage gronden afvoeren en daardoor zowel bestaande landbouwbedrijven als toekomstige verveningen ondersteunen. De initiatiefnemers wilden een naamloze vennootschap oprichten met een kapitaal van ten minste honderdduizend gulden. Dit bedrag zou worden verdeeld in tweehonderd aandelen van vijfhonderd gulden. Het gemaal moest bovendien zo worden ingericht dat de stoomkracht ook kon worden gebruikt voor malen en pellen. Daarmee probeerden de ondernemers de kosten over meerdere activiteiten te verdelen.
De bijeenkomst van grondbezitters in Zwartsluis — November 1861
Om steun voor het stoomgemaal te verkrijgen, werden de belanghebbende grondbezitters uitgenodigd voor een vergadering op 12 november 1861. De bijeenkomst zou om tien uur plaatsvinden in het logement van de juffrouwen Somer in Zwartsluis. De deelnemers moesten bespreken hoe een verzoekschrift aan de koning kon worden opgesteld en op welke wijze het vereiste kapitaal bijeen kon worden gebracht. Niet iedere eigenaar had hetzelfde belang. Sommige boeren verlangden vooral naar betere afwatering van hun bestaande landerijen. Andere grondbezitters hoopten door turfwinning nieuwe inkomsten te verkrijgen. Ebbinge Wubben behoorde als particulier tot de initiatiefnemers. Hij had al tientallen jaren geprobeerd de verbetering van de waterhuishouding met de economische ontwikkeling van de venen te verbinden.
De mislukking van het stoomgemaalproject — Staphorst — 1862
De provinciale civiel ingenieur jonkheer W.J. Backer onderzocht de plannen voor het stoomgemaal en achtte de onderneming economisch uitvoerbaar. Op 24 maart 1862 verleende de minister van Binnenlandse Zaken toestemming om met de werkzaamheden te beginnen. De benodigde aandelen werden echter niet in voldoende mate geplaatst. Toen de potentiële investeerders voor verdere besluitvorming bijeen moesten komen, bleek de belangstelling onvoldoende. Daardoor bleef het vereiste kapitaal uit. De plannen werden niet uitgevoerd. De mislukking liet zien dat een gunstige technische beoordeling en een officiële vergunning niet voldoende waren voor een groot waterstaatkundig project. Zonder vertrouwen van particuliere geldschieters kon de onderneming niet beginnen. De Staphorster polder bleef grotendeels afhankelijk van de bestaande watergangen.
De overdracht van het notariaat aan Adriaan Ebbinge Wubben — Staphorst — 1861
In 1861 besloot Frederik Allard Ebbinge Wubben zijn notariële praktijk over te dragen aan zijn oudste zoon. Adriaan had zijn rechtenstudie voltooid en jarenlang als kandidaat-notaris op het kantoor van zijn vader gewerkt. Bij Koninklijk Besluit van 11 oktober kreeg Frederik Allard met ingang van 1 november eervol ontslag. Op dezelfde datum werd Adriaan tot zijn opvolger benoemd. De beëdiging vond op 30 oktober plaats voor de arrondissementsrechtbank in Zwolle, waar baron Sloet tot Oldhuis president was. De overdracht maakte het mogelijk de praktijk binnen de familie voort te zetten. Voor Adriaan betekende de benoeming het einde van een langdurige periode van voorbereiding. Hij kreeg daarmee een zelfstandige inkomstenbron en een vaste maatschappelijke positie in Staphorst.
Gerrit Jan Hillegondus wordt burgemeester van Grijpskerk — 1861
De tweede zoon van Ebbinge Wubben vond in 1861 eveneens een zelfstandige functie. Gerrit Jan Hillegondus werd benoemd tot burgemeester van Grijpskerk in Groningen. Hij had eerder tevergeefs geprobeerd burgemeester van Staphorst te worden. De nieuwe benoeming bracht hem in een landelijke gemeente waar landbouw, plaatselijke bestuurlijke rechten en de verhouding tussen kerk en overheid belangrijke onderwerpen waren. Mogelijk had de vroegere relatie van zijn vader met Isaäc Antoni van Roijen, inmiddels commissaris des Konings in Groningen, invloed op de benoeming. Rechtstreeks bewijs voor deze bemiddeling ontbreekt. Gerrit Jan Hillegondus kreeg met het burgemeesterschap een regelmatig inkomen en een positie die aansloot bij de bestuurlijke loopbaan van zijn vader. Zijn werkzaamheden verplaatsten zich daarmee naar een ander gewest.
Het stadsrecht van Hasselt in de historische publicaties — 1862
Vanaf 1862 verschenen de Verslagen en Mededeelingen van de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis. In de eerste aflevering publiceerde Ebbinge Wubben een bijdrage over het oude stadsrecht van Hasselt. Hij gebruikte daarvoor documenten die hij tijdens de inventarisatie van het stadsarchief had aangetroffen. Het stadsrecht bevatte gegevens over de bevoegdheden van bestuurders, rechterlijke instellingen en burgers. De publicatie paste bij het streven van de vereniging historische studies sterker te baseren op oorspronkelijke oorkonden en andere juridische documenten. Daarmee werd de geschiedenis van de Overijsselse steden niet uitsluitend vanuit kronieken verteld. Oude rechtsbronnen konden duidelijk maken hoe stedelijke zelfstandigheid en de verhouding tot de landsheer zich gedurende de middeleeuwen hadden ontwikkeld.
De oude rechten van Genemuiden opnieuw onderzocht — 1862
In 1862 publiceerde Ebbinge Wubben een nieuwe bijdrage over Genemuiden. Hij beschikte over uitgebreide kennis van het stadsarchief doordat hij de documenten in de jaren vijftig had geïnventariseerd. Zijn belangstelling richtte zich onder meer op oude stedelijke bevoegdheden en de positie van de gerechtigde burgers. De gemeenschappelijke gronden vormden daarbij een belangrijk onderwerp. In Genemuiden hadden bepaalde families en burgers vanouds gebruiksrechten die niet zonder meer met algemeen gemeentelijk eigendom samenvielen. De documenten konden helpen verklaren waarom sommige rechten in de negentiende eeuw nog omstreden waren. Het onderzoek stond daarmee in verbinding met de veranderingen die ook in andere Overijsselse gemeenten plaatsvonden. Oude instellingen verloren zelfstandigheid, maar hun eigendomsrechten verdwenen niet automatisch.
Thomas à Kempis en de herinnering aan de Moderne Devotie — Zwolle — 1862
Tijdens de zomervergadering van de historische vereniging in 1862 stelde Ebbinge Wubben voor een monument op te richten voor Thomas à Kempis. Deze geestelijke had in de vijftiende eeuw geleefd in het klooster op de Agnietenberg bij Zwolle. Hij werd vooral bekend door De navolging van Christus, een werk dat ook buiten de katholieke kerk een grote verspreiding kreeg. De Zwolse advocaat en notaris J.H. van Roijen steunde het voorstel. De meerderheid van de leden vond een monument echter niet noodzakelijk. Het plan werd afgewezen. Voor Ebbinge Wubben was Thomas à Kempis een vertegenwoordiger van het religieuze en culturele verleden van Overijssel. De voorgestelde herdenking moest die geschiedenis ook buiten de kring van geschiedkundigen zichtbaar maken.
De geboorte van een nieuwe Frederik Allard — Staphorst — 1863
Op 15 mei 1863 werd het eerste kleinkind van Frederik Allard Ebbinge Wubben geboren. Het was een zoon van Adriaan Ebbinge Wubben en Lize van Herwerden. De jongen kreeg de naam Frederik Allard Ebbinge Wubben, waarmee de naam van zijn grootvader werd voortgezet. Binnen burgerlijke families waren zulke naamgevingen van betekenis voor de herinnering aan vroegere generaties. Ook de overdracht van bezittingen en beroepsmogelijkheden speelde een belangrijke rol. Adriaan beschikte inmiddels over de notariële praktijk in Staphorst. Daardoor had de familie de overgang kunnen maken van een bestuurder die zonder universitaire opleiding zijn loopbaan begon naar een volgende generatie academisch geschoolde juristen. Het gezin van Adriaan zou zich in de daaropvolgende jaren verder uitbreiden.
De oude schouten van Staphorst, Rouveen en IJhorst — Onderzoek in 1862–1863
Ebbinge Wubben bleef geïnteresseerd in de geschiedenis van het plattelandsbestuur. Hij verzamelde gegevens over de vroegere schouten van Staphorst, Rouveen en IJhorst en hun verhouding tot de hoogschout van Hasselt. De oude documenten lieten zien dat bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden gedurende lange tijd anders waren verdeeld dan onder de moderne gemeentelijke organisatie. De voorzitter van de historische vereniging waardeerde de bijdrage omdat het vroegere plattelandsbestuur nog weinig systematisch was onderzocht. Voor Ebbinge Wubben was het onderwerp persoonlijk herkenbaar. Hij had als jonge schout verschillende oude gebruiken zelf meegemaakt en later als burgemeester de invoering van nieuwe bestuurlijke regels uitgevoerd. Zijn onderzoek verbond daardoor herinneringen aan eigen werkzaamheden met oudere archiefstukken.
Hubert Pinguele en het vroegere bestuur van Oldemarkt — Historisch onderzoek in 1863
Tijdens een vergadering van de historische vereniging op 5 november 1863 vroeg Ebbinge Wubben aandacht voor Hubert Pinguele. Deze jurist uit Kampen was in oktober 1787 benoemd tot schout van Oldemarkt. Zijn optreden bracht hem in conflict met invloedrijke plaatselijke families die een gematigd patriotse richting aanhingen. Na de Bataafse omwenteling van 1795 verloor hij zijn functie. Uiteindelijk raakte hij in financiële moeilijkheden. Volgens Ebbinge Wubben had Pinguele veel kennis bezeten van het oude Overijsselse recht en waren verschillende documenten uit zijn bezit van historische betekenis. Hij wilde dat de vereniging deze stukken nader onderzocht. Voor zover uit de verslagen blijkt, werd aan het voorstel geen uitvoerig vervolg gegeven.
De politieke omwentelingen en het ambt van schout — Oldemarkt — 1787–1816
De geschiedenis van Hubert Pinguele maakte duidelijk hoe sterk de positie van een schout vroeger afhankelijk kon zijn van politieke omstandigheden. Onder het oude gewestelijke bestuur waren bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden nauw met elkaar verbonden. De benoeming van functionarissen werd beïnvloed door de machtsverhoudingen binnen de Republiek. Na de orangistische omwenteling van 1787 kregen prinsgezinde bestuurders op verschillende plaatsen nieuwe functies. De Bataafse omwenteling van 1795 bracht opnieuw veranderingen. Pinguele verloor zijn ambt toen de politieke verhoudingen omsloegen. Ook de invloedrijke families van Oldemarkt probeerden hun positie te behouden. Ebbinge Wubben onderzocht deze gebeurtenissen vanuit zijn belangstelling voor de overgang van oude bestuursvormen naar het modernere gemeentebestuur.
De cholera-epidemie in Grijpskerk — 1866
In 1866 werd Grijpskerk getroffen door een cholera-epidemie. Burgemeester Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben werkte samen met de plaatselijke geneesheer om de gevolgen te beperken en zieken te laten verzorgen. De overheid beschikte nog niet over alle kennis die later voor een doelmatige bestrijding noodzakelijk zou blijken. Toch konden gemeentebesturen maatregelen treffen op het gebied van toezicht, reinheid en ondersteuning van getroffen gezinnen. De burgemeester kreeg voor zijn inzet later een medaille van koning Willem III. De onderscheiding werd in het familiearchief bewaard. Voor de familie betekende dit dat een nieuwe generatie zelfstandig bestuurlijke verantwoordelijkheid droeg. Gerrit Jan Hillegondus ontwikkelde daarmee een loopbaan die op verschillende punten aansloot bij het vroegere werk van zijn vader.
Het tweede voorstel voor een monument voor Thomas à Kempis — Zwolle — 1866
In november 1866 bracht Ebbinge Wubben zijn voorstel voor een monument voor Thomas à Kempis opnieuw ter sprake. Vier jaar eerder had de historische vereniging het plan afgewezen. Hij bleef echter vinden dat de geestelijke een bijzondere plaats binnen de Overijsselse geschiedenis verdiende. Het verenigingsbestuur wilde aan de eerdere beslissing vasthouden en de meeste aanwezige leden steunden dat standpunt. Ebbinge Wubben vroeg zijn herhaalde voorstel uitdrukkelijk in de notulen op te nemen. Tijdens zijn leven kwam het monument niet tot stand. Pas in 1919 zou op de Agnietenberg een gedenkteken worden onthuld. De discussie maakte duidelijk dat historisch onderzoek niet altijd leidde tot overeenstemming over openbare herdenkingen. De leden verschilden over de vraag welke personen een monument verdienden.
Gerrit Jan Hillegondus wordt burgemeester van Smilde — Januari 1867
Op 16 januari 1867 werd Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben benoemd tot burgemeester en secretaris van Smilde in Drenthe. Hij verliet Grijpskerk en kreeg een functie dichter bij Staphorst en zijn familie. Smilde was gedurende de negentiende eeuw sterk veranderd door de turfwinning en de landbouwontginningen. De Drentse Hoofdvaart had het vervoer van turf en andere producten aanzienlijk verbeterd. De geschiedenis van deze vaart was bovendien verbonden met de familie Hofstede, waarmee de familie Ebbinge Wubben via verschillende huwelijken betrekkingen onderhield. In Smilde kreeg Gerrit Jan Hillegondus te maken met een gemeente waarin het beheer van veengronden, de ontwikkeling van landbouwbedrijven en de organisatie van het bestuur belangrijke onderwerpen waren. Zijn nieuwe functie bood mogelijkheden voor verdere maatschappelijke vooruitgang.
Het huwelijk met Suze van Nes — Staphorst — 1867
Vier maanden na zijn benoeming in Smilde trouwde Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben in Staphorst met Suze van Nes. Zij was een dochter van Pieter Elisa Karel van Nes, de hervormde predikant van Rouveen. Het paar was al jarenlang verloofd geweest. Mogelijk was met het huwelijk gewacht totdat Gerrit Jan Hillegondus over voldoende inkomsten beschikte om een zelfstandig huishouden te onderhouden. Bij de huwelijkssluiting waren zijn broers Adriaan en Jacobus aanwezig als getuigen. Ook de vader van de bruid en de in Amsterdam wonende verwant Jan Buisman Ebbinge traden als getuigen op. Het huwelijk versterkte de bestaande verbindingen tussen de familie Ebbinge Wubben en protestantse predikantsfamilies uit Overijssel, Drenthe en Groningen.
De spoorlijn tussen Zwolle en Meppel — 1867
Op 1 oktober 1867 werd de spoorlijn tussen Zwolle en Meppel geopend. Daarmee kreeg Noordwest-Overijssel een nieuwe verbinding met het landelijke spoorwegnet. Voor reizigers werd het gemakkelijker om vanuit Zwolle verder naar Drenthe en Groningen te reizen. Ook handelaren en andere beroepsgroepen konden zich sneller verplaatsen dan met paard en wagen. De spoorweg maakte deel uit van een ontwikkeling waarin landwegen, kanalen en nieuwe spoorlijnen elkaar aanvulden. Voor het landbouwgebied rond Staphorst betekende de aanleg echter ook ingrepen in bestaande gronden. De spoorbaan moest worden aangelegd over percelen die vaak al eeuwenlang volgens een bijzonder verkavelingspatroon waren verdeeld. De keuze van het tracé werd daardoor mede bepaald door de historische inrichting van het landschap.
De langgerekte Staphorster kavels bepalen het spoorwegtracé — 1867
Bij het ontwerp van de spoorlijn tussen Zwolle en Meppel werden zes mogelijke tracés onderzocht. De kortste verbinding zou dwars door een groot aantal smalle landbouwpercelen lopen. De gronden van Staphorst en Rouveen waren vaak uitzonderlijk lang en smal, waardoor een recht tracé veel afzonderlijke eigendommen zou doorsnijden. Dat kon hoge kosten voor aankoop en onteigening veroorzaken. Uiteindelijk werd gekozen voor een route die vanuit Zwolle een boog maakte en tussen de Dedemsvaart en de Reest grotendeels één lange kavel volgde. Daardoor hoefden minder percelen te worden doorsneden. De ligging van de moderne spoorweg werd zo beïnvloed door de ontginningsstructuur die eeuwen eerder in het veengebied was ontstaan. Het oude landschap bleef bepalend voor de aanleg van nieuwe infrastructuur.
Het notariaat van Gerrit Jan Hillegondus in Roden — 1868
In 1868 ontstond voor Gerrit Jan Hillegondus Ebbinge Wubben een nieuwe beroepsmogelijkheid. De bestaande notariële standplaats Norg werd gesplitst en in Roden kwam een afzonderlijke plaats beschikbaar. Op 17 maart werd hij benoemd tot notaris in Roden. Daarmee beëindigde hij zijn burgemeesterschap van Smilde en koos voor een beroep dat binnen zijn familie al een belangrijke plaats innam. Zijn vader en oudere broer waren eveneens notaris geweest. Roden lag in een gebied waarmee de familie via oudere Drentse betrekkingen verbonden was. De benoeming bood financieel gunstige vooruitzichten en maakte het mogelijk een zelfstandige juridische praktijk op te bouwen. Zijn loopbaan verplaatste zich daarmee opnieuw, ditmaal naar een gemeente die dicht bij de oude familiebezittingen en bestuurlijke netwerken lag.
De stadsbrand van Genemuiden en het verlies van het archief — 1868
In 1868 werd Genemuiden getroffen door een grote brand die ook het oude stadsarchief verwoestte. Daarmee gingen veel oorspronkelijke documenten verloren over stadsrechten, bestuurlijke besluiten, eigendommen en gemeenschappelijke gronden. De catalogus die Ebbinge Wubben in de jaren vijftig had samengesteld, kreeg daardoor een uitzonderlijke betekenis. Hij had niet alleen de archiefstukken beschreven, maar van verschillende documenten ook belangrijke passages overgenomen. Dankzij deze afschriften bleef een deel van de inhoud bekend. De ramp maakte duidelijk hoe kwetsbaar archieven waren wanneer zij in onvoldoende beschermde gebouwen werden bewaard. Een inventaris kon de originele documenten niet vervangen, maar bood latere onderzoekers wel toegang tot gegevens die zonder het eerdere werk verloren zouden zijn gegaan.
Het belang van gemeentelijke archieven voor de geschiedenis van Overijssel — 1868–1869
Binnen de historische vereniging groeide de overtuiging dat stedelijke en provinciale archieven beter moesten worden geordend en veiliggesteld. Oude documenten bevatten niet alleen informatie over vorsten, oorlogen en bestuurlijke instellingen. Zij boden ook gegevens over landbouw, watergangen, dijken, bruggen, handel, belastingen en armenzorg. Ebbinge Wubben wees herhaaldelijk op deze bredere betekenis. Door notulen en andere bestuursstukken te onderzoeken konden veranderingen in het dagelijks leven van inwoners over langere perioden worden gevolgd. De vernietiging van het Genemuider archief maakte de noodzaak van zorgvuldige bewaring bijzonder duidelijk. Tegelijk bleef het probleem bestaan dat veel documenten nog bij particuliere families of in oude gemeentelijke gebouwen berustten. Voor onderzoek waren daarom zowel inventarisatie als openstelling noodzakelijk.
Het huwelijk van Ignatia Ebbinge Wubben en Scato Lohman — 1869
Op 10 juni 1869 trouwde Ignatia Ebbinge Wubben met Scato Lohman, afkomstig uit een vooraanstaande Groningse familie van juristen en bestuurders. Zijn vader, die eveneens Scato Lohman heette, was advocaat en notaris geweest. De jonge Lohman was kandidaat-notaris en beschikte over vermogen uit een familie-erfenis. Zijn aandeel in de nalatenschap van zijn oudoom Reneke Lohman had een nettowaarde van ongeveer 44.000 gulden. Het huwelijk verbond de familie Ebbinge Wubben opnieuw met de Groningse burgerlijke elite. Onder de getuigen bevonden zich Ignatia's broers Jan en Kornelis en de Nijeveense arts Hendrik Vos, die via verschillende huwelijken met bekende Drentse families verbonden was. De familiebetrekkingen boden toegang tot een netwerk van juridische, medische en bestuurlijke beroepen.
De huwelijksuitzet per spoor naar Groningen — 1869
Vijf weken na haar huwelijk werd de uitzet van Ignatia Lohman-Ebbinge Wubben vanaf het station van Staphorst naar Groningen vervoerd. De spoorlijn was nog geen twee jaar eerder geopend. Op de bewaard gebleven vrachtbrief werden 41 voorwerpen vermeld, waaronder zes koffers, manden, meubels, een hangketel, een ijzeren pot en een hoedendoos. De vervoerskosten bedroegen 36 gulden. De spoorweg werd daarmee direct gebruikt voor een particuliere verhuizing die vroeger met wagens over land zou zijn uitgevoerd. Ignatia nam bovendien de 21-jarige Staphorster dienstbode Jentje Coster mee naar haar nieuwe huishouden. In december 1869 vestigde het echtpaar zich in Haren. De verhuizing laat zien hoe moderne vervoersmogelijkheden geleidelijk een plaats kregen binnen het dagelijks leven van welgestelde gezinnen.
De laatste wilsbeschikkingen van Frederik Allard en zijn vrouw — 1869
Nadat verschillende kinderen zelfstandig waren gaan wonen, besloten Frederik Allard Ebbinge Wubben en zijn vrouw hun nalatenschap opnieuw te regelen. In augustus en september 1869 schreven zij ieder een eigen testament. Op 9 oktober reisden zij naar notaris Petrus Tonckens in Meppel, een vroegere studiegenoot van hun zoon Kornelis. Daar overhandigden zij de documenten in verzegelde enveloppen. De langstlevende echtgenoot zou het vruchtgebruik van het gehele vermogen behouden. Voor hun jongste zoon Jacobus Allard werd bovendien een bijzondere regeling opgenomen. Na het overlijden van beide ouders zou hij boven zijn gewone erfdeel het vruchtgebruik van 2.500 gulden ontvangen. De bepalingen moesten ervoor zorgen dat het vermogen binnen de familie zorgvuldig werd verdeeld en de verschillende gezinsleden voldoende zekerheid behielden.
De laatste voordracht over het provinciale archief — Overijssel — 1869
Tijdens de zomervergadering van de historische vereniging in 1869 hield Ebbinge Wubben een uitgebreide voordracht over de geschiedenis en toestand van het provinciale archief van Overijssel. Hij had hiervoor oude aantekeningen opnieuw geraadpleegd. Daarbij herinnerde hij aan de pogingen van landdrost Petrus Hofstede om in 1810 betere huisvesting voor de archieven te verkrijgen. Door politieke en bestuurlijke veranderingen waren die plannen niet uitgevoerd. Ebbinge Wubben vond dat de provincie meer aandacht moest besteden aan een veilige en overzichtelijke bewaring. De documenten waren van belang voor het begrijpen van vroegere besluiten en de ontwikkeling van plaatselijke instellingen. Het was de laatste vergadering van de vereniging die hij persoonlijk bijwoonde. Zijn gezondheid en leeftijd beperkten daarna zijn deelname aan het openbare verenigingsleven.
De archieven als bron voor landschap en economische ontwikkeling — Overijssel — 1869
Ebbinge Wubben benadrukte in zijn voordracht dat archieven niet uitsluitend dienden voor de geschiedenis van vorsten en bestuurders. In de oude notulen stonden volgens hem ook gegevens over wegen, sluizen, dijken, markeverdelingen en verveningen. Daarnaast bevatten de documenten informatie over scholen, kerken, armenzorg, handel en nijverheid. Hij verwees onder meer naar de langdurige onderhandelingen tussen Overijssel en Drenthe over wateroverlast. Zulke dossiers konden verklaren waarom bepaalde watergangen waren gegraven en waarom de onderhoudsverplichtingen op verschillende grondeigenaren rustten. Zijn opvatting kwam voort uit jarenlange bestuurlijke ervaring. Historisch onderzoek en praktisch waterbeheer waren voor hem nauw verbonden. Door oude besluiten zorgvuldig te bewaren konden latere generaties de ontwikkeling van hun landschap beter begrijpen.
De predikanten van Staphorst, Rouveen en IJhorst — Onderzoek in 1870
In 1870 publiceerde Ebbinge Wubben een historisch overzicht van de predikanten die sinds de Reformatie in Staphorst, Rouveen en IJhorst werkzaam waren geweest. Hij verzamelde gegevens over hun benoemingen, familiebetrekkingen en kerkelijke omstandigheden. Vooral de familie Sluiter kreeg uitgebreid aandacht. Ook Abraham Putman uit Staphorst en zijn verhouding tot de Zwolse predikant Antonius van der Os werden behandeld. De studie vormde een aanvulling op zijn plaatsbeschrijving van 1835. Ebbinge Wubben schreef vanuit zijn voorkeur voor een gematigde, verlichte godsdienstige richting. Zijn beoordelingen van orthodoxe predikanten waren daardoor niet altijd onbevooroordeeld. Latere onderzoekers hebben verschillende conclusies over de kerkelijke opvattingen van Putman genuanceerd. De verzamelde biografische gegevens blijven echter bruikbaar wanneer zij afzonderlijk worden gecontroleerd.
De patriotten van IJhorst en de strijd om Hattem — Historisch onderzoek in 1870
In 1870 publiceerde Ebbinge Wubben een beschouwing over de gebeurtenissen rond Hattem in september 1786. Hij gebruikte hiervoor een manuscript van Nicolaas ten Wolde, die als kapitein leiding had gegeven aan een patriotse groep uit De Wijk en IJhorst. De elf schutters trokken onder leiding van Ten Wolde, luitenant W. Steenbergen en sergeant J. Constapel door Staphorst en Rouveen. Daar werden zij door orangistisch gezinde inwoners weinig vriendelijk ontvangen. De groep bereikte haar bestemming niet. Hattem werd uiteindelijk door stadhouderlijke troepen ingenomen. Ebbinge Wubben vulde het onvolledige verslag aan met gegevens uit andere overleveringen. Zijn publicatie maakte duidelijk dat de politieke verdeeldheid van de achttiende eeuw nog lang binnen plaatselijke families en gemeenschappen werd herinnerd.
Nicolaas ten Wolde en de patriotse boerenelite van IJhorst — 1786–1816
Nicolaas ten Wolde behoorde tot een vermogende eigenerfde boerenfamilie uit de omgeving van IJhorst en De Wijk. Zijn ouders waren Lucas ten Wolde en Jentje Klaas. Hij bezocht Latijnse scholen en studeerde enige tijd aan de universiteit van Groningen, maar voltooide zijn opleiding niet. Later werd hij landmeter en vervulde hij verschillende bestuurlijke en financiële werkzaamheden. Ten Wolde onderhield contacten met vooraanstaande patriotten, onder wie Joan Derk van der Capellen tot den Pol, die hij op de havezate De Pol bij IJhorst bezocht. Na de orangistische omwenteling van 1787 kwam hij in moeilijkheden. In 1807 werd hij ontvanger van de turfaccijns. Tot zijn overlijden in 1816 bleef hij als belastingfunctionaris werkzaam. Zijn loopbaan verbond grondbezit, politiek en plaatselijk bestuur.
De gestaakte vervening van de Staphorster polder — 1871
In 1871 publiceerde Ebbinge Wubben een uitvoerige historische beschouwing over de verveningsplannen voor de Staphorster polder. Hij behandelde de ontwikkeling van het veengebied vanaf vroegere eeuwen, maar besteedde vooral aandacht aan de mislukte pogingen uit de negentiende eeuw. Volgens hem was een grote hoeveelheid bruikbare turf ongebruikt gebleven doordat vergunningen waren ingetrokken en bestuurlijke tegenstand de uitvoering had belemmerd. Hij herinnerde aan de initiatieven van gouverneur Van Rechteren en aan eerdere koninklijke toestemming. Een deel van de watergangen was wel aangelegd, maar de verdere werkzaamheden waren niet uitgevoerd. De beschouwing weerspiegelde zijn langdurige teleurstelling. Hij had tientallen jaren geprobeerd de economische mogelijkheden van het veengebied door betere waterafvoer en particuliere investeringen te ontwikkelen.
De berekende opbrengsten van de Staphorster turfwinning — 1871
Ebbinge Wubben probeerde de mogelijke opbrengsten van de vervening met concrete bedragen duidelijk te maken. Hij stelde dat een afzonderlijke bokssloot, een strook waaruit turf kon worden gewonnen, bij matige prijzen ongeveer 1.500 gulden zou kunnen opleveren. Tweehonderd dergelijke sloten vertegenwoordigden volgens zijn berekening een gezamenlijke waarde van driehonderdduizend gulden. Deze bedragen waren verwachtingen en geen vastgestelde inkomsten. Hij wees erop dat onder het veen klei en zand lagen, waardoor sommige percelen na ontginning mogelijk als landbouwgrond konden worden gebruikt. Voor daadwerkelijke opbrengsten zouden echter eerst watergangen, bemaling en vervoer moeten worden geregeld. De berekeningen waren bedoeld om investeerders en bestuurders van het economische belang te overtuigen, maar de haalbaarheid werd niet door praktijkresultaten bevestigd.
De gemeenteweiden van Genemuiden en de oude burgerrechten — 1871
In een van zijn laatste historische publicaties behandelde Ebbinge Wubben opnieuw de gemeenschappelijke weiden van Genemuiden. Hij vond dat Gedeputeerde Staten onvoldoende rekening hielden met de oude rechten van de grootburgers. Deze groep had volgens hem vanouds bijzondere bevoegdheden bij het gebruik en beheer van de weidegronden. Het provinciebestuur beschouwde de gronden meer als gewone stedelijke eigendommen. Ebbinge Wubben probeerde via oude documenten aan te tonen dat de rechten ingewikkelder lagen. Zijn beschouwing begon met verwijzingen naar Tacitus en oude overleveringen. Zulke vergelijkingen vormen geen betrouwbaar bewijs voor het voortbestaan van rechten vanaf de oudheid. De latere documenten over het Genemuider stadsrecht blijven wel belangrijk voor het onderzoek naar de gemeenschappelijke gronden.
De heerlijkheid Ruinen en de eisen van moderne geschiedschrijving — 1871
In 1871 bood Ebbinge Wubben de Overijsselse historische vereniging een manuscript aan over de vroegere hoge heerlijkheid Ruinen in Drenthe. De leden vonden het onderwerp interessant, maar merkten op dat de gebruikte bronnen onvoldoende nauwkeurig waren vermeld. Zij vroegen de schrijver daarom een nieuwe versie met duidelijkere verwijzingen in te dienen. Dat gebeurde niet. Mogelijk beschikte hij niet meer over alle oorspronkelijke aantekeningen, maar ook zijn toenemende ouderdom kan een rol hebben gespeeld. Het manuscript werd eveneens aan het Drentse archief geschonken. De kritiek was kenmerkend voor de veranderingen binnen de geschiedschrijving. Een uitvoerige beschrijving werd niet langer voldoende gevonden wanneer andere onderzoekers niet konden controleren op welke documenten de conclusies waren gebaseerd.
De overgang naar kritischer historisch onderzoek — Overijssel — 1860–1874
In de tweede helft van de negentiende eeuw veranderden de eisen die aan historische publicaties werden gesteld. In 1860 was Robert Fruin benoemd tot hoogleraar Vaderlandse Geschiedenis in Leiden. Hij legde sterk de nadruk op nauwkeurige bronvermelding en het kritisch beoordelen van overgeleverde gegevens. Binnen de regionale historische verenigingen bleven daarnaast veel juristen en bestuurders werkzaam die vooral vanuit persoonlijke belangstelling onderzoek deden. Ebbinge Wubben behoorde tot deze oudere generatie. Hij had waardevolle archieven onderzocht en afschriften van belangrijke documenten gemaakt, maar gaf niet altijd voldoende aan waar zijn informatie vandaan kwam. Zijn historische werk moet daarom op twee manieren worden beoordeeld. De verzamelde bronnen zijn belangrijk, terwijl verschillende interpretaties opnieuw moeten worden getoetst aan het oorspronkelijke materiaal.
Het huwelijk van Cornelis Philippus Ebbinge Wubben — Ouder-Amstel — 1871
Op 4 juli 1871 trouwde Cornelis Philippus Ebbinge Wubben in Ouder-Amstel met Henriëtte Catharina Marie Eskes. Zij was een dochter van Hendrikus Philippus Eskes en Sophie Helene Pauline Gemen, wier familienaam in verschillende stukken anders werd geschreven. Haar vader was afkomstig uit Zwolle en had gewerkt als tekenaar en cartograaf. Hij vervaardigde kaarten van Amsterdam en Noord-Hollandse polders en was betrokken bij de ontwikkeling van de Anna Paulownapolder. Later vervulde hij functies binnen de waterstaat en het gemeentebestuur van Ouder-Amstel. Het huwelijk verbond Cornelis met een burgerlijke familie waarin onderwijs, techniek en openbaar bestuur belangrijk waren. Zijn eigen beroepsloopbaan was minder voorspoedig verlopen dan die van zijn oudere broers.
De familie Eskes en haar maatschappelijke achtergrond — 1871
Binnen de familie Eskes kwamen verschillende beroepen en godsdienstige richtingen voor. De grootvader van de bruid was onderwijzer geweest en had onder meer Frans gegeven. Latere familieleden waren werkzaam als architect, technisch opzichter of bestuurder. De vader van Henriëtte was hervormd ouderling, terwijl een oom als afgescheiden predikant werkzaam was. De familie weerspiegelde daarmee de verscheidenheid van de negentiende-eeuwse burgerlijke samenleving. Opmerkelijk is dat bij het huwelijk van Cornelis geen leden van de familie Ebbinge Wubben als getuigen optraden. Of dit verband hield met de houding van zijn ouders tegenover het huwelijk, is niet bekend. Het ontbreken van familiegetuigen vormt op zichzelf onvoldoende bewijs voor een conflict. De beschikbare documenten laten wel zien dat Cornelis een andere maatschappelijke weg volgde dan zijn broers.
De laatste jaren van het huishouden op Boschhorst — Staphorst — 1871–1874
Na zijn afscheid van het notariaat bleef Frederik Allard Ebbinge Wubben met zijn vrouw op Boschhorst wonen. De oudste zoon Adriaan had de notariële praktijk overgenomen en de andere kinderen hadden grotendeels een zelfstandig bestaan opgebouwd. Alleen Jacobus Allard verbleef nog langdurig bij zijn ouders. Ebbinge Wubben beschikte over inkomsten uit grondbezit, woningen en financiële beleggingen. Daardoor hoefde hij niet langer dagelijks een beroep uit te oefenen. Zijn belangstelling voor de geschiedenis van Overijssel bleef bestaan, maar hij bezocht de vergaderingen van de historische vereniging niet meer. De gezondheid van de vroegere burgemeester ging geleidelijk achteruit. Zijn leven was inmiddels verbonden met een uitgebreide familiekring die zich over verschillende plaatsen in Overijssel, Drenthe en Groningen had verspreid.
De vermogensverhoudingen binnen de gemeente Staphorst — 1873
De belastinggegevens uit 1873 geven inzicht in de economische verschillen binnen Staphorst, Rouveen en IJhorst. Frederik Allard Ebbinge Wubben behoorde nog altijd tot de hoogst aangeslagen inwoners. Hij deelde de eerste belastingklasse met Harm van Beugelen uit IJhorst, Nicolaas Bouwman uit Staphorst en Jacob Hooikammer uit Rouveen. Zijn zoon Adriaan bevond zich samen met acht andere inwoners in de tweede klasse. De gegevens tonen dat de hoogste vermogens niet uitsluitend in handen waren van notarissen en voormalige bestuurders. Ook grotere landbouwers konden over aanzienlijke bezittingen beschikken. Voor de meeste inwoners bleef grondbezit de belangrijkste bron van economische zekerheid. Wie weinig land bezat, was sterker afhankelijk van loonarbeid, veenwinning en de wisselende opbrengsten van de landbouw.
Het overlijden van Frederik Allard Ebbinge Wubben — Staphorst — 26 juni 1874
Frederik Allard Ebbinge Wubben overleed op 26 juni 1874 in Staphorst. Hij was 82 jaar oud en zou enkele weken later zijn 83ste verjaardag hebben bereikt. Volgens zijn latere levensbeschrijver Eelco Verwijs was hij na een korte ziekte overleden. Zijn leven had een groot deel van de negentiende eeuw omvat. Als jonge bestuurder was hij begonnen tijdens de Franse overheersing. Daarna had hij het herstel van Oranje, de bestuurlijke hervormingen, de opkomst van het liberalisme en de grondwetsherziening van 1848 meegemaakt. Ook de ontwikkeling van nieuwe waterschappen, het notariaat en de spoorwegen had hij van nabij gevolgd. Zijn werkzaamheden als geschiedschrijver hadden daarnaast bijgedragen aan het bewaren van documenten over de oudere geschiedenis van Overijssel.
De nalatenschap van een Overijsselse notaris en grondbezitter — 1874
Na zijn overlijden werd het vermogen van Ebbinge Wubben geïnventariseerd. Volgens de memorie van successie bezat hij ruim 85 hectare grond, waarvan ruim 37 hectare gezamenlijk met andere eigenaren. Daarnaast waren acht woningen in de gemeente Staphorst zijn eigendom. Tot de grootste behoorden Boschhorst, zijn vroegere herenhuis en de woning in Rouveen waar zijn moeder had gewoond. In oktober 1874 ontvingen de kinderen gezamenlijk huizen en landerijen met een waarde van ruim 56.000 gulden. Bij de verdeling moest rekening worden gehouden met de testamentaire bepalingen van 1869. Zijn weduwe behield volgens die regeling het vruchtgebruik van het vermogen. De nalatenschap maakte zichtbaar hoe het bezit van grond, woningen en een succesvolle notariële praktijk over meerdere generaties economische zekerheid had kunnen scheppen.
Het behoud van de historische verzamelingen — Overijssel — 1874
De historische werkzaamheden van Ebbinge Wubben hadden een omvangrijke verzameling aantekeningen, afschriften en publicaties opgeleverd. Een deel van de stukken was tijdens zijn leven al bij de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis terechtgekomen. Andere documenten bleven in het familiearchief bewaard. Zijn onderzoek had betrekking op steden, dorpen, kloosters, families, waterstaatkundige werken en oude rechtsinstellingen. Vooral de inventarisaties van de stadsarchieven van Hasselt en Genemuiden bleven belangrijk. De verwoesting van het Genemuider archief in 1868 maakte de waarde van zijn afschriften bijzonder groot. Niet iedere historische interpretatie van Ebbinge Wubben voldeed aan de eisen van later onderzoek, maar zijn verzamelde documenten bleven bruikbare bronnen voor de reconstructie van het Overijsselse verleden.
Overijssel tussen oude rechten en nieuwe maatschappelijke verhoudingen — 1853–1874
Tussen 1853 en 1874 veranderde Overijssel verder door nieuwe instellingen, technische ontwikkelingen en maatschappelijke tegenstellingen. De spoorwegen verbeterden de verbindingen tussen steden en landelijke gebieden. Kanalen en watergangen bleven belangrijk voor turfwinning, landbouw en scheepvaart. De waterschappen kregen een duidelijker plaats binnen het provinciale bestuur, terwijl historische verenigingen oude documenten gingen verzamelen en publiceren. Tegelijkertijd veranderden de kerkelijke en politieke verhoudingen. De Aprilbeweging, het opkomende liberalisme en de ontwikkeling van professionele beroepen lieten zien dat de samenleving minder uitsluitend door oude standen en persoonlijke bestuursrelaties werd bepaald. Toch verdwenen de plaatselijke verschillen niet. Grondbezit, familieverbanden en de natuurlijke omstandigheden van het landschap bleven grote invloed uitoefenen op de bestaansmogelijkheden van de bevolking.