Velsen — Romeinen, Friezen en strijd aan het Oer-IJ

DEEL 1 — HET OER-IJ EN DE MENSEN VÓÓR ROME

Rond 800 v.Chr. — Het Oer-IJ verdeelt land en water

Rond 800 v.Chr. stroomt het Oer-IJ door een landschap van kreken, veen, zandige hoogten en lage oevers. Waar de bodem voldoende droog blijft, kunnen mensen huizen bouwen en akkers aanleggen. Op nattere gronden grazen dieren. Het water maakt vervoer mogelijk, maar bepaalt ook waar bewoning kan blijven bestaan. Een dichtslibbende kreek of stijgende waterstand kan een erf onbruikbaar maken. De bewoners moeten daarom voortdurend rekening houden met het landschap. Eeuwen voordat Romeinse schepen verschijnen, is het Oer-IJ al een gebied waar het water mogelijkheden biedt en grenzen stelt.

De Hofgeest en Velserbroek bewaren sporen van oudere bewoning

Bij De Hofgeest en Velserbroek, in het huidige Velsen, vinden archeologen resten van huizen, greppels, waterputten en akkers uit verschillende perioden. Sommige sporen gaan terug tot de Bronstijd. Andere behoren tot de IJzertijd. De gebouwen hebben niet allemaal tegelijk bestaan. Wanneer een huis wordt vervangen of een erf wordt verlaten, blijven paalgaten en greppels in de bodem achter. Zo ontstaat een geschiedenis van opeenvolgende woonplaatsen. Het gebied rond het latere Romeinse fort is dus geen leeg landschap. Generaties bewoners hebben hier al huizen gebouwd, dieren gehouden en grond bewerkt.

Circa 600 v.Chr. — Een boerderij van achttien meter verrijst bij Assendelft

Omstreeks 600 v.Chr. staat bij het huidige Assendelft een boerderij van ongeveer achttien meter lang en zes meter breed. Twee rijen dragende palen verdelen het gebouw in drie schepen. De bewoners gebruiken hout en vlechtwerk voor de constructie. In 1975 vinden archeologen de resten bij de Genieweg. Door de natte bodem zijn houten onderdelen bewaard gebleven. Het huis toont hoe bewoners met plaatselijke materialen een stevig onderkomen bouwen. Binnen en rond zo'n boerderij worden voedsel bereid, dieren verzorgd en voorraden bewaard. Het erf vormt het middelpunt van het bestaan.

Runderen bepalen het bezit van een boerenhuishouden

Op de erven in het Oer-IJ-gebied worden runderen, schapen, geiten en varkens gehouden. Vooral runderen vertegenwoordigen belangrijk bezit. Zij leveren vlees, huiden, botten en andere grondstoffen. Een kudde vraagt bovendien grasland, water en voortdurende verzorging. Een rund is daardoor niet alleen voedsel voor één maaltijd. Het kan jarenlang deel uitmaken van het huishouden en voor nakomelingen zorgen. De bewoners gebruiken aardewerken potten om voedsel te bereiden en waterputten om grondwater te bereiken. Huis, erf, dieren en omliggende grond vormen samen de middelen waarvan een gezin leeft.

Houten huizen moeten telkens opnieuw worden hersteld

Een boerderij van hout en vlechtwerk blijft niet zonder onderhoud bestaan. Palen kunnen verzwakken, wanden raken beschadigd en dakbedekking moet worden vernieuwd. Bewoners verzamelen hout, takken en klei om hun huizen bruikbaar te houden. Soms wordt een oud gebouw afgebroken en op een andere plaats een nieuw huis opgericht. Archeologen vinden daardoor meerdere plattegronden die niet allemaal gelijktijdig zijn gebruikt. De opeenvolging van huizen vertelt hoe bewoners hun woonplaatsen aanpassen. Niet iedere verandering wijst op een nieuwe bevolkingsgroep. Vaak is het eenvoudigweg noodzakelijk om een versleten gebouw te vervangen.

Rond 400–350 v.Chr. verandert de afwatering bij Assendelft

In de Assendelver Polders veranderen rond 400–350 v.Chr. de waterlopen en de afwatering. Sommige kreken slibben dicht, terwijl andere delen van het landschap natter worden. Voor bewoners kan dat ingrijpende gevolgen hebben. Een akker die jarenlang bruikbaar is geweest, kan moeilijker te bewerken worden. Grasland kan veranderen en een boerderij kan haar gunstige ligging verliezen. Mensen zoeken daarom andere plaatsen of passen hun werkzaamheden aan. Het water verdrijft niet altijd in één plotselinge ramp. Soms verandert het landschap langzaam, totdat wonen op een oude plaats niet langer aantrekkelijk of mogelijk is.

In Velserbroek krijgen oude huisbalken een nieuwe bestemming

In Velserbroek leggen mensen tijdens de IJzertijd meer dan twintig houten balken neer die eerder deel uitmaakten van een boerderijconstructie. De balken zijn opnieuw bewerkt en doelbewust geplaatst. Archeologen interpreteren de vindplaats als een plaats waar rituele handelingen plaatsvonden. Waarom de bewoners juist oude huisbalken gebruikten, is onbekend. Mogelijk speelde hun herkomst een rol, maar daarvoor ontbreekt rechtstreeks bewijs. De vondsten laten wel zien dat hout niet uitsluitend voor gebouwen of werktuigen wordt gebruikt. Sommige voorwerpen krijgen een bijzondere bestemming op plaatsen die kennelijk betekenis hebben voor de betrokken gemeenschap.

Jeneverbessentakken markeren een bijzondere plaats

Op de rituele vindplaats in Velserbroek worden ook jeneverbessentakken in lijnvormige constructies aangebracht. Later ontstaat een verhoogde strook van ongeveer 103 meter lang en zeven tot acht meter breed, begrensd door greppels. Voor de aanleg moet grond worden verplaatst en hout worden verzameld. Dat vraagt arbeid en voorbereiding. De precieze betekenis van de plaats kennen we niet. Er zijn geen geschreven verklaringen van de mensen die haar gebruikten. Toch maken de zorgvuldige aanleg en de herhaalde werkzaamheden duidelijk dat deze plek een andere betekenis had dan een gewoon erf of akker.

Rond 200 v.Chr. verschijnen nieuwe erven bij de Zuiderweg

Vanaf ongeveer 200 v.Chr. wordt opnieuw op verschillende plaatsen bij Assendelft gewoond. Bij de huidige Zuiderweg zijn zeven archeologische vindplaatsen bekend. Koolstofdateringen plaatsen een deel van de bewoning rond 170 v.Chr. Niet alle erven hoeven tegelijkertijd te hebben bestaan. Sommige huizen kunnen oudere woonplaatsen hebben vervangen. De bewoners zoeken geschikte grond tussen natte gebieden en gebruiken het landschap voor veeteelt en landbouw. Wanneer later Romeinse soldaten naar het Oer-IJ komen, treffen zij dus een streek aan waarin mensen al vele eeuwen ervaring hebben met wonen en werken op de grens van land en water.

Een doorboorde kleiplaat bij de haard blijft een raadsel

Bij vindplaats 32 in Assendelft vinden archeologen een doorboorde kleiplaat. Het voorwerp ligt bij een haard. In dezelfde woning worden kleine kleischijfjes aangetroffen. Misschien werden de voorwerpen samen gebruikt, maar hun functie is onbekend. De vondst laat zien hoe moeilijk het soms is om het dagelijks leven volledig te reconstrueren. We kennen de vorm van de kleiplaat en weten waar zij werd gevonden. Maar de handeling waarvoor zij werd gemaakt, is niet overgeleverd. Juist zulke voorwerpen herinneren eraan dat een opgegraven huis slechts een deel van zijn vroegere leven prijsgeeft.

Rond 200 v.Chr. raakt de oude Oer-IJ-monding grotendeels afgesloten

Tegen ongeveer 200 v.Chr. is de oorspronkelijke monding van het Oer-IJ naar de Noordzee grotendeels afgesloten. Strandwallen en duinen hebben de kust veranderd. De oude verbinding met open zee verdwijnt grotendeels, maar het waterlandschap houdt andere routes. Via geulen, meren en rivieren blijven delen van het binnenland bereikbaar. Dat is belangrijk voor de latere Romeinse geschiedenis. De Romeinen treffen geen onveranderde brede riviermond aan. Zij moeten gebruikmaken van waterwegen waarvan de ligging en bevaarbaarheid door eeuwen van kustvorming zijn veranderd.

Het Flevomeer en de Vecht verbinden de kust met het binnenland

Het Flevomeer en de Vecht maken deel uit van een groter netwerk van waterwegen. Via deze routes kunnen mensen en goederen zich tussen het kustgebied en het Rijnsysteem verplaatsen. De mogelijkheden verschillen per plaats en seizoen. Ondiepten, stroming en wind kunnen het varen bemoeilijken. Toch biedt vervoer over water belangrijke voordelen wanneer zware goederen over grotere afstanden moeten worden verplaatst. Deze verbindingen bestaan al voordat Rome het gebied bereikt. De Romeinen kunnen later gebruikmaken van een waterwereld die door plaatselijke bewoners al generaties wordt benut.

58–50 v.Chr. — Caesar brengt de Romeinse legers naar Gallië

Tussen 58 en 50 v.Chr. voert Gaius Julius Caesar oorlog in Gallië. Grote gebieden ten zuiden van de Rijn komen onder Romeinse heerschappij. Caesar verovert Velsen niet. Toch veranderen zijn campagnes de politieke omgeving van het noordelijke kustgebied. Rome beschikt nu over een uitgestrekt machtsgebied van waaruit legers naar de Rijn kunnen worden gebracht. Soldaten hebben voedsel, wapens en vervoer nodig. De rivier wordt daardoor een belangrijke militaire verbinding. De mensen rond het Oer-IJ leven nog buiten rechtstreeks Romeins bestuur, maar de macht van Rome komt steeds dichterbij.

27 v.Chr. — Augustus richt zijn blik op Germania

In 27 v.Chr. krijgt Octavius de erenaam Augustus. Onder zijn bewind probeert Rome zijn macht voorbij de Rijn uit te breiden. Bevelhebbers trekken Germania binnen en zoeken routes waarlangs legers kunnen worden bevoorraad. Een leger bestaat niet alleen uit strijdende soldaten. Er zijn ook schepen, paarden, voedsel, hout en werktuigen nodig. Rivieren en kustwateren kunnen daarbij van groot belang zijn. De noordelijke waterwegen worden daardoor onderdeel van de Romeinse militaire plannen. Wat voor plaatselijke bewoners een route tussen woongebieden is, kan voor Rome een verbinding tussen legerbases worden.

12 v.Chr. — Drusus bereikt de Frisii

In 12 v.Chr. begint Nero Claudius Drusus grote campagnes in Germania. Daarbij gebruikt hij ook schepen. Tijdens deze operaties komen de Romeinen in contact met de Frisii, zoals zij in Romeinse geschriften worden genoemd. Over de precieze grenzen en samenstelling van deze bevolkingsgroep weten we weinig. Wel verandert de verhouding met Rome. De Frisii krijgen te maken met een macht die over legers en een uitgebreid gebied beschikt. De contacten blijven niet beperkt tot ontmoetingen tussen soldaten en plaatselijke bewoners. Rome verlangt ook een bijdrage aan zijn militaire behoeften.

Drusus legt een tribuut in runderhuiden op

Volgens de Romeinse geschiedschrijver Tacitus legt Drusus de Frisii een tribuut in runderhuiden op. Aanvankelijk zou de verplichting betrekkelijk gering zijn geweest. Hoeveel huiden ieder huishouden moet leveren, vermeldt Tacitus niet. Toch raakt de maatregel een belangrijk onderdeel van het boerenbestaan. Een rund levert voedsel, huiden en andere grondstoffen en kan jarenlang deel uitmaken van een kudde. Wanneer Rome aanspraak maakt op de huid, wordt een product van het erf onderdeel van een opgelegde verplichting. De gevolgen daarvan zullen tientallen jaren later zichtbaar worden.

De naam Frisii zegt niet alles over de bewoners

Romeinse schrijvers gebruiken de naam Frisii voor een bevolking in het noordelijke kustgebied. Archeologen vinden echter geen geschreven verklaringen waarin de bewoners van afzonderlijke boerderijen hun eigen identiteit beschrijven. Daarom kan niet iedere nederzetting zonder meer als een bewezen Friese woonplaats worden aangeduid. De archeologie toont huizen, aardewerk, waterputten en dierenbotten. Romeinse auteurs beschrijven bevolkingsgroepen en politieke verhoudingen. Beide soorten bronnen vertellen iets over dezelfde wereld, maar niet op dezelfde manier. Dat onderscheid blijft belangrijk wanneer de Romeinen later bij Velsen verschijnen.

9 v.Chr. — Drusus sterft, maar Rome trekt zich niet terug

In 9 v.Chr. sterft Drusus tijdens een campagne in Germania. Zijn dood betekent niet dat Rome zijn noordelijke plannen opgeeft. Andere bevelhebbers zetten de operaties voort. Ook de verplichtingen die onder Drusus zijn ontstaan, verdwijnen niet automatisch. Voor de Frisii blijft de verhouding met Rome daardoor bestaan. Tegelijk is de Romeinse macht in Germania niet onaantastbaar. Legioenen kunnen grote gebieden doorkruisen, maar hebben voorraden en veilige verbindingen nodig. Een militaire overwinning betekent niet dat iedere plaatselijke gemeenschap zich blijvend aan Rome onderwerpt.

Tiberius zet de campagnes in Germania voort

Na Drusus speelt zijn broer Tiberius een belangrijke rol in de Romeinse operaties voorbij de Rijn. Legers trekken door Germania en Rome probeert zijn invloed te versterken. De militaire campagnes vragen veel manschappen en grote hoeveelheden voedsel. Schepen kunnen helpen om die voorraden te vervoeren. Toch blijft het gebied moeilijk te beheersen. De Romeinen moeten rekening houden met plaatselijke tegenstand en met grote afstanden tussen hun versterkingen. De Rijn vormt een belangrijke verbinding, maar de gebieden daarbuiten kunnen niet zonder voortdurende militaire inspanning worden gecontroleerd.

9 n.Chr. — Arminius vernietigt drie legioenen van Varus

In 9 n.Chr. lijdt Rome een zware nederlaag. Een leger onder Publius Quinctilius Varus wordt vernietigd door een coalitie onder leiding van Arminius, een vooraanstaande Cherusc. De legioenen XVII, XVIII en XIX gaan verloren. De strijd vindt niet bij Velsen plaats. Toch verandert de nederlaag de Romeinse positie in Germania. Arminius kent de Romeinse oorlogvoering uit eigen ervaring. Hij heeft in Romeinse dienst gestaan en bezit het Romeinse burgerrecht en de ridderrang. De nederlaag laat zien dat militaire kennis die in Romeinse dienst wordt opgedaan, later ook tegen Rome kan worden gebruikt.

19 augustus 14 n.Chr. — Augustus sterft en Tiberius wordt keizer

Op 19 augustus 14 n.Chr. sterft Augustus in Nola. Tiberius volgt hem op. De nederlaag van Varus ligt nog maar vijf jaar achter Rome. Langs de Rijn staan grote legermachten die opnieuw in Germania kunnen worden ingezet. Germanicus Julius Caesar, zoon van Drusus en geadopteerde zoon van Tiberius, krijgt een belangrijke rol in nieuwe campagnes. Hij beschikt over legioenen en hulptroepen, maar moet die ook kunnen verplaatsen en bevoorraden. Daarmee krijgen de noordelijke rivieren en kustwateren opnieuw militaire betekenis.

14–15 n.Chr. — Germanicus begint nieuwe veldtochten

In 14 en 15 n.Chr. voert Germanicus nieuwe operaties in Germania uit. Rome probeert zijn positie te herstellen na de nederlaag van Varus. Soldaten moeten grote afstanden afleggen en voortdurend voedsel en uitrusting ontvangen. Vervoer over water kan daarbij helpen. Schepen brengen manschappen en voorraden naar plaatsen die over land moeilijker bereikbaar zijn. Voor zulke operaties zijn aanlegplaatsen nodig waar vaartuigen veilig kunnen verblijven. Juist in deze jaren ontstaat bij Velsen een Romeinse militaire basis.

DEEL 2 — GERMANICUS EN DE AANLEG VAN VELSEN 1

Rond 15 n.Chr. — Romeinse soldaten bouwen een versterking aan het Oer-IJ

Rond 15 n.Chr. beginnen Romeinse militairen aan het Oer-IJ met de aanleg van een versterkte basis. Archeologen noemen deze vindplaats Velsen 1. De stichting valt samen met de campagnes van Germanicus. Tacitus noemt Velsen niet, maar de datering en ligging maken een verband met de Romeinse noordelijke operaties aannemelijk. Soldaten graven een verdedigingsgracht, werpen een aarden wal op en plaatsen houten palissaden. Binnen de versterking ontstaat een plaats waar manschappen kunnen verblijven en schepen kunnen worden ontvangen. Voor het eerst krijgt het Oer-IJ hier een blijvende Romeinse militaire aanwezigheid.

De eerste versterking beslaat ongeveer één hectare

De oudste aanleg van Velsen 1, fase 1a, heeft een ongeveer driehoekige vorm en beslaat circa één hectare. Een aarden wal, een V-vormige gracht en houten palissaden beschermen het terrein. De oever vormt een belangrijke zijde van het kamp. Aanvankelijk kunnen schepen op een geschikte plaats aan land worden gebracht. De Romeinen bouwen met materialen die in het gebied beschikbaar zijn of worden aangevoerd. De eerste versterking is betrekkelijk klein, maar biedt bescherming aan de militairen die hier verblijven en aan de werkzaamheden die langs het water plaatsvinden.

De V-vormige gracht maakt een aanval moeilijker

Rond de eerste versterking graven de soldaten een gracht met een V-vormig profiel. De uitgegraven grond kan worden gebruikt voor de wal. Houten palissaden versterken de verdediging. Wie het kamp wil aanvallen, moet eerst door of over de gracht komen en vervolgens de wal en palissade bereiken. De aanleg vraagt veel arbeid, maar maakt het terrein beter verdedigbaar. De Romeinen bouwen dus niet uitsluitend een aanlegplaats voor schepen. Vanaf het begin houden zij rekening met de noodzaak om de basis tegen een aanval te beschermen.

Tentharingen tonen hoe soldaten tijdelijk onderdak vinden

Onder de houten vondsten van Velsen 1 bevinden zich tentharingen. Zij tonen dat tenten op de vindplaats werden gebruikt. Vooral tijdens de aanleg van een militaire basis kunnen tijdelijke onderkomens belangrijk zijn. Niet alle gebouwen hoeven dan al gereed te zijn. De vondsten bewijzen niet hoeveel soldaten in tenten verbleven of hoe lang iedere tent werd gebruikt. Wel laten zij zien dat de Romeinse aanwezigheid uit verschillende soorten onderkomens bestond. Naast blijvende gebouwen konden tentconstructies deel uitmaken van het dagelijks functioneren van het kamp.

15 n.Chr. — Germanicus bezoekt het gebied van de Varusnederlaag

Tijdens zijn veldtocht van 15 n.Chr. bezoekt Germanicus volgens Tacitus het gebied waar het leger van Varus zes jaar eerder is verslagen. De soldaten begraven daar de resten van hun voorgangers. Deze gebeurtenis vindt niet bij Velsen plaats, maar verklaart de omstandigheden waarin de nieuwe haven ontstaat. Rome probeert opnieuw militaire operaties in Germania uit te voeren. De herinnering aan de vernietiging van drie legioenen maakt duidelijk welke risico's daarmee verbonden zijn. Voor het vervoer van manschappen en voorraden zijn veilige verbindingen noodzakelijk.

Circa 16 n.Chr. — Velsen krijgt een grotere haven

Na de eerste aanleg begint een uitbreiding die archeologen fase 1b noemen. Deze ontwikkeling wordt globaal binnen de jaren 16–22 n.Chr. geplaatst. De Romeinen bouwen nieuwe havenwerken en richten de oever opnieuw in. Houten pieren steken het water in en beschoeiingen beschermen de aanlegplaatsen. De werkzaamheden vragen grote hoeveelheden hout en grond. Velsen verandert daarmee van een betrekkelijk klein versterkt kamp in een uitgebreidere militaire haven. Schepen kunnen er aanleggen en goederen kunnen naar het fort worden gebracht.

Drie houten pieren steken tientallen meters het water in

In archeologische reconstructies worden drie pieren onderscheiden met lengten van ongeveer vijftig, vijfenvijftig en vijfenzestig meter. De houten constructies steken vanuit de oever het water in. Daardoor kunnen vaartuigen op verschillende plaatsen aanleggen. De bouwers moeten zware palen plaatsen en houten onderdelen stevig verbinden. Een beschadigde pier kan het laden en lossen bemoeilijken. De afmetingen laten zien dat de Romeinen rekening houden met regelmatig scheepvaartverkeer. De haven is geen eenvoudige aanlegplaats waar af en toe een boot verschijnt.

Elzenhouten palen dragen de Romeinse haven

Voor de havenconstructies gebruiken de bouwers onder meer elzenhout. Palen worden in de natte bodem geplaatst om de aanlegplaatsen te verstevigen. Takkenbossen, klei, stenen en andere materialen worden gebruikt om delen van de oever op te bouwen. Het werk vraagt timmerlieden en soldaten die hout kunnen bewerken en zware onderdelen kunnen verplaatsen. De natte bodem vormt tijdens de aanleg een probleem, maar zorgt er eeuwen later voor dat veel hout bewaard blijft. Daardoor kunnen archeologen onderzoeken hoe de Romeinen hun haven daadwerkelijk hebben gebouwd.

Een boothuis krijgt een helling naar het water

Bij de haven wordt een boothuis met een helling naar het water aangelegd. Daarmee kunnen vaartuigen uit het water worden gehaald. Dat is belangrijk voor onderhoud. Houten schepen hebben reparaties nodig en beschadigde onderdelen moeten kunnen worden vervangen. Een schip dat voortdurend in het water blijft, is moeilijker aan alle zijden te onderzoeken. De aanwezigheid van een boothuis maakt duidelijk dat Velsen meer doet dan passerende vaartuigen ontvangen. De basis beschikt over voorzieningen om schepen bruikbaar te houden voor nieuwe tochten.

Houten gebouwen vormen het hart van de basis

De gebouwen van Velsen 1 bestaan voornamelijk uit hout, aarde en leem. Bewerkte leemfragmenten wijzen op wanden waarin leem is toegepast. Ook zijn metalen sleutels gevonden die bij afsluitbare constructies passen. Niet ieder gebouw laat duidelijke paalsporen achter. Sommige houten constructies kunnen op liggers hebben gerust. Daardoor is de oorspronkelijke indeling niet overal volledig te reconstrueren. Het ontbreken van duidelijke gebouwsporen betekent niet dat soldaten jarenlang zonder onderkomens verbleven. De vondsten tonen dat binnen de versterking verschillende werkzaamheden en vormen van dagelijks gebruik plaatsvonden.

16 n.Chr. — Germanicus laat ongeveer duizend schepen bouwen

Voor zijn campagne van 16 n.Chr. laat Germanicus volgens Tacitus ongeveer duizend vaartuigen bouwen. De vloot moet manschappen, paarden en voorraden vervoeren. Het aantal is afkomstig uit een antieke bron en kan niet onafhankelijk worden gecontroleerd. De passage maakt wel duidelijk hoe groot de Romeinse inspanning is. Schepen moeten worden gebouwd, bemand en bevoorraad. Zij hebben aanlegplaatsen nodig en moeten na gebruik worden onderhouden. De haven van Velsen past binnen deze maritieme militaire wereld, al schrijft Tacitus niet dat de vloot van Germanicus hier daadwerkelijk heeft gelegen.

De haven maakt het vervoer van zware voorraden mogelijk

Schepen kunnen grote hoeveelheden voedsel, hout, wapens en ander materiaal vervoeren. Wanneer een vaartuig aankomt, moet de lading worden gelost en verder worden gebracht. De pieren en aanlegplaatsen van Velsen maken dat mogelijk. Soldaten en andere aanwezige werklieden kunnen goederen van het schip naar de versterking dragen of vervoeren. De haven verbindt daarmee het water met de militaire basis. Zonder een bruikbare aanlegplaats wordt iedere bevoorrading moeilijker. De houten constructies zijn daarom geen bijkomstigheid, maar een belangrijk onderdeel van het functioneren van Velsen.

Een buitenhaven biedt ruimte aan grotere vaartuigen

Onderzoekers onderscheiden binnen de haven verschillende zones. De ruimte tussen de westelijke en oostelijke havenwerken wordt geïnterpreteerd als een buitenhaven waar grotere schepen of meerdere kleinere vaartuigen konden afmeren. In reconstructies wordt rekening gehouden met vaartuigen van meer dan twintig meter lengte. Zulke schepen zijn niet als complete wrakken in Velsen gevonden. De afmetingen van de havenwerken tonen vooral welke mogelijkheden de aanlegplaats bood. De Romeinen richten een haven in die geschikt is voor meer dan één klein vaartuig.

Een afzonderlijke aanlegplaats kan contacten met bewoners mogelijk maken

Aan de oostelijke zijde van de haven ligt een aanlegvoorziening die in een vroege fase niet rechtstreeks toegang tot het fort geeft. Archeoloog Jaap Morel heeft voorgesteld dat deze plaats mogelijk werd gebruikt voor overslag en contacten met de plaatselijke bevolking. Dat is een interpretatie van de inrichting, geen rechtstreeks bewezen gebruik. De haven kan goederen ontvangen die uit de omgeving komen en goederen afgeven die van elders zijn aangevoerd. De aanlegplaats maakt daarmee zichtbaar hoe dicht de Romeinse militaire wereld en het omliggende boerenland bij elkaar liggen.

16 n.Chr. — Een storm treft de Romeinse vloot

Na de campagne van 16 n.Chr. wordt de terugkerende vloot van Germanicus volgens Tacitus door een zware storm op de Noordzee getroffen. Schepen raken verspreid en sommige vergaan. Soldaten en paarden gaan verloren. De gebeurtenis laat zien hoe gevaarlijk de noordelijke zee kan zijn. Rome beschikt over legioenen, ervaren bevelhebbers en grote aantallen vaartuigen, maar kan wind en golven niet beheersen. Het water dat een leger snel kan vervoeren, kan dezelfde schepen ook vernietigen. Er bestaat geen bewijs dat juist de in Velsen gebruikte vaartuigen bij deze storm verloren gingen.

Na 16 n.Chr. — Tiberius beëindigt de grote offensieven

Na de campagnes van 16 n.Chr. roept keizer Tiberius Germanicus terug. De grootschalige offensieven in Germania worden verminderd. Daarmee verandert de militaire betekenis van de noordelijke waterwegen. Een haven die tijdens grote veldtochten is ontstaan, moet nu binnen een andere Romeinse politiek functioneren. Toch verlaten de soldaten Velsen niet onmiddellijk. De archeologische resten tonen dat de basis nog jarenlang wordt gebruikt en aangepast. De haven blijft bestaan, ook wanneer de omstandigheden waarvoor zij oorspronkelijk is aangelegd veranderen.

De Romeinen blijven hun haven onderhouden

Na de terugkeer van Germanicus blijven soldaten bij Velsen wonen en werken. Houten constructies vragen onderhoud. Palen kunnen verzwakken en beschoeiingen raken beschadigd. De haven moet bruikbaar blijven voor schepen die mensen en goederen vervoeren. Daarom worden bestaande onderdelen hersteld en nieuwe constructies aangebracht. De opeenvolgende bouwfasen tonen dat de Romeinen bereid blijven arbeid en materiaal in Velsen te investeren. De basis is geen kortstondig kamp dat na één veldtocht wordt verlaten.

Houtkap verandert het landschap rond de haven

Voor de aanleg van de haven en versterking zijn grote hoeveelheden hout nodig. Bomen worden gekapt, stammen vervoerd en balken bewerkt. Onderzoek naar de vegetatie wijst op veranderingen in de omgeving tijdens de Romeinse aanwezigheid. Het verdwijnen van begroeiing kan gevolgen hebben voor de bodem en zandverstuiving. De Romeinen veranderen daardoor niet alleen de oever waar zij bouwen. Ook de omgeving wordt beïnvloed door hun behoefte aan hout. De aanleg van een militaire haven vraagt grondstoffen die ergens vandaan moeten komen.

Stromend water tast de beschoeiingen aan

De ligging aan het Oer-IJ maakt de haven bruikbaar, maar veroorzaakt ook problemen. Stromend water kan de oever uithollen en houten constructies beschadigen. In fase 1c wordt de haven daarom aangepast. Beschoeiingen worden hersteld of vervangen en de inrichting van de oever verandert. Ook wordt het boothuis verplaatst. De Romeinen ontdekken dat hun eerste aanleg niet overal tegen het water bestand is. De haven moet voortdurend worden aangepast aan de omstandigheden. Het water biedt toegang tot het gebied, maar stelt tegelijk eisen aan iedere houten constructie die erin wordt gebouwd.

DEEL 3 — HET LEVEN ROND DE ROMEINSE HAVEN, 20–27 N.CHR.

Rond 20 n.Chr. — Velsen wordt een blijvende militaire aanwezigheid

Omstreeks 20 n.Chr. bestaat Velsen 1 al enkele jaren. De grote campagnes van Germanicus zijn voorbij, maar de Romeinen blijven aan het Oer-IJ. Soldaten bewaken de basis, onderhouden de haven en ontvangen voorraden. Binnen de palissaden worden werktuigen gebruikt, voedsel bereid en uitrusting opgeborgen. Buiten de versterking liggen de woongebieden van plaatselijke gemeenschappen. De haven verbindt deze werelden met de Rijn en andere waterwegen. Velsen is niet langer uitsluitend een steunpunt voor grote veldtochten, maar een militaire basis die jarenlang moet blijven functioneren.

Vijf bouwfasen tonen hoe de haven verandert

Archeologen onderscheiden bij Velsen 1 vijf belangrijke bouwfasen: 1a, 1b, 1c, 2a en 2b. In de loop van de ontwikkeling wordt het terrein uitgebreid en verandert de verdediging. Nieuwe grachten, wallen en houten palissaden verschijnen. In de laatste fase worden ook houten torens en een poortconstructie onderscheiden. Niet iedere bouwfase kan aan één exact kalenderjaar worden gekoppeld. De volgorde is wel belangrijk. Een voorwerp uit de oudste aanleg kan jaren ouder zijn dan een vondst uit de laatste bezetting. De bodem bewaart een geschiedenis van opeenvolgende verbouwingen.

Nieuwe grachten en palissaden beschermen een groter terrein

Tijdens de latere ontwikkeling wordt Velsen uitgebreid. Soldaten graven nieuwe verdedigingsgrachten en richten houten palissaden op. De uitgegraven grond kan voor wallen worden gebruikt. Houten torens en een poort versterken de toegang. De werkzaamheden vragen veel arbeid en materiaal. Een groter terrein kan meer ruimte bieden voor gebouwen, opslag en werkzaamheden, maar moet ook worden bewaakt. De Romeinen investeren daarom niet alleen in de haven, maar ook in de bescherming van de basis.

De haven blijft een plaats van voortdurend werk

Ook na de uitbreiding moeten de havenwerken worden onderhouden. Stroming en slijtage beschadigen houten onderdelen. Timmerlieden herstellen palen, beschoeiingen en andere constructies. Schepen moeten kunnen aanleggen en goederen moeten veilig worden gelost. Een beschadigde aanlegplaats kan het vervoer bemoeilijken. De haven is daardoor niet alleen een plaats waar schepen verschijnen en vertrekken. Zij is ook een werkterrein waar voortdurend hout wordt bewerkt, onderdelen worden vervangen en beschadigingen worden hersteld.

Een eikenhouten peddelblad blijft bewaard

Onder de scheepvaartvondsten van Velsen 1 bevindt zich een eikenhouten peddel- of roeiriemblad. Het bewaarde blad is ongeveer 76 centimeter lang, acht tot elf centimeter breed en twee tot vier centimeter dik. Het heeft vondstnummer 3371. In het midden loopt aan beide zijden een verdikking. Het onderste uiteinde is afgebroken. De vondst maakt een onderdeel van de scheepvaart tastbaar. Niet alleen de grote pieren, maar ook de houten voorwerpen waarmee vaartuigen werden voortbewogen, blijven in de natte bodem bewaard. Het precieze jaar waarin het blad verloren ging is onbekend.

Een essenhouten peddelfragment is twaalf centimeter breed

Van een tweede peddel of roeiriem is een fragment van essenhout geregistreerd. Het heeft vondstnummer 1524 en is ongeveer twaalf centimeter breed, 7,5 centimeter lang en 1,5 centimeter dik. Waarschijnlijk gaat het om een deel bij de overgang tussen blad en schacht. Het voorwerp is niet meer beschikbaar voor nieuw onderzoek. Daardoor zijn de oorspronkelijke registratie en beschrijving belangrijk. Zij bewaren informatie die anders verloren zou zijn gegaan. De vondst laat zien dat naast eikenhout ook essenhout voor onderdelen van peddels of roeiriemen werd gebruikt.

Een beukenhouten schachtfragment meet tien centimeter

Een derde scheepvaartvondst is een fragment van een peddel- of roeiriemschacht van beukenhout. Het draagt vondstnummer 1763. Het bewaarde stuk is ongeveer tien centimeter lang en heeft een diameter van 5,5 centimeter. Ook dit voorwerp is niet meer beschikbaar voor nieuw onderzoek. Samen met de eikenhouten en essenhouten fragmenten toont het dat verschillende houtsoorten voor scheepvaartmateriaal werden gebruikt. De vondsten vormen geen complete vloot. Zij geven wel informatie over de materialen en onderdelen waarmee mensen op het water werkten.

Timmerlieden houden fort en vaartuigen bruikbaar

De haven en versterking vragen voortdurend houtbewerking. Palen, balken, planken en beschoeiingen moeten worden vervaardigd en onderhouden. Ook deuren, meubels, kisten en onderdelen van vaartuigen bestaan uit hout. Op veel voorwerpen zijn gereedschapssporen bewaard gebleven. Sommige stukken hout worden opnieuw gebruikt. Dat laat zien dat bruikbaar materiaal niet zonder reden wordt weggegooid. De namen van de timmerlieden kennen we niet. Hun werkzaamheden zijn wel zichtbaar in de onderdelen die zij maakten en die eeuwenlang in de natte bodem bewaard bleven.

Bijna 1.600 houten voorwerpen tonen het leven in Velsen

De opgravingen van Velsen 1 leveren ongeveer 2.500 houten objecten op. Bijna 1.600 daarvan worden onderzocht. Archeologe Silke Lange publiceert in 2021 een uitgebreid onderzoek naar deze verzameling, verschenen als Nederlandse Archeologische Rapporten 69. De vondsten omvatten onderdelen van wapens, meubels, tentharingen, sloten, sleutels en andere gebruiksvoorwerpen. Zij komen uit verschillende gebruiksfasen van de basis. Niet ieder voorwerp kan daarom specifiek tussen 20 en 27 n.Chr. worden gedateerd. Samen laten zij zien hoeveel van het Romeinse dagelijks leven uit hout bestaat.

Houten sloten en sleutels beschermen voorraden

Onder de vondsten bevinden zich onderdelen van houten sloten en sleutels. Daarmee kunnen deuren, kisten of andere afsluitbare voorzieningen worden beveiligd. In een militaire basis liggen voedsel, gereedschap, uitrusting en persoonlijke bezittingen opgeslagen. Niet alles kan voortdurend vrij toegankelijk blijven. De aanwezigheid van sloten toont dat goederen worden bewaard en afgesloten. De precieze bestemming van ieder slot is niet meer vast te stellen. Toch maken deze kleine voorwerpen een belangrijk onderdeel van het dagelijks functioneren zichtbaar: bezittingen en voorraden moeten niet alleen worden aangevoerd, maar ook worden beschermd.

Schrijftafeltjes brengen het Romeinse bestuur dichtbij

Onder de houten vondsten bevinden zich schrijftafeltjes. In de Romeinse wereld kunnen teksten in een waslaag worden aangebracht en later worden uitgewist. Zulke voorwerpen passen bij de administratie van een militaire basis. Voorraden, opdrachten en andere gegevens moeten worden vastgelegd. Niet ieder schrijftafeltje bewaart nog leesbare tekst. Toch tonen de vondsten dat schriftelijke communicatie aanwezig is. Achter de palissaden werken niet alleen soldaten met wapens en timmerlieden met gereedschap. Ook het vastleggen en doorgeven van informatie maakt deel uit van het functioneren van Velsen.

Schrijfwerktuigen maken het mogelijk teksten te veranderen

Naast schrijftafeltjes zijn schrijfwerktuigen onderzocht. Een spits uiteinde kan worden gebruikt om tekens in was aan te brengen. Met een geschikt vlak uiteinde kan de was weer worden gladgestreken. Daardoor kan hetzelfde schrijfoppervlak opnieuw worden gebruikt. De voorwerpen tonen hoe praktisch de Romeinen met schrift omgaan. Een bericht hoeft niet op een kostbaar blijvend materiaal te worden geschreven. De inhoud van de meeste verdwenen teksten kennen we niet. Maar de werktuigen maken duidelijk dat schrijven en wissen tot de werkzaamheden binnen de militaire basis behoren.

Wijnvaten brengen grote hoeveelheden vloeistof naar Velsen

Onder de houten vondsten bevinden zich onderdelen van wijnvaten. Zulke vaten kunnen grote hoeveelheden vloeistof vervoeren en worden in de Romeinse wereld op grote schaal gebruikt. De vondsten tonen dat houten transportcontainers naast aardewerken amforen een rol spelen in de bevoorrading. Op sommige vaten kunnen stempels of ingekraste tekens voorkomen. Zulke markeringen kunnen informatie geven over productie, eigendom of vervoer. De betekenis moet per exemplaar worden onderzocht. De houten onderdelen verbinden Velsen met de aanvoer van goederen over grotere afstanden.

Houten stoppen en pluggen sluiten de vaten af

Bij het onderzoek zijn ook houten stoppen en pluggen onderscheiden. Zulke voorwerpen kunnen openingen in vaten en andere containers afsluiten. Dat is belangrijk tijdens vervoer en opslag. Een vat dat niet goed is afgesloten, kan zijn inhoud verliezen. De vondsten zijn klein, maar hun functie is praktisch. De haven ontvangt goederen die over water worden aangevoerd en mogelijk langere tijd worden bewaard. Ook eenvoudige houten onderdelen zijn daarom noodzakelijk voor het functioneren van de bevoorrading.

Meubelpoten en spijlen tonen het interieur van de basis

De houten vondsten bevatten meubelonderdelen, waaronder gedraaide en gesneden poten, spijlen en sierlijsten. Sommige stukken zijn zorgvuldig vormgegeven. Dat laat zien dat niet ieder houten voorwerp uitsluitend voor zwaar werk wordt gemaakt. Binnen de militaire basis worden ook ruimtes ingericht waarin mensen werken, eten en bezittingen bewaren. De precieze herkomst van ieder meubelstuk moet uit de vondstcontext worden afgeleid. Toch geven de onderdelen een indruk van het interieur van gebouwen die zelf grotendeels verdwenen zijn.

Een mogelijke gevlochten stoel blijft onzeker

In de houtcatalogus wordt een constructie besproken die mogelijk tot de basis van een gevlochten stoel behoort. De interpretatie is niet zeker. Het voorwerp kan alleen worden beoordeeld op grond van de bewaarde vorm en de vondstcontext. Wanneer de uitleg juist is, laat het zien dat gevlochten en houten meubels in de basis werden gebruikt. Wanneer de uitleg onjuist blijkt, blijft het een aanwijzing voor gespecialiseerde houtbewerking. Het is belangrijk deze onzekerheid te behouden. Een herkenbaar meubelstuk maakt het verleden tastbaar, maar de vondst mag niet meer vertellen dan zij werkelijk kan dragen.

Houten kisten bewaren persoonlijke bezittingen

Tot de onderzochte voorwerpen behoren onderdelen van kleine houten kisten en een plank die mogelijk van een grotere kist afkomstig is. Zulke voorwerpen kunnen worden gebruikt om goederen en persoonlijke bezittingen op te bergen. Samen met de gevonden sloten en sleutels ontstaat een concreter beeld van opslag binnen de basis. Een soldaat bezit niet uitsluitend wapens. Ook kleding, gereedschap, voedsel en andere spullen moeten ergens worden bewaard. Welke voorwerpen precies in de gevonden kisten lagen, weten we niet.

Een gladius bewaart een houten deel van het gevest

Onder de militaire vondsten bevindt zich een houten onderdeel van een Romeins gladiusgevest. Het object heeft vondstnummer 3034. De vorm wordt verbonden met het Mainz-type, een zwaardtype dat in de eerste helft van de eerste eeuw n.Chr. wordt gebruikt. Een gladius bestaat niet alleen uit een metalen kling. Ook het gevest bevat houten onderdelen die meestal moeilijk bewaard blijven. De vondst toont hoe militaire uitrusting uit verschillende materialen is samengesteld. Zij bewijst niet dat dit specifieke zwaard tijdens de Friese Opstand van 28 n.Chr. is gebruikt.

Een speerpunt bewaart een stukje essenhouten schacht

Uit Velsen 1 is een ijzeren speer- of werpspeerpunt bekend waarin een restant van de houten schacht bewaard bleef. Het hout is als es geïdentificeerd. Het voorwerp draagt vondstnummer h5383 en komt uit een waterput. Dankzij de natte omstandigheden kon het hout in de metalen schachtkoker behouden blijven. De vondst toont welke houtsoort voor dit wapenonderdeel werd gebruikt. Een speerpunt in een waterput hoeft echter niet tijdens een gevecht verloren te zijn gegaan. Daarvoor moet de vondstcontext afzonderlijk worden onderzocht.

Een ijzeren pijlpunt ligt in een waterput

In waterput 1989-S221 van Velsen 1 is een ijzeren pijlpunt gevonden. Het voorwerp kan worden vergeleken met andere vroeg-Romeinse militaire pijlpunten. De vondst toont dat dergelijke projectielen tot de uitrusting van de basis behoren. De ligging in een waterput maakt een rechtstreekse koppeling aan een aanval onzeker. Een pijl kan op verschillende manieren in een put terechtkomen. Daarom is het voorwerp vooral bewijs voor militaire uitrusting, niet zonder meer voor een specifiek gevecht.

Bewerkt bot kan voor geluid zijn gebruikt

Onderzoek naar botmateriaal uit Velsen heeft voorwerpen opgeleverd die mogelijk als fluitjes of lokinstrumenten werden gebruikt. Een studie uit 2022 bespreekt een bewerkt adelaarsbot en twee doorboorde botbuisjes. Onderzoekers hebben onderzocht of deze voorwerpen geluid konden voortbrengen, bijvoorbeeld om dieren te lokken. De interpretatie is niet volledig zeker. Toch tonen de vondsten dat het leven in Velsen meer omvat dan militaire werkzaamheden. Ook activiteiten rond dieren en het gebruik van eenvoudige instrumenten kunnen archeologische sporen achterlaten.

Een badslipper en strigilis wijzen op lichaamsverzorging

Bij Velsen 1 zijn voorwerpen gevonden die met baden en lichamelijke verzorging in verband worden gebracht. Daaronder bevinden zich een fragment van een houten badslipper, scherven van een flesje dat voor geparfumeerde olie kan zijn gebruikt en een strigilis. Met zo'n schraapinstrument kunnen olie en vuil van de huid worden verwijderd. De vondsten passen bij de interpretatie van een mogelijk badgebouw. Zij bewijzen niet zelfstandig de volledige plattegrond van zo'n gebouw. Wel maken zij duidelijk dat lichaamsverzorging deel uitmaakt van het dagelijks leven in de militaire basis.

Aardewerk reist mee met de Romeinse bevoorrading

Binnen Velsen worden verschillende soorten Romeins aardewerk gebruikt. Potten, kommen, bekers en transportcontainers dienen voor het bereiden, bewaren en gebruiken van voedsel en drank. Sommige producten worden uit andere gebieden aangevoerd. Andere kunnen dichter bij de basis zijn vervaardigd. Archeologen gebruiken de vorm en herkomst van scherven om gebruiksfasen te dateren. Een gebroken pot is daardoor meer dan afval. Hij kan informatie geven over de goederen die Velsen bereiken en over de periode waarin een bepaald deel van de basis wordt gebruikt.

Romeins en plaatselijk aardewerk komen samen

Naast Romeins aardewerk wordt in Velsen ook handgevormd aardewerk van plaatselijke traditie gevonden. Dat kan wijzen op contacten met de omliggende bevolking. Een lokale pot binnen het fort bewijst echter niet dat een Fries gezin daar woonde. Voedsel kan in het vat zijn aangevoerd of de pot kan zijn geruild. Omgekeerd kunnen Romeinse goederen buiten de versterking terechtkomen. De vondsten tonen dat de militaire basis en de plaatselijke woongebieden niet volledig van elkaar gescheiden zijn.

Romeinse munten helpen de bezetting dateren

Romeinse munten uit Velsen helpen archeologen om de gebruiksperiode van de basis te bepalen. Een munt kan echter jarenlang in omloop blijven voordat hij verloren raakt. Het jaar waarin een munt is geslagen, is daarom niet automatisch het jaar waarin hij in de bodem terechtkomt. Archeologen combineren munten met aardewerk, hout, bouwfasen en andere vondsten. Voor de oorspronkelijke gebruikers maken munten deel uit van betalingen en andere vormen van uitwisseling. Wanneer Romeins geld buiten de basis verschijnt, kan dat aanwijzingen geven voor contacten met de plaatselijke bevolking.

Bijna 10.000 dierenbotten vertellen over voedsel

Tijdens de opgravingscampagne van 1982 wordt een grote hoeveelheid dierlijk botmateriaal verzameld. De gegevens van bijna 10.000 botten uit deze campagne worden later opnieuw toegankelijk gemaakt. Archeozoöloge Chiara Cavallo publiceert hierover in 2018 een digitaal onderzoeksbestand. Het materiaal omvat resten van gewone huisdieren en bijzondere diersoorten. Daarmee kunnen onderzoekers vragen beantwoorden over voedsel, veehouderij en contacten met de omgeving. De bijna 10.000 botten vormen een onderzoeksbestand uit één campagne, niet het totale aantal dierenbotten van alle opgravingen in Velsen.

Runderen verbinden de soldaten met het boerenland

Runderen zijn voor zowel de plaatselijke bevolking als de Romeinen belangrijk. Zij leveren vlees, huiden en andere bruikbare materialen. De soldaten moeten dagelijks eten en de militaire uitrusting vraagt verschillende grondstoffen. Juist runderhuiden spelen bovendien een politieke rol, omdat de Frisii volgens Tacitus sinds Drusus huiden als tribuut moeten leveren. Daardoor raken het boerenbedrijf en het Romeinse gezag rechtstreeks aan elkaar. Wat voor een huishouden een waardevol dier is, kan tegelijk onderdeel worden van een verplichting aan Rome.

Bijzondere dierenresten wijzen op een gevarieerd gebruik

Het dierlijk materiaal uit Velsen bevat niet alleen resten van gewone huisdieren, maar ook bijzondere diersoorten. Zulke vondsten kunnen wijzen op andere voedselgewoonten, aanvoer uit de omgeving of verschillen in gebruik. De betekenis moet per bot en vondstcontext worden onderzocht. Een zeldzame diersoort bewijst niet automatisch dat een commandant een bijzondere maaltijd kreeg. Het materiaal laat vooral zien dat de voedselvoorziening en het gebruik van dieren ingewikkelder zijn dan een eenvoudige verdeling tussen runderen, schapen en varkens.

Iedere soldaat moet dagelijks voedsel krijgen

Een militaire basis kan alleen blijven bestaan wanneer voedsel regelmatig wordt aangevoerd. Graan, vlees en andere levensmiddelen moeten worden verzameld, vervoerd, opgeslagen en bereid. Dierenbotten tonen dat dierlijke producten deel uitmaken van de voedselvoorziening. Plantaardige resten kunnen aanvullende informatie leveren. De exacte verhoudingen moeten uit specialistisch onderzoek worden afgeleid. Het belangrijkste is dat de voedselvraag niet verdwijnt wanneer er geen veldtocht plaatsvindt. Ook in rustige jaren moet de bezetting van Velsen iedere dag worden onderhouden.

De Frisii wonen verspreid over het kustlandschap

Buiten Velsen 1 liggen boerderijen en kleine nederzettingen. Er is geen bekende grote Friese hoofdstad bij het Oer-IJ. De plaatselijke bevolking leeft van veeteelt, landbouw en het gebruik van het landschap. Hun politieke organisatie is grotendeels onbekend. Tacitus spreekt over de Frisii als bevolkingsgroep, maar de archeologie toont vooral afzonderlijke erven en woonplaatsen. Niet iedere bewoner hoeft dezelfde verhouding met Rome te hebben gehad. Sommige huishoudens kunnen goederen hebben geleverd of geruild, terwijl andere minder rechtstreeks contact met de militaire basis hadden.

De boerderij blijft het middelpunt van het huishouden

Terwijl Romeinse soldaten binnen de palissaden wonen, blijft voor de plaatselijke bevolking de boerderij het belangrijkste middelpunt. Mensen verzorgen dieren, verwerken voedsel, onderhouden gebouwen en bewerken grond. De komst van de Romeinen verandert deze werkzaamheden niet onmiddellijk. Wel verschijnt in de omgeving een nieuwe afnemer van voedsel en grondstoffen. Daardoor kunnen contacten en uitwisseling ontstaan. Dezelfde runderen die voor het huishouden van belang zijn, kunnen ook worden verlangd voor Romeinse behoeften. De aanwezigheid van de haven brengt daardoor nieuwe mogelijkheden en nieuwe verplichtingen.

Vrouwen en kinderen blijven moeilijk herkenbaar

Zowel binnen als buiten het fort zijn vrouwen en kinderen archeologisch moeilijk afzonderlijk te herkennen. Werkzaamheden rond voedsel, kleding, kinderen en het erf laten slechts gedeeltelijk sporen achter. Ook de aanwezigheid van gezinnen binnen Velsen moet uit concrete vondsten worden afgeleid. Het ontbreken van geschreven namen betekent niet dat vrouwen of kinderen afwezig waren. Het bewijst evenmin dat zij permanent binnen de versterking woonden. De archeologische bronnen laten slechts een deel van hun bestaan zien.

Verschillende talen komen bij de haven samen

De Romeinse militaire wereld bestaat niet uitsluitend uit mannen die uit Italië afkomstig zijn. Legioenen en hulptroepen kunnen soldaten uit verschillende delen van het rijk bevatten. In een haven ontmoeten bemanningen, militairen en leveranciers elkaar. Welke talen precies in Velsen werden gesproken, is niet rechtstreeks overgeleverd. Latijn speelt een rol in het militaire bestuur, maar individuele soldaten kunnen een andere moedertaal hebben gehad. Buiten het fort spreken de plaatselijke bewoners hun eigen taal of dialecten. Daarvan zijn geen geschreven teksten uit Velsen bekend.

De naam van de commandant is onbekend

Voor de jaren 20–27 n.Chr. kennen we geen zekere naam van de commandant van Velsen 1. Germanicus en Tiberius zijn bekende figuren uit de grotere Romeinse geschiedenis, maar de officier die dagelijks verantwoordelijk is voor de basis blijft anoniem. Hetzelfde geldt voor vrijwel alle gewone soldaten. Archeologische vondsten maken hun werkzaamheden zichtbaar, maar geven meestal geen namen. We kunnen een houten peddelblad meten en een havenpier reconstrueren, terwijl de identiteit van de mannen die er bevel voerden grotendeels verloren is gegaan.

Het aantal soldaten in Velsen blijft onzeker

De omvang van Velsen 1 maakt duidelijk dat hier een militaire bezetting aanwezig is, maar een exact aantal soldaten voor ieder jaar tussen 20 en 27 n.Chr. is niet bekend. Schattingen moeten rekening houden met het terrein, de gebouwen, de havenfunctie en de mogelijke aanwezigheid van tijdelijke scheepsbemanningen. Daarom is het beter geen vast garnizoenscijfer als zekerheid te presenteren. Op drukke momenten kan de bezetting groter zijn geweest dan in rustige perioden. De archeologie laat zien dat de basis militair wordt gebruikt, maar geeft geen volledige telling van alle aanwezige mensen.

Rond 25 n.Chr. lijkt het leven betrekkelijk stabiel

Halverwege de jaren twintig bestaat Velsen 1 al ongeveer tien jaar. De haven wordt gebruikt en onderhouden. Soldaten ontvangen voorraden, bewaren hun uitrusting en verrichten werkzaamheden. Er is geen bekende antieke bron die voor 25 n.Chr. een grote crisis bij Velsen beschrijft. Dat betekent niet dat ieder jaar zonder spanningen verloopt. Wel wijst het beschikbare materiaal op een langdurige militaire aanwezigheid. De latere opstand ontstaat niet onmiddellijk na de eerste ontmoeting tussen Romeinen en Frisii. De verhouding heeft dan al tientallen jaren een politieke en economische betekenis.

De huidenbelasting blijft boven de verhouding hangen

De verplichting die volgens Tacitus onder Drusus is ontstaan, blijft in de jaren twintig van betekenis. De Frisii moeten runderhuiden leveren. Tacitus presenteert de oorspronkelijke heffing als draaglijk. Het bestaan van tribuut alleen veroorzaakt volgens zijn verslag niet onmiddellijk een opstand. De problemen ontstaan wanneer de uitvoering verandert. Daarmee krijgt een afspraak uit de tijd van Drusus, tientallen jaren eerder, opnieuw politieke betekenis. Een oude verplichting kan lang blijven bestaan, totdat een nieuwe eis haar voor de betrokken huishoudens ondraaglijk maakt.

DEEL 4 — DE FRIESE OPSTAND EN DE STRIJD OM VELSEN, 28 N.CHR.

Vóór 28 n.Chr. — Olennius verzwaart de huidenbelasting

Aan de vooravond van de crisis verschijnt een naam die voor het vervolg beslissend wordt: Olennius. Tacitus noemt hem een voormalige eerste centurio, een primipilaris, die bij de Frisii met het bestuur en de inning van tribuut is belast. Volgens Tacitus verlangt Olennius runderhuiden van de uitzonderlijke grootte van oerossenhuiden. De plaatselijke runderen leveren zulke grote huiden niet gemakkelijk. Daarmee verandert een oude verplichting in een veel zwaardere last. Het precieze moment waarop Olennius zijn eisen invoert is onbekend, maar de gevolgen worden in 28 n.Chr. zichtbaar.

Eerst verdwijnen runderen, daarna grond en gezinsleden

Tacitus schrijft dat de Frisii eerst hun runderen moeten afstaan om aan de aangescherpte eisen te voldoen. Wanneer dat onvoldoende blijkt, worden volgens hem ook grond en uiteindelijk vrouwen en kinderen aan slavernij prijsgegeven. De beschrijving is afkomstig uit een Romeinse tekst die ongeveer een eeuw later is geschreven. Toch is zij uitzonderlijk concreet. De belasting raakt niet langer alleen een product van het boerenbedrijf. Zij bedreigt kudde, grond, familie en vrijheid. De maat van een huid bepaalt nu hoeveel een huishouden kan verliezen.

De Frisii protesteren, maar krijgen geen verlichting

Volgens Tacitus klagen de Frisii over de nieuwe eisen. Hun protesten leveren echter geen verlichting op. Daarmee verdwijnt de mogelijkheid om het conflict langs vreedzame weg op te lossen. Opmerkelijk is dat Tacitus de oorzaak niet uitsluitend bij de opstandelingen legt. Hij schrijft dat de Frisii vooral door Romeinse hebzucht tot verzet worden gedreven. Dat blijft zijn interpretatie als Romeinse geschiedschrijver, maar laat duidelijk zien dat de belastingheffing in zijn verslag centraal staat. De strijd ontstaat niet zomaar uit vijandschap tegen Rome, maar uit een concrete verplichting die ondraaglijk wordt.

28 n.Chr. — Romeinse belastinginners worden gedood

In 28 n.Chr. breekt het conflict open. Volgens Tacitus grijpen de Frisii de soldaten die met de inning van het tribuut zijn belast. Zij worden aan houten stellages opgehangen en gedood. Daarmee verandert een conflict over belasting in een gewapende opstand. Vertegenwoordigers van het Romeinse gezag worden rechtstreeks aangevallen. Olennius weet aan hetzelfde lot te ontsnappen. Hij vlucht naar een Romeinse versterking die Tacitus Flevum noemt. De Romeinse aanwezigheid in het noordelijke kustgebied wordt nu niet alleen betwist, maar militair bedreigd.

Olennius vlucht naar castellum Flevum

Tacitus schrijft dat Olennius zijn toevlucht zoekt in een versterking met de naam Flevum. Daar bevindt zich een aanzienlijke Romeinse bezetting van burgers en bondgenoten die de kust bewaakt. Velsen 1 is een belangrijke kandidaat voor deze plaats. De datering, ligging en archeologische aanwijzingen voor strijd maken het verband aannemelijk. Toch noemt Tacitus nergens de moderne naam Velsen. Ook ontbreekt een inscriptie die de identificatie rechtstreeks bewijst. Daarom blijft de juiste formulering dat Velsen 1 waarschijnlijk, maar niet met absolute zekerheid, het Flevum uit Tacitus is.

De Frisii belegeren de Romeinse versterking

Volgens Tacitus trekken de opstandige Frisii tegen Flevum op en belegeren zij de versterking. Romeinse soldaten verdedigen de plaats. Voor Velsen is dit het moment waarop geschreven geschiedenis en archeologie mogelijk dicht bij elkaar komen. Tacitus beschrijft een aanval op een noordelijk castellum in 28 n.Chr. In Velsen 1 zijn honderden militaire projectielen gevonden die met gevechten in verband worden gebracht. Toch moet iedere vondst afzonderlijk worden beoordeeld. Een wapen in een militair fort is niet automatisch tijdens de belegering gebruikt.

Grachten en palissaden beschermen de verdedigers

De aanvallers treffen geen open nederzetting. Velsen 1 is door jaren van bouw en verbouwing uitgegroeid tot een versterkte militaire basis. Grachten, wallen en houten palissaden bemoeilijken een directe aanval. Wie het fort wil bereiken, moet eerst de verdedigingszone oversteken. Vanaf de binnenzijde kunnen Romeinse militairen projectielwapens gebruiken. De haven biedt bovendien mogelijkheden voor aanvoer over water. De verdedigingswerken die eerder vooral bescherming en controle boden, krijgen nu een directe militaire functie.

Meer dan 520 loden slingerkogels blijven achter

Een van de belangrijkste vondstgroepen uit Velsen 1 bestaat uit meer dan 520 loden slingerkogels. Archeoloog Arjen Bosman bespreekt deze vondsten uitvoerig in zijn boek Rome aan de Noordzee uit 2016. De projectielen zijn bijzonder omdat hun verspreiding rond de versterking informatie kan geven over het verloop van een aanval. Een slinger kan een compact loden projectiel met grote snelheid afvuren. De vondsten passen bij een krachtige verdediging van het fort. Het verband met de Friese Opstand van 28 n.Chr. is aannemelijk, maar blijft een archeologische interpretatie.

De zwaarste slingerkogels wegen ongeveer vijftig gram

Een deel van de loden slingerkogels uit Velsen weegt ongeveer vijftig gram. Sommige exemplaren zijn met hamers bewerkt om een puntiger vorm te krijgen. Zulke projectielen kunnen ernstige verwondingen veroorzaken. Hun vorm wijst erop dat aandacht is besteed aan de werking van de munitie. Het gaat niet uitsluitend om willekeurige stukken lood. De kogels zijn vervaardigd en bewerkt voor militair gebruik. De vondsten tonen daarmee een onderdeel van de bewapening dat in geschreven beschrijvingen van veldslagen vaak minder aandacht krijgt dan zwaarden en speren.

Andere slingerkogels zijn eenvoudiger afgewerkt

Naast de zwaar bewerkte exemplaren zijn slingerkogels gevonden die minder zorgvuldig zijn afgewerkt. Hun vorm lijkt op die van de eerste groep, maar de afwerking is eenvoudiger. Onderzoekers hebben voorgesteld dat sommige projectielen mogelijk onder tijdsdruk zijn vervaardigd of aangepast. Dat is een interpretatie, geen rechtstreeks vastgestelde gebeurtenis. Toch is het verschil tussen de typen belangrijk. Het kan wijzen op verschillende productiemethoden of omstandigheden waarin munitie werd voorbereid. De vondsten maken zichtbaar hoe soldaten hun afstandswapens van projectielen voorzien.

De lichtste projectielen wegen ongeveer vijftien gram

Een derde groep bestaat uit veel lichtere loden projectielen van ongeveer vijftien gram. Sommige zijn op eenvoudige wijze gegoten, mogelijk door een opening in de grond te maken en daar gesmolten lood in te gieten. Deze methode kan snel een bruikbaar projectiel opleveren zonder uitgebreide afwerking. Ook een licht projectiel kan gevaarlijk zijn wanneer het met grote snelheid wordt afgeschoten. Onderzoekers verbinden de eenvoudige vervaardiging mogelijk met een dringende behoefte aan extra munitie. De vondstgroep kan daardoor informatie geven over de omstandigheden waarin de verdedigers hun wapens gebruikten.

De verspreiding van slingerkogels helpt het gevecht reconstrueren

Wanneer de verschillende typen slingerkogels op een plattegrond worden ingetekend, ontstaat een patroon. De ligging van projectielen ten opzichte van grachten, palissaden en andere verdedigingswerken kan aanwijzingen geven voor de plaatsen waar werd geschoten. Arjen Bosman heeft op basis van deze verspreiding een reconstructie van het gevecht voorgesteld. Daarmee behoort Velsen tot de vindplaatsen waar archeologen niet alleen mogelijke strijdsporen vinden, maar ook iets kunnen zeggen over het verloop ervan. De reconstructie blijft afhankelijk van de bewaarde vondsten en hun geregistreerde ligging.

De slingerkogels wijzen op een krachtige verdediging

De grote hoeveelheid projectielen past bij een situatie waarin Romeinse soldaten herhaaldelijk op naderende tegenstanders schieten. De kogels kunnen vanaf de verdedigingswerken zijn afgevuurd. Dat betekent niet dat iedere kogel tijdens één enkele aanval is gebruikt. Ook is niet bekend hoeveel aanvallers door de projectielen werden getroffen. De archeologische betekenis ligt vooral in de combinatie van aantal, vorm en verspreiding. Meer dan vijfhonderd loden projectielen vormen een sterke aanwijzing dat rond Velsen 1 militair geweld heeft plaatsgevonden.

Niet ieder wapen uit Velsen hoort bij de opstand

In Velsen zijn ook andere militaire voorwerpen aangetroffen, waaronder onderdelen van zwaarden, speren en pijlen. Zij tonen welke uitrusting de soldaten gebruikten. Toch mogen zij niet automatisch aan de opstand van 28 n.Chr. worden toegeschreven. Een speerpunt uit een waterput kan bijvoorbeeld eerder zijn verloren of weggegooid. Hetzelfde geldt voor een pijlpunt zonder duidelijke gevechtscontext. Juist daarom zijn de slingerkogels zo belangrijk. Hun grote aantal en verspreiding geven meer informatie over mogelijke strijd dan een afzonderlijk militair voorwerp zonder duidelijke context.

Lucius Apronius hoort van de opstand

Wanneer het nieuws van de opstand de Romeinse autoriteiten bereikt, moet Lucius Apronius reageren. Hij is de Romeinse bestuurder van het Neder-Germaanse militaire gebied. Tacitus noemt hem bij naam. Apronius beschikt over de mogelijkheid om legioensoldaten en hulptroepen bijeen te brengen. Daarmee verandert een plaatselijk conflict over belasting in een zaak voor het Romeinse militaire gezag. Een aanval op belastinginners en een castellum vormt immers een rechtstreekse uitdaging. Apronius besluit een grotere strijdmacht tegen de Frisii in te zetten.

Apronius haalt versterkingen uit Germania Superior

Tacitus schrijft dat Apronius detachementen van legioenen uit Germania Superior laat komen. Daarnaast verzamelt hij geselecteerde eenheden van de hulptroepen, zowel infanterie als cavalerie. De versterkingen worden over de Rijn naar het gebied van de Frisii gebracht. Daarmee wordt zichtbaar hoe Rome zijn militaire netwerk gebruikt. Een plaatselijke crisis kan leiden tot het verplaatsen van troepen uit andere gebieden. De operatie vraagt schepen, voedsel, paarden en uitrusting. De rivier die voor bevoorrading wordt gebruikt, wordt opnieuw een route voor een militaire campagne.

De belegering van Flevum is al opgeheven

Tacitus vermeldt een belangrijk detail: wanneer Apronius verder tegen de Frisii optrekt, is de belegering van Flevum al opgeheven. De opstandelingen zijn teruggekeerd om hun eigen bezittingen te verdedigen. Dat betekent dat de Romeinse tegenaanval niet eenvoudig kan worden beschreven als één rechtstreekse bestorming om het fort te ontzetten. De gebeurtenissen verlopen in verschillende fasen. Eerst is er de belastingcrisis en de aanval op Flevum. Daarna volgt een Romeinse veldtocht in het gebied van de Frisii.

Romeinse soldaten bouwen wegen en bruggen door het natte gebied

Apronius stuit op het moeilijke landschap van het noordelijke kustgebied. Waterlopen en natte grond bemoeilijken de verplaatsing van zware troepen. Daarom laat hij volgens Tacitus dammen, wegen en bruggen aanleggen. Daarmee probeert hij zijn manschappen veilig door het terrein te brengen. Romeinse soldaten zijn niet alleen strijders, maar ook bouwers. Zij kunnen wegen aanleggen en hindernissen overbruggen wanneer dat voor een militaire operatie noodzakelijk is. De campagne tegen de Frisii wordt daardoor ook een strijd tegen het landschap.

De ruiters van de Cananefaten worden ingezet

Tacitus noemt een specifieke eenheid: de cavalerie van de Cananefaten. Deze bevolkingsgroep woont in het westelijke kustgebied ten zuiden van de Rijn en levert ruiters aan het Romeinse leger. Apronius laat hen samen met Germaanse infanteristen in Romeinse dienst een omtrekkende beweging uitvoeren. Zij moeten de tegenstander van achteren aanvallen. Daarmee verschijnen de Cananefaten rechtstreeks in het verhaal van de Friese Opstand. Niet alle bevolkingsgroepen uit het kustgebied staan tegenover Rome. Sommige leveren juist militairen die aan Romeinse zijde vechten.

Germaanse infanteristen vechten aan Romeinse zijde

Naast de Cananefatische ruiters noemt Tacitus Germaanse infanteristen in Romeinse dienst. Hun aanwezigheid maakt de politieke situatie ingewikkelder dan een eenvoudige tegenstelling tussen Romeinen en Germanen. Soldaten uit Germaanse bevolkingsgroepen kunnen deel uitmaken van het Romeinse leger en tegen andere Germaanse groepen vechten. De militaire grens loopt daardoor niet altijd langs de grenzen van bevolkingsgroepen. Rome gebruikt bondgenoten en hulptroepen uit verschillende gebieden. Voor de Frisii betekent dit dat zij tijdens de tegenaanval niet alleen tegenover legionairs staan, maar ook tegenover mannen uit andere noordelijke gemeenschappen.

De eerste Romeinse aanval loopt vast

De Frisii staan volgens Tacitus in slagorde wanneer de Romeinse eenheden hen aanvallen. De Cananefatische cavalerie en Germaanse infanterie krijgen zware tegenstand. Ook Romeinse ruiters die te hulp worden gestuurd, worden teruggedreven. Daarmee begint de veldslag voor Apronius slecht. De opstandelingen blijken in staat georganiseerde Romeinse eenheden te weerstaan. Tacitus beschrijft geen tegenstander die onmiddellijk uiteenvalt zodra de legioenen verschijnen. De Frisii kunnen hun positie verdedigen en de Romeinse aanval ontregelen.

Apronius stuurt drie lichte cohorten naar voren

Wanneer de eerste eenheden in moeilijkheden komen, stuurt Apronius volgens Tacitus drie lichte cohorten naar voren. Een cohort is een militaire eenheid die uit meerdere honderden manschappen kan bestaan, afhankelijk van type en organisatie. De precieze sterkte van deze drie cohorten vermeldt Tacitus niet. Hun inzet moet de bedreigde Romeinse troepen ondersteunen. Maar de tegenstand blijft groot. De versterkingen bereiken het gevecht niet als één gezamenlijk leger. Zij worden achtereenvolgens ingezet, waardoor de aanvallers telkens afzonderlijke groepen kunnen treffen.

Daarna volgen nog twee cohorten

Na de eerste drie cohorten stuurt Apronius nog twee cohorten naar voren. Daarmee probeert hij de druk op de bedreigde eenheden te verminderen. Tacitus benadrukt echter dat de troepen niet gelijktijdig worden ingezet. Dat blijkt een ernstig probleem. In plaats van gezamenlijk een sterke aanval te vormen, bereiken de versterkingen het slagveld in afzonderlijke groepen. De wanorde van terugtrekkende soldaten kan daardoor ook nieuwe eenheden meeslepen. De Romeinse bevelvoering slaagt er niet in haar kracht onmiddellijk effectief te gebruiken.

De cavalerie raakt meegesleurd in de wanorde

Later worden volgens Tacitus ook de overige ruiters ingezet. Maar de situatie is inmiddels verslechterd. Terugtrekkende eenheden veroorzaken verwarring en de nieuwe versterkingen kunnen de orde niet herstellen. Tacitus schrijft dat de Romeinse troepen sterk genoeg zouden zijn geweest wanneer zij gezamenlijk hadden aangevallen. Omdat zij afzonderlijk verschijnen, raken ook nieuwe eenheden in moeilijkheden. Daarmee geeft hij een militaire verklaring voor het verloop van het gevecht. De nederlaag ontstaat volgens hem niet uitsluitend door de kracht van de Frisii, maar ook door de manier waarop Apronius zijn troepen inzet.

Cethegus Labeo krijgt de resterende hulptroepen

Wanneer de situatie kritiek wordt, geeft Apronius de resterende hulptroepen aan Cethegus Labeo. Tacitus noemt hem een legaat van het Vijfde Legioen. Labeo moet proberen de bedreigde Romeinse eenheden te ondersteunen. Ook hij komt echter in moeilijkheden. De toestand wordt zo gevaarlijk dat hij boodschappers stuurt om hulp van de legioenen te vragen. Daarmee bereikt de Romeinse tegenaanval een kritiek moment. De hulptroepen en cavalerie kunnen de situatie niet zelfstandig herstellen.

Het Vijfde Legioen grijpt in

De soldaten van het Vijfde Legioen, Legio V, komen volgens Tacitus als eersten naar voren. Zij vallen de Frisii aan en weten de tegenstander in een hevig gevecht terug te drijven. Daardoor kunnen de gewonde en uitgeputte hulptroepen en ruiters worden teruggehaald. Het optreden van het Vijfde Legioen voorkomt dat de Romeinse situatie verder verslechtert. Toch is dit geen volledige overwinning waarmee de opstand onmiddellijk wordt beëindigd. Tacitus beschrijft vooral hoe een bedreigde Romeinse strijdmacht wordt gered.

Romeinse officieren sneuvelen tijdens de gevechten

Tacitus schrijft dat bij de gevechten verschillende hoge Romeinse officieren omkomen. Hij noemt tribunen, prefecten en vooraanstaande centurio's. Hun individuele namen zijn niet overgeleverd. Het verlies van zulke officieren is belangrijk omdat zij een rol spelen in de bevelvoering en organisatie van het leger. Wanneer meerdere ervaren bevelhebbers sneuvelen, kan dat de werking van een militaire eenheid ernstig verstoren. Tacitus gebruikt hun dood om de ernst van de Romeinse verliezen duidelijk te maken.

Apronius laat zijn doden onbegraven achter

Na het gevecht onderneemt Apronius volgens Tacitus geen nieuwe wraakactie. Hij laat zelfs de gesneuvelde Romeinse militairen onbegraven. Voor Romeinse soldaten is dat een bijzonder ernstig gegeven. De verzorging en begrafenis van gesneuvelden maken normaal gesproken deel uit van militaire en religieuze verplichtingen. Tacitus presenteert het achterlaten van de doden als een teken van de ernst van de nederlaag. Het betekent dat Apronius kennelijk niet in staat of niet bereid is het terrein opnieuw veilig te stellen om zijn mannen te begraven.

Het Baduhenna-woud wordt een plaats van zware verliezen

Tacitus noemt vervolgens een bos dat hij Baduhenna noemt. Daar vindt volgens zijn verslag een zwaar gevecht plaats. De exacte ligging van het Baduhenna-woud is onbekend. Pogingen om het bos zonder aanvullend bewijs op één moderne locatie vast te leggen gaan verder dan de bron toelaat. De naam is niettemin uitzonderlijk belangrijk omdat het een van de weinige plaatsnamen is die rechtstreeks met de Friese Opstand van 28 n.Chr. verbonden wordt.

Volgens Tacitus sneuvelen 900 Romeinen bij Baduhenna

In het Baduhenna-woud worden volgens Tacitus 900 Romeinen gedood. Hij schrijft dat de strijd tot de volgende dag voortduurt. Het aantal kan niet onafhankelijk worden gecontroleerd. Antieke geschiedschrijvers kunnen aantallen op literaire wijze gebruiken. Daarom moet steeds duidelijk blijven dat dit het getal van Tacitus is. Toch laat zijn verslag weinig twijfel over de ernst van de nederlaag. De Romeinse strijdmacht lijdt zware verliezen. De Frisii blijken in staat Romeinse troepen langdurig weerstand te bieden.

Nog 400 Romeinen sterven bij Cruptorix

Tacitus beschrijft een tweede dramatische gebeurtenis. Een groep van 400 Romeinse militairen zoekt onderdak in het huis of landgoed van Cruptorix. Volgens Tacitus raken de mannen ervan overtuigd dat zij verraden zullen worden. Uiteindelijk doden zij elkaar. Ook dit getal en de gang van zaken zijn uitsluitend uit zijn verslag bekend. De episode laat zien hoe ernstig de angst en verwarring onder Romeinse troepen volgens de schrijver zijn geworden. Het verhaal vormt een van de opvallendste passages uit zijn beschrijving van de Friese Opstand.

Cruptorix heeft eerder voor Rome gevochten

Tacitus vermeldt dat Cruptorix vroeger in Romeinse dienst is geweest. Dat is een belangrijk detail. Cruptorix is niet eenvoudig als vijand van Rome te beschrijven. Zijn verleden toont dat sommige mensen uit de noordelijke gebieden nauwe banden met het Romeinse leger hebben. Hij kan militaire ervaring en contacten hebben opgedaan. Welke positie hij tijdens de opstand precies inneemt, is onbekend. De aanwezigheid van Romeinse militairen in zijn huis maakt duidelijk dat de politieke verhoudingen ingewikkelder zijn dan een eenvoudige tegenstelling tussen alle Frisii en alle Romeinen.

De Frisii vormen geen volledig eensgezind geheel

Tacitus spreekt over de Frisii als groep, maar dat betekent niet dat iedere nederzetting, familie of volwassen man aan de opstand deelneemt. Sommige gemeenschappen kunnen actief hebben gevochten, andere steun hebben geleverd en weer andere kunnen geprobeerd hebben buiten het conflict te blijven. Ook economische belangen kunnen verschillen. Een huishouden dat zwaar door de belasting wordt getroffen kan andere redenen hebben om in opstand te komen dan iemand die voordeel haalt uit contacten met Rome. De bronnen zijn niet nauwkeurig genoeg om deze verschillen per nederzetting te reconstrueren.

Vrouwen en kinderen worden rechtstreeks door de crisis getroffen

Tacitus noemt vrouwen en kinderen bij de oorzaak van de opstand. Volgens hem worden zij uiteindelijk getroffen wanneer gezinnen niet meer aan de huidenbelasting kunnen voldoen. Daarmee verschijnen zij op een zeldzaam moment rechtstreeks in het geschreven verhaal. Tijdens de daaropvolgende gevechten verdwijnen zij weer uit beeld. Toch blijven zij onderdeel van de getroffen huishoudens. Wanneer mannen vechten, dieren worden meegenomen of nederzettingen gevaar lopen, raakt dat het hele gezin. Hoe vrouwen en kinderen de gebeurtenissen precies meemaken weten we niet.

De Friese verliezen blijven onbekend

Tacitus noemt aantallen Romeinse slachtoffers, maar geeft geen vergelijkbaar totaal voor de Frisii. Daardoor ontstaat een eenzijdig beeld van het geweld. De opstandelingen zullen eveneens verliezen hebben geleden, maar hoeveel weten we niet. Misschien raakten ook lokale nederzettingen beschadigd of werden voorraden vernietigd. Zonder archeologische of geschreven gegevens mogen zulke gevolgen niet voor afzonderlijke plaatsen worden ingevuld. Het ontbreken van een getal is betekenisvol. Romeinse geschiedschrijving registreert vooral het verlies dat voor Rome politiek en militair van belang is.

Tiberius probeert de nederlaag te verbergen

Tacitus schrijft dat keizer Tiberius de Romeinse verliezen niet openlijk onder de aandacht brengt. Hij wil volgens de geschiedschrijver voorkomen dat opnieuw een grote oorlog tegen de Frisii moet worden gevoerd. De gebeurtenissen passen niet bij het beeld van onaantastbare Romeinse macht. Het Romeinse rijk als geheel wordt niet ernstig bedreigd, maar aan de noordelijke rand van zijn invloedssfeer is duidelijk geworden dat het afdwingen van belasting veel militaire middelen kan kosten.

De naam van de Frisii wordt beroemd

Volgens Tacitus wordt de naam van de Frisii door hun verzet beroemd onder de Germanen. Dat is een opmerkelijke erkenning uit een Romeinse bron. Een bevolking die eerder vooral voorkomt als leverancier van runderhuiden heeft Romeinse troepen zware verliezen toegebracht. We weten niet hoe naburige gemeenschappen zelf over de gebeurtenissen spraken. Toch suggereert Tacitus dat de nederlaag van Rome niet onopgemerkt bleef. Een conflict dat begon met de maat van een runderhuid krijgt daardoor een veel grotere politieke betekenis.

De archeologie van Velsen vertelt een tweede verhaal

De archeologie van Velsen 1 vertelt geen verhaal in geschreven zinnen. Zij bewaart grachten, hout, wapens, projectielen, aardewerk en beschadigde constructies. Daardoor vormt zij een belangrijke aanvulling op Tacitus. De schrijver vertelt waarom de Frisii volgens hem in opstand kwamen en welke Romeinse bevelhebbers reageerden. De bodem kan laten zien wat er op één concrete militaire vindplaats gebeurde. Wanneer beide bronnen elkaar raken, wordt het verhaal sterker. Maar zij mogen niet zonder bewijs samenvallen. Tacitus noemt Flevum; archeologen onderzoeken Velsen 1.

De aanval op Velsen is waarschijnlijk, maar niet volledig bewezen

De combinatie van de datering van Velsen 1, de ligging aan het water en de grote hoeveelheid slingerkogels maakt een verband met de Friese Opstand van 28 n.Chr. aannemelijk. Toch ontbreekt een inscriptie die Velsen rechtstreeks als Flevum identificeert. Ook kunnen archeologische vondsten niet altijd tot één kalenderjaar worden teruggebracht. Daarom is het beter te spreken van een waarschijnlijke identificatie en een aannemelijke reconstructie van de strijd. De archeologie maakt de aanval tastbaar, maar neemt niet iedere onzekerheid weg.

Rond 28 n.Chr. — De eerste Romeinse bezetting van Velsen eindigt

De bezetting van Velsen 1 wordt doorgaans rond 28 n.Chr. beëindigd. De opstand biedt daarvoor een aannemelijke historische verklaring. Toch is het mogelijk dat de overgang ingewikkelder verliep dan één onmiddellijke ontruiming. Archeologische dateringen en de latere Romeinse aanwezigheid in het gebied moeten daarbij worden meegewogen. Het einde van Velsen 1 betekent in ieder geval een grote verandering. Een haven die jarenlang voor Romeinse militaire operaties en contacten met de omgeving is gebruikt, verliest haar oorspronkelijke functie.

Na 28 n.Chr. — De Romeinen verdwijnen niet voorgoed uit het Oer-IJ-gebied

Na 28 n.Chr. wordt de geschiedenis van Velsen minder duidelijk. De geschreven bronnen geven geen doorlopend verslag van de jaren onmiddellijk na de opstand. Toch eindigt de Romeinse belangstelling voor het gebied niet. Later ontstaat bij Velsen een tweede militaire basis, Velsen 2. De verhouding tussen de twee forten en de precieze ontwikkeling in de tussenliggende jaren vormen belangrijke onderzoeksvragen. De gebeurtenissen van 28 n.Chr. sluiten daarmee de eerste grote fase van het Romeinse Velsen af, maar niet de volledige Romeinse geschiedenis van het Oer-IJ.