WERDEN EN GELDERLAND

Van Liudger tot de kloosterhoven, boerenerven en middeleeuwse macht

DEEL 2 — DE ABDIJ, DE BOEREN EN DE GROTE SCHENKING VAN FOLKER

Van Liudgers opvolgers tot de koninklijke bescherming van Werden, circa 809–900

Een klooster zonder zijn stichter

Toen Liudger in 809 overleed, bleef aan de Ruhr een jonge kloostergemeenschap achter. Haar gebouwen, landbouwgoederen en religieuze verplichtingen moesten voortaan zonder de stichter worden beheerd. Dat was geen eenvoudige opgave. De gemeenschap beschikte inmiddels over rechten op grond die over verschillende gebieden verspreid lag. Sommige bezittingen bevonden zich rondom Werden, andere in de IJsselstreek, Twente en op de Veluwe. De opbrengsten moesten het dagelijkse kloosterleven ondersteunen. Tegelijk bleven verschillende schenkers door vruchtgebruik en andere afspraken aan hun vroegere goederen verbonden. Het voortbestaan van Werden hing daarom niet uitsluitend af van het geloof van de monniken, maar ook van de bescherming van de rechten die tijdens Liudgers leven waren verworven.

Hildigrim neemt de leiding over

Na Liudgers overlijden kreeg zijn broer Hildigrim de leiding over Werden. Hij had eveneens een belangrijke kerkelijke loopbaan gevolgd en was verbonden met de organisatie van het christendom in Saksische gebieden. Zijn positie bood de gemeenschap continuïteit. Hij kende de familie, de religieuze bedoelingen van de stichting en de wereld waarin de eerste schenkingen tot stand waren gekomen. Het bestuur omvatte meer dan de dagelijkse leiding van monniken. Goederen moesten worden beschermd, inkomsten verzameld en overeenkomsten nagekomen. Hildigrim overleed in 827 en werd in Werden begraven. Daarmee kreeg de kloostergemeenschap ook betekenis als begraafplaats van de familie die haar ontstaan mogelijk had gemaakt.

De familie van Liudger blijft aan het bestuur

Gedurende de eerste generaties bleef de leiding van Werden verbonden met geestelijke verwanten van Liudger. Na Hildigrim verschijnen Gerfrid, Thiadgrim, Altfrid en Hildigrim de Jongere in de geschiedenis van de instelling. De familie onderhield nauwe relaties met de bisschopszetels Münster en Halberstadt. Deze geestelijke verwanten worden in het historische onderzoek gezamenlijk aangeduid als de Liudgeriden. Zij vormden een invloedrijke familiekring waarin religieuze functies, geleerdheid en bestuurlijke macht samenkwamen. Voor Werden bood die verbondenheid bescherming. Tegelijk ontstond een kwetsbaarheid: de belangen van de familie hoefden niet altijd overeen te komen met die van de monniken. De vraag wie uiteindelijk over het klooster mocht beschikken, zou daardoor steeds belangrijker worden.

Gerfrid en de voortzetting van Liudgers werk

Gerfrid behoorde tot de volgende generatie van Liudgers familie. Hij was bisschop van Münster en kreeg tevens een belangrijke positie in Werden. Zijn werkzaamheden verbonden twee kerkelijke instellingen die elk een eigen geschiedenis en eigen goederen bezaten. Het bisdom Münster beschikte over bisschoppelijke rechten, terwijl Werden een kloostergemeenschap met afzonderlijk vermogen was. Dezelfde geestelijke kon bij beide betrokken zijn zonder dat hun inkomsten automatisch samenvielen. Gerfrid overleed in 839 en werd in Werden begraven. De aanwezigheid van zijn graf versterkte de betekenis van het klooster als plaats van familieherinnering. Tegelijk bleef de gemeenschap afhankelijk van de opbrengsten uit de geschonken landbouwgoederen.

Thiadgrim en de verbinding met Halberstadt

Na Gerfrid bleef de leiding van Werden binnen de verwantenkring van Liudger. Thiadgrim was verbonden met de bisschopszetel Halberstadt en overleed in 840. Zijn kerkelijke positie toont hoe de familie inmiddels actief was in een groot gebied tussen Friesland, Westfalen en het oostelijke Saksen. Die geografische spreiding had gevolgen voor de contacten van Werden. De kloostergemeenschap kon steun ontvangen van geestelijken die buiten het Ruhrgebied belangrijke functies bekleedden. Tegelijk werden de bestuurlijke verhoudingen ingewikkelder. Een bisschop moest verantwoordelijkheden binnen zijn bisdom combineren met belangen die aan de kloostergoederen verbonden waren. Dat maakte schriftelijke afspraken en herkenbare eigendomsrechten steeds noodzakelijker.

Altfrid en de herinnering aan Liudger

Altfrid, bisschop van Münster, volgde binnen de familiekring en het kloosterbestuur op. Hij overleed in 849. Zijn betekenis voor Werden ging verder dan zijn bestuurlijke werkzaamheden. Altfrid schreef de oudste bewaard gebleven levensbeschrijving van Liudger. Daarin legde hij herinneringen vast aan diens afkomst, opleiding, reizen en missionaire activiteiten. De tekst behoort tot de belangrijkste bronnen voor Liudgers geschiedenis. Tegelijk had zij een religieuze bedoeling. De stichter werd voorgesteld als een voorbeeld van christelijk leven, waardoor wonderverhalen en geestelijke interpretaties een plaats kregen. De levensbeschrijving moet daarom naast de oorspronkelijke oorkonden worden gelezen. Samen geven deze bronnen inzicht in zowel de persoon Liudger als de gemeenschap die zijn herinnering wilde bewaren.

Werden als plaats van familieherinnering

De graven van Liudger en zijn opvolgers gaven Werden een bijzondere betekenis. Het klooster was niet alleen een instelling waar monniken samenleefden en religieuze diensten verzorgden. Het werd ook een plaats waar de familie van de stichter werd herdacht. De aanwezigheid van graven en relieken verbond opeenvolgende generaties aan dezelfde kerkelijke gemeenschap. Die herinnering kon steun bieden bij het beschermen van de stichting. Zij gaf de gemeenschap immers een herkenbare oorsprong en een eigen geschiedenis. Toch lag daarin ook een spanning besloten. De sterke band met de familie maakte het mogelijk dat verwanten bijzondere aanspraken op het kloosterbestuur bleven uitoefenen.

Een bezitsnetwerk dat bleef groeien

Na Liudgers overlijden bleef Werden nieuwe goederen ontvangen. De kloostergemeenschap beschikte niet over één aaneengesloten landgoed, maar over landbouwgrond en rechten in verschillende streken. Sommige bezittingen kwamen uit het vermogen van de stichtersfamilie. Andere werden door plaatselijke grondeigenaren geschonken. De goederen konden bestaan uit volledige hoeven, gedeelde eigendomsrechten, ontginningen en afzonderlijke inkomsten. Voor de kloosterleiding was het belangrijk te weten welke afspraken bij iedere schenking hoorden. Een bezitter kon bijvoorbeeld grond overdragen en het gebruik tijdens zijn leven behouden. De juridische aanspraken van de gemeenschap groeiden daardoor sneller dan haar feitelijke zeggenschap over alle afzonderlijke percelen.

De oorkonden worden een administratief geheugen

Elke schenking bracht nieuwe verplichtingen met zich mee. De monniken moesten weten welke goederen aan Werden waren overgedragen, wie daarvan gebruikmaakte en welke rechten de vroegere bezitters hadden behouden. Schriftelijke documenten werden daarvoor steeds belangrijker. Zij konden worden geraadpleegd wanneer erfgenamen aanspraken maakten of wanneer een landbouwbedrijf van gebruiker veranderde. De oudste oorkonden vormden zo een administratief geheugen dat over generaties heen betekenis behield. Voor de huidige geschiedschrijving hebben deze teksten nog een tweede waarde. Zij bewaren de namen van nederzettingen en personen die anders volledig uit de geschiedenis zouden zijn verdwenen.

Werden verschijnt als monasterium

In een bron uit 827 verschijnt de naam Uuerthina monasterium. Daarmee wordt de kloostergemeenschap aan de Ruhr als herkenbare kerkelijke instelling aangeduid. De schrijfwijze laat zien dat vroegmiddeleeuwse plaatsnamen nog geen vaste spelling hadden. Een schrijver kon dezelfde naam anders weergeven dan zijn voorganger. Voor het historische onderzoek maakt dat het volgen van afzonderlijke plaatsen ingewikkelder. Toch bevestigt de vermelding dat Werden inmiddels een duurzame gemeenschap was geworden. Het klooster bezat gebouwen, een religieuze traditie en inkomsten uit verschillende gebieden. De stichting die rond 799 was ontstaan, had haar eerste generatie overleefd en maakte deel uit van een groeiend netwerk van kerkelijke instellingen.

De eerste koninklijke bevestigingen

Al vóór het bekende privilege van 877 bestonden er contacten tussen Werden en het koningschap. In de negende eeuw werden kloosters geregeld door vorsten beschermd of in hun goederen bevestigd. Ook de Werdense overlevering bevat vroegere koninklijke beschikkingen, waaronder stukken die met 844 worden verbonden. Zulke documenten moeten afzonderlijk op authenticiteit en oorspronkelijke inhoud worden onderzocht. Hun historische betekenis ligt in de toenemende behoefte aan bescherming. Een klooster met verspreide goederen had te maken met verschillende plaatselijke machthebbers en erfgenamen. Koninklijke erkenning kon helpen om aanspraken te verdedigen, zonder dat daardoor alle geschillen over grond en inkomsten verdwenen.

De schenking van Imma — 845

Op 19 augustus 845 schonk Imma goederen aan Werden. De rechtshandeling werd in het klooster zelf vastgelegd. Onder het bezit wordt grond bij Westarburon in de gouw Westrachi genoemd. De volledige omvang van de schenking en de precieze geografische identificatie van alle goederen zijn niet zonder meer vast te stellen. Toch vormt de oorkonde een belangrijk bewijs voor de verdere uitbreiding van het kloostervermogen. Werden ontving inmiddels goederen van personen die buiten de onmiddellijke omgeving van de Ruhr bezittingen hadden. Het klooster was daardoor niet uitsluitend afhankelijk van de oorspronkelijke schenkingen aan Liudger en zijn familie. Nieuwe generaties bleven grond en inkomsten aan de religieuze gemeenschap verbinden.

Helmstedt en de oostelijke verbindingen

De geschiedenis van Werden raakte ook verbonden met Helmstedt, aan de oostelijke rand van de Saksische gebieden. Daar ontstond een religieuze gemeenschap die later bekendstond als het klooster Sint-Ludgerus. De latere overlevering schreef de stichting persoonlijk aan Liudger toe. Die vroege datering is echter niet zonder problemen. Historisch onderzoek wijst erop dat de ontwikkeling tot een klooster waarschijnlijk later plaatsvond en dat de verbinding met Werden in verschillende fasen kan zijn ontstaan. De familie van Liudger speelde ook in de omgeving van Halberstadt een belangrijke rol. Daardoor bestonden contacten tussen het Ruhrgebied en het oostelijke Saksen die uiteindelijk een duurzame kloosterlijke relatie mogelijk maakten.

De omstreden stichting van Helmstedt

In oudere beschrijvingen wordt verteld dat Liudger rond 800 persoonlijk een klooster in Helmstedt stichtte. Deze traditie bleef eeuwenlang bestaan. De historische bewijzen voor een zo vroege kloosterstichting zijn echter onvoldoende. Een wetenschappelijke analyse van de oudste Saksische kloosters wijst erop dat de religieuze gemeenschap in Helmstedt niet met zekerheid vóór het midden van de negende eeuw kan worden gedateerd. Ook de betrokkenheid van Hildigrim, Thiadgrim en Hildigrim de Jongere behoort tot de mogelijke verklaring voor het ontstaan van de latere verbinding. Helmstedt moet daarom worden beschouwd als een instelling met een oude Liudgertraditie, waarvan de precieze stichting en vroege ontwikkeling niet volledig vaststaan.

Twee kloosters binnen één bestuurlijke wereld

Werden en Helmstedt kwamen uiteindelijk in een duurzame relatie tot elkaar te staan. Helmstedt ontwikkelde zich tot een afhankelijke kloosterlijke instelling binnen het grotere goederenverband van Werden. Het bezit in het oostelijke Saksen moest eveneens worden beschermd en beheerd. Daarvoor waren plaatselijke vertegenwoordigers en geestelijken nodig. De afstand tussen beide kloosters maakte persoonlijk toezicht ingewikkeld. De latere geschiedenis bevat daarom bepalingen over bezoeken en voorzieningen tijdens reizen van de abt. Hoewel zulke documenten uit latere eeuwen dateren, laten zij zien hoe de relatie tussen de verschillende kloosterplaatsen praktisch functioneerde. Het bezit van Werden reikte dus niet uitsluitend naar het westen, richting Gelderland, maar ook ver naar het oosten.

Een kloosterfamilie in moeilijkheden

Na het overlijden van Altfrid in 849 veranderden de bestuurlijke verhoudingen. De oude familieverbinding bood niet langer vanzelfsprekend zekerheid. Een verwant met de naam Bertold maakte aanspraken op een bijzondere positie binnen Werden. De gebeurtenissen zijn vooral bekend uit kloosterlijke overleveringen die de belangen van de gemeenschap verdedigden. Daardoor moet voorzichtig worden omgegaan met de precieze beschrijving van het conflict. Wel wordt duidelijk dat de vraag naar het karakter van Werden steeds nadrukkelijker speelde. Was de stichting een religieuze gemeenschap met eigen rechten, of konden familieleden over haar bestuur en vermogen blijven beschikken? Het antwoord was van groot belang voor de toekomst van het klooster.

De bedreigde zelfstandigheid van Werden

De spanningen rondom Bertold maakten zichtbaar hoe kwetsbaar het bezit van een religieuze gemeenschap kon zijn. De oorspronkelijke schenkingen waren bedoeld om het geestelijke leven te onderhouden. Wanneer wereldlijke of familiegebonden aanspraken de overhand kregen, konden de inkomsten een andere bestemming krijgen. Voor de monniken was dat een bedreiging van hun bestaansgrond. Niet alleen de gebouwen en de leiding stonden op het spel. Ook de rechten op landbouwbedrijven in verafgelegen gebieden konden onderwerp van discussie worden. De onzekerheid kreeg een bijzondere weerspiegeling in de omvangrijke schenking die Folker enkele jaren later aan Werden zou doen.

Folker kiest voor het kloosterleven

In november 855 trad een grootgrondbezitter met de naam Folker, ook Folckerus genoemd, naar voren als schenker aan Werden. Hij beschikte over aanzienlijke erfelijke bezittingen in verschillende delen van de Lage Landen. Volgens de oorkonde wilde hij zijn wereldlijke vermogen verbinden aan het kloosterleven. Zijn beslissing werd religieus gemotiveerd met verwijzingen naar de vergankelijkheid van het menselijke bestaan. De schenking had tegelijkertijd verstrekkende economische gevolgen. Zij bracht landbouwbedrijven, bosrechten, ontginningen en andere aanspraken onder de bestemming van Werden. Voor de geschiedenis van Gelderland werd dit een van de belangrijkste overgeleverde rechtshandelingen uit de negende eeuw.

Het familievermogen van Folker

Folkers bezit was niet geconcentreerd rond één enkele boerderij of nederzetting. Het omvatte rechten op goederen in verschillende gouwen. De overlevering verwijst naar Hamaland, de Betuwe, de Veluwe, Flethitte en westelijker gelegen gebieden. Daarnaast worden Kennemerland en andere Friese streken genoemd. De geografische spreiding maakt duidelijk dat Folker deel uitmaakte van een wereld waarin familievermogen over grote afstanden kon zijn verdeeld. Erfelijke goederen konden afkomstig zijn uit verschillende verwantschapslijnen. De oorkonde geeft echter niet voldoende gegevens om zijn volledige familiegeschiedenis te reconstrueren. Evenmin is bekend hoe hij alle bezittingen had verworven.

Verschillende landschappen in één schenking

De goederen die Folker aan Werden overdroeg, lagen in uiteenlopende natuurlijke landschappen. Op de Veluwe ging het onder meer om landbouwgrond op zandgronden, bosrechten en ontginningen. In de Betuwe speelde het rivierenlandschap een rol. Westelijker lagen gebieden waar water, graslanden en veeteelt van grote economische betekenis waren. De verschillende goederen moeten daarom niet worden behandeld alsof zij allemaal dezelfde vorm of functie hadden. Een mansus in een agrarische nederzetting was niet gelijk aan een aandeel in een bos. Ook bijzondere rechten op beweiding of andere natuurlijke hulpbronnen konden afzonderlijk worden geschonken. Folkers vermogen bestond uit een samenhang van verschillende soorten bezit.

De eerste vastlegging in Hlara — 7 november 855

Op 7 november 855 werd een deel van Folkers schenking vastgelegd in Hlara, gelegen in de gouw Flethitte. De plaats wordt doorgaans met Laar in de omgeving van Rhenen verbonden, al blijft de identificatie afhankelijk van de historische interpretatie van oude plaatsnamen. De rechtshandeling kreeg een publiek karakter door de aanwezigheid van getuigen. Hun namen werden opgeschreven om de overdracht herkenbaar en juridisch verdedigbaar te maken. Voor Folker betekende de akte dat zijn bezittingen een nieuwe religieuze bestemming kregen. Voor Werden was het een document waarop de gemeenschap zich in latere generaties zou kunnen beroepen.

De getuigen van Folkers schenking

In de overgeleverde getuigenlijst verschijnen Hildricus of Hilderic, Odo, Hrodger of Brodger, Engilrad, Odaccar, Thiatric, Wulfhelm, Athalwald, Walthaban, Thiadrad, Abbo en Sahsger. Andere transcripties vermelden daarnaast namen als Egilbradt en Wiger, terwijl sommige namen anders worden gespeld of gegroepeerd. Deze verschillen maken een vergelijking met de oorspronkelijke Latijnse editie noodzakelijk. De getuigen waren van belang omdat zij de rechtshandeling konden bevestigen. Hun precieze afkomst en maatschappelijke positie zijn niet bekend. Toch vormen hun namen een bijzonder spoor van vroegmiddeleeuwse netwerken rond de overdracht van grondbezit. De oorkonde bewaart daarmee meer dan alleen een inventaris van goederen.

De tweede vastlegging in Hlegilo — 10 november 855

Drie dagen later werd de rechtshandeling opnieuw vastgelegd, op 10 november 855 in Hlegilo, in de Betuwe. De precieze ligging van deze plaats is niet met zekerheid bekend. De twee dateringen behoren tot de opvallendste kenmerken van de overgeleverde schenking. Het is niet vanzelfsprekend dat de volledige goederenlijst op beide dagen afzonderlijk werd voorgelezen of bevestigd. De tekst bevat onderdelen die in formulering en opbouw van elkaar verschillen. Daardoor bestaat discussie over de vraag of verschillende documenten zijn samengebracht. De vermelding van twee plaatsen blijft echter een bijzonder getuigenis van de geografische reikwijdte van Folkers bezit en de juridische organisatie van de overdracht.

Een oorkonde met een ingewikkelde overlevering

Het oorspronkelijke document van Folkers schenking is niet in zijn volledige oorspronkelijke vorm bewaard. De tekst is bekend uit een vroeg afschrift, dat doorgaans aan het einde van de negende of het begin van de tiende eeuw wordt gedateerd. Het document bevat een gedeelte waarin Folker in de eerste persoon spreekt en een andere goederenbeschrijving die vanuit de derde persoon is geformuleerd. Historici hebben daarom onderzocht of twee afzonderlijke stukken later zijn samengevoegd. Ook is voorgesteld dat een administratieve kanttekening bij het overschrijven in de hoofdtekst terechtkwam. Geen van deze verklaringen mag zonder verdere onderbouwing als definitief worden beschouwd.

Het verdwenen bezit in Hamaland

Folkers schenking verwijst naar goederen in Hamaland, binnen het graafschap van Wichman, in de Latijnse overlevering aangeduid als Wigmanni. Daarnaast wordt de Betuwe met graaf Ansfrid verbonden. Een bijzonder probleem is dat de afzonderlijke beschrijving van het Hamalandse bezit niet volledig bewaard bleef. Volgens historisch onderzoek is een gedeelte van de oorspronkelijke documentatie verloren gegaan. Daardoor kunnen niet alle nederzettingen en rechten uit dat gebied worden gereconstrueerd. De wel bekende Veluwse goederen mogen niet automatisch aan het ontbrekende Hamalandse gedeelte worden toegeschreven. De oorkonde laat daarmee zowel de omvang van vroegmiddeleeuws familiebezit zien als de grenzen van onze historische kennis.

De bijzondere plaats van Puthem

In Folkers schenking verschijnt Puthem, de naam die met het huidige Putten wordt verbonden. De nederzetting wordt aangeduid als vicus. Daarmee ging het niet eenvoudig om één afzonderlijke boerderij, maar om een bewoond gebied met meerdere landbouwbedrijven. Het is een van de oudste schriftelijke vermeldingen van Putten. De naam toont dat de nederzetting al vóór het midden van de negende eeuw herkenbaar was binnen de administratieve wereld van grootgrondbezitters. De precieze oorsprong van Puthem en de omvang van de toenmalige nederzetting zijn echter niet bekend. Ook kunnen latere boerderijen niet zonder aanvullende gegevens rechtstreeks met de negende-eeuwse hoeven worden gelijkgesteld.

Hotseri en het latere Hussel

Naast Puthem noemt de goederenlijst Hotseri. Deze naam wordt doorgaans verbonden met Hussel bij Putten. In latere documenten verschijnen varianten als Hezzere, Huzzere, Husser en Husszeren. De overeenkomst tussen deze namen vormt een belangrijk argument voor een historische verbinding. Toch zegt de naamcontinuïteit niet automatisch iets over de ligging van afzonderlijke boerderijen. Een nederzettingsgebied kon blijven bestaan terwijl erven werden verplaatst, verdeeld of opnieuw ingericht. De vermelding van Hotseri is daarom vooral belangrijk omdat zij laat zien dat de omgeving van het latere Hussel al in de negende eeuw deel uitmaakte van een georganiseerd agrarisch bezit.

Drie centrale hoeven en dertien andere mansi

De goederenbeschrijving noemt bij Puthem en Hotseri gezamenlijk drie centrale of domaniale mansi en dertien andere mansi. Dit onderscheid is van groot belang voor de geschiedenis van de latere hoforganisatie. Een domaniale mansus stond in verband met het bezit dat rechtstreeks voor de grondheer werd geëxploiteerd. Andere mansi konden door afzonderlijke gebruikers worden gehouden. Toch betekende het woord mansus niet noodzakelijk dat iedere bezitseenheid precies één boerderij met dezelfde omvang vertegenwoordigde. De bron vermeldt niet hoeveel hoeven afzonderlijk in Puthem en Hotseri lagen. Wel maakt zij duidelijk dat het om een groter agrarisch complex ging waarin verschillende soorten rechten naast elkaar bestonden.

Wat een mansus betekende

De term mansus werd in de vroege middeleeuwen gebruikt voor een landbouwkundige of juridische bezitseenheid. De precieze omvang kon per streek en periode verschillen. Daarom is het onjuist de term altijd met één moderne boerderij of met een vast aantal hectares te vertalen. Een mansus kon akkers, gebouwen en verschillende gebruiksrechten omvatten. Soms werd slechts een halve mansus genoemd. De administratie beschreef daarmee vooral de rechten die bij de goederen hoorden. Voor de latere geschiedenis van Putten is dit onderscheid noodzakelijk. De aantallen uit 855 mogen niet zonder meer worden vergeleken met aantallen afzonderlijke erven in registers uit de twaalfde, dertiende of zeventiende eeuw.

Widuco en de oudste bewonersnamen

Een van de personen die in de goederenlijst wordt genoemd, is Widuco. Hij was verbonden met één mansus. Zijn naam behoort tot de vroegste schriftelijk bekende persoonsnamen uit het gebied rond Putten. De oorkonde vertelt niet waar zijn woning precies stond, hoe zijn gezin was samengesteld of wat zijn dagelijkse werkzaamheden waren. Hij verschijnt uitsluitend omdat zijn positie verbonden was met een goed dat Folker aan Werden overdroeg. Daarmee krijgt de bron een menselijke betekenis. Voor het eerst komt achter de plaatsnaam Puthem een herkenbaar individu naar voren. Het kloosterregister bewaart zijn naam, terwijl het leven van vrijwel al zijn tijdgenoten buiten de schriftelijke geschiedenis is gebleven.

Hrodhing, Vulfgrim, Berahtwini, Ansleth en Godolef

Bij vier mansi worden Hrodhing, Vulfgrim, Berahtwini, Ansleth en Godolef genoemd. Vijf namen verschijnen dus bij vier landbouwkundige eenheden. Dat maakt duidelijk dat de verhouding tussen mensen en goederen niet eenvoudig één op één was. Meerdere personen konden bij dezelfde hoeve of bezitseenheid betrokken zijn. De oorkonde beschrijft hun onderlinge verwantschap niet. Evenmin staat vast dat ieder van hen het hoofd van een afzonderlijk huishouden was. Voor de kloosteradministratie was vooral belangrijk welke goederen en rechten aan de overdracht verbonden waren. Toch bieden deze vijf namen een zeldzame inkijk in de menselijke samenleving achter het grootgrondbezit van Folker.

Frithubald en Hardrad

Ook Frithubald en Hardrad verschijnen in de goederenbeschrijving. Beiden worden afzonderlijk met een mansus verbonden. De vermelding toont dat sommige landbouwbedrijven aan één genoemde persoon waren gekoppeld, terwijl bij andere meerdere namen voorkwamen. Dat verschil kan verschillende juridische of familiale achtergronden hebben, maar de bron verklaart die niet. De aanwezigheid van Frithubald en Hardrad maakt duidelijk dat Puthem en Hotseri niet uitsluitend als anonieme bezitseenheden werden beschreven. De mensen die bij de goederen hoorden, werden deels met naam vastgelegd. Hun positie kon daardoor ook bij latere raadpleging van de schenking worden herkend.

Mathalwim, Ovo, Gerlef en Silef

Mathalwim en Ovo worden gezamenlijk met één mansus verbonden. Hetzelfde geldt voor Gerlef en Silef. Deze vermeldingen maken zichtbaar dat de administratie onderscheid maakte tussen de landbouwkundige eenheid en de personen die daaraan waren verbonden. De oorkonde zegt niet of de genoemde personen broers, echtgenoten, andere familieleden of personen met een verschillende rechtspositie waren. Hun namen kunnen daarom niet zonder aanvullend bewijs in een genealogische reconstructie worden opgenomen. Toch zijn zij van grote betekenis. Zij vormen concrete sporen van een bevolking die anders vrijwel onzichtbaar zou blijven in de geschiedenis van de negende-eeuwse Veluwe.

Wilrad, Alarad en Evorold

Bij twee mansi verschijnen Wilrad, Alarad en Evorold. Ook hier staat tegenover een kleiner aantal bezitseenheden een groter aantal persoonsnamen. De bron toont daarmee hoe verschillend de inrichting van het agrarische bezit kon zijn. Een mansus was geen eenvoudige beschrijving van één gezin. De juridische organisatie kon meerdere gebruikers of rechthebbenden omvatten. Voor Werden waren deze onderscheidingen belangrijk, omdat de kloostergemeenschap rechten op de geschonken goederen moest kunnen uitoefenen. Voor het huidige onderzoek blijft het noodzakelijk de oorspronkelijke Latijnse formulering zorgvuldig te volgen. Alleen zo kunnen latere interpretaties over het aantal bewoners en hun persoonlijke rechtspositie worden beoordeeld.

Frumari, Hrodlef en Benno

Frumari wordt afzonderlijk met één mansus verbonden. Daarnaast verschijnen Hrodlef en Benno gezamenlijk bij een andere bezitseenheid. Daarmee wordt de reeks persoonsnamen uit het gedeelte over Puthem en Hotseri verder aangevuld. Historische samenvattingen spreken soms van zeventien personen bij de dertien gewone mansi, maar een afzonderlijke telling van de overgeleverde namen in deze opsomming komt op achttien. Dat verschil is niet zonder meer op te lossen door één persoon weg te laten. Mogelijk hangt het samen met de groepering van verschillende tekstregels of met de wijze waarop latere onderzoekers de categorieën hebben geteld. Voorlopig blijven daarom alle namen behouden, zonder een onzekere totaaltelling als vaststaand te presenteren.

De mensen achter de juridische taal

Folkers oorkonde beschreef mensen in samenhang met landbouwgrond en eigendomsrechten. Dat is kenmerkend voor de juridische taal van de vroege middeleeuwen. De vermelde personen worden niet beschreven vanwege hun levensgeschiedenis, maar omdat hun positie voor de overdracht van het vermogen van belang was. Toch waren zij meer dan namen in een register. Zij leefden binnen agrarische gemeenschappen, werkten op landbouwgrond en waren verbonden met andere bewoners. De bron vertelt nauwelijks iets over hun gezinnen, woonhuizen of dagelijkse werkzaamheden. Het is daarom belangrijk onderscheid te maken tussen wat de tekst werkelijk zegt en wat we op basis van algemene kennis over vroegmiddeleeuwse landbouw kunnen veronderstellen.

De overige hoeven op de Veluwe

Buiten Puthem en Hotseri omvatte Folkers schenking verschillende andere goederen. In historische analyses wordt gesproken over nog zeven en een halve mansus in omliggende nederzettingen. Voor het ruimere beschreven goederencomplex worden in sommige tellingen in totaal eenendertig afhankelijke personen genoemd. Die aantallen hebben niet allemaal betrekking op dezelfde categorie en mogen daarom niet eenvoudig bij elkaar worden opgeteld. De verspreide goederen waren bovendien verschillend van aard. Sommige bestonden uit een volledige mansus, andere uit een halve. Daarnaast kwamen bossen, ontginningen en bijzondere gebruiksrechten voor. Folkers bezit was daarmee geen uniform landbouwlandgoed, maar een netwerk van afzonderlijke rechten.

Rentilo en zijn bewoners

Bij Rentilo worden Hathulef en Ledhrad genoemd. De precieze identificatie van deze oude plaatsnaam is niet volledig zeker. De vermelding toont wel dat het geschonken bezit zich buiten Puthem en Hotseri uitstrekte. Ook in andere nederzettingen waren mensen en landbouwrechten met Folkers vermogen verbonden. De twee namen maken opnieuw zichtbaar dat een oorkonde niet uitsluitend een opsomming van grond was. Bij ieder goed konden personen betrokken zijn wier rechten of verplichtingen voor de overdracht van belang waren. De spreiding van de goederen maakte het toekomstige beheer door Werden ingewikkelder. Het klooster moest rekening houden met plaatselijke omstandigheden in verschillende nederzettingen.

Vunnilo en de verspreide goederen

In Vunnilo verschijnen Vunnilef, Odbald, Evurgrim, Liafger, Thiatlef en Thiodbold. De naam wordt in historische reconstructies met Wullenhoven of een verwante Veluwse locatie in verband gebracht. De betrokken bezittingen verschilden in omvang. Sommige personen werden aan een hele mansus gekoppeld, andere aan kleinere aandelen. Daarnaast vermeldt de overlevering goederen van Herrad en Baldric in hetzelfde gebied. Deze opsomming toont hoe ingewikkeld de verdeling van land kon zijn. Binnen één nederzettingsgebied konden meerdere personen over afzonderlijke goederen en gebruiksrechten beschikken. Een plaatsnaam betekende dus niet dat de volledige nederzetting aan dezelfde eigenaar toebehoorde.

Niutlo en het latere Nulde

De goederenlijst noemt Niutlo, dat met het latere Nulde bij Putten wordt verbonden. Hier verschijnt Hildirad als persoon die met een mansus verbonden was. Daarmee behoort Nulde tot de Veluwse plaatsen waarvan de geschiedenis via Folkers schenking tot het midden van de negende eeuw kan worden gevolgd. De oorkonde geeft echter geen exacte locatie van de betreffende hoeve. Het gebied kon uit meerdere landbouwplaatsen bestaan en de gebouwen konden in de loop van de eeuwen veranderen. De naam vormt daarom een vroeg schriftelijk aanknopingspunt, geen sluitend bewijs voor de plaats van een later herkenbaar erf. Juist die voorzichtigheid is nodig wanneer oude nederzettingsnamen met middeleeuwse boerderijen worden verbonden.

Hornlo en de halve mansus van Ansbraht

Bij Hornlo vermeldt de schenking Ansbraht met een halve mansus. De aanwezigheid van een gedeeltelijke bezitseenheid is bijzonder belangrijk. Zij laat zien dat Folkers vermogen niet uitsluitend uit volledige landbouwbedrijven bestond. Ook aandelen in grond of gebruiksrechten konden worden overgedragen. De precieze ligging van Hornlo is onzeker. De naam bevat een element dat met bosrijk terrein in verband kan worden gebracht, maar daarmee is de plaats nog niet definitief geïdentificeerd. Voor de kloosteradministratie was vooral belangrijk dat het recht nauwkeurig werd beschreven. Werden kreeg immers alleen de aanspraken die Folker daadwerkelijk bezat en overdroeg.

Urthunsula en zijn ontginningen

In Urthunsula worden Sidhgot en Thiatger genoemd met anderhalve mansus en daaraan verbonden ontginningen. De ligging van Urthunsula is niet met zekerheid vastgesteld. Verschillende historische identificaties zijn voorgesteld, maar de overgeleverde tekst biedt onvoldoende gegevens om één daarvan definitief te bevestigen. De combinatie van bestaande landbouwgrond en ontginningsrechten is betekenisvol. Zij toont dat de agrarische ontwikkeling op de Veluwe nog volop in beweging was. Sommige gronden werden al gebruikt, terwijl andere terreinen verder geschikt konden worden gemaakt voor landbouw. De schenking omvatte daardoor zowel bestaande inkomsten als rechten die in de toekomst economische betekenis konden krijgen.

Thri en het latere Drie

Thri wordt doorgaans verbonden met het latere Drie op de Veluwe. Bij deze plaats wordt Geldolf genoemd met een halve mansus. Ook hier blijkt dat een geschonken bezitseenheid niet noodzakelijk een volledig landbouwbedrijf vertegenwoordigde. Thri lag binnen een landschap waarin akkerbouw en bosgebruik elkaar aanvulden. De naam verschijnt bovendien in verband met een bijzonder recht op varkensweide. Daardoor biedt de oorkonde een concreet beeld van de economische betekenis van de bossen. De precieze ligging van Geldolfs hoeve is niet bekend. De historische verbinding tussen Thri en Drie vormt vooral een geografisch uitgangspunt voor verder onderzoek.

Vijfendertig varkens in het bos

Bij Thri vermeldt Folkers schenking het recht om vijfendertig varkens in het bos te weiden. Het gaat om een van de meest concrete gegevens over het gebruik van de Veluwse bossen in de negende eeuw. Varkens konden in bosgebieden voedsel vinden, vooral tijdens de herfst wanneer eikels en beukennootjes beschikbaar waren. Het recht op beweiding vertegenwoordigde daarom een economische waarde. De oorkonde bewijst niet dat er voortdurend precies vijfendertig dieren aanwezig waren. Zij legt vast welke aanspraak Folker overdroeg. Daarmee wordt duidelijk dat het vermogen van een vroegmiddeleeuwse grootgrondbezitter niet uitsluitend uit akkergrond bestond. Ook rechten op natuurlijke hulpbronnen konden worden geschonken.

Achtentwintig scarae bij Putten

In het bosgebied bij Putten worden achtentwintig scarae genoemd. De precieze betekenis van deze term is niet volledig opgehelderd. Mogelijk ging het om afzonderlijke aandelen of vormen van gebruiksrecht in een bosgebied. De term kan niet zonder nadere toelichting worden vertaald naar een moderne oppervlakte-eenheid. De vermelding toont wel dat bossen juridisch konden worden verdeeld zonder dat ieder aandeel noodzakelijk als een afzonderlijk perceel was afgebakend. Verschillende rechthebbenden konden aanspraken hebben op dezelfde natuurlijke hulpbronnen. Voor Werden was het belangrijk dat zulke rechten herkenbaar bleven. Het gebruik van het bos was immers een wezenlijk onderdeel van de agrarische economie.

Zestig scarae bij Irminlo

Bij Irminlo worden zestig scarae genoemd. Irminlo wordt verbonden met het latere Ermelo en vormt daarmee een belangrijk vroeg schriftelijk aanknopingspunt voor de plaatselijke geschiedenis. Ook hier blijft de precieze juridische betekenis van de term onzeker. Het aantal laat zich niet zonder meer vertalen naar hectares, aantallen bomen of individuele boerenbedrijven. Wel maakt het duidelijk dat Folker over aanzienlijke rechten op bosgebruik beschikte. Deze rechten konden afzonderlijk van akkergrond worden beschreven en geschonken. De geschiedenis van Ermelo verschijnt daarmee niet alleen als een geschiedenis van nederzettingen, maar ook als die van gemeenschappelijk gebruikte landschappen en juridisch verdeelde natuurlijke hulpbronnen.

Een zesde aandeel in zeven bossen

Folker droeg ook een zesde deel van zijn rechten over in de bosgebieden Burlo, Dabbonlo, Wardlo, Orclo, Legurlo, Ottarloun en Langlo. Sommige namen worden in historisch onderzoek verbonden met Hoog Buurlo, Dabbelo, Garderen en Otterlo. Bij andere blijft de identificatie onzeker. Het genoemde zesde aandeel hoeft niet te betekenen dat een afgebakend zesde gedeelte van ieder bos werd geschonken. Het kon gaan om gedeelde gebruiksrechten. De oorkonde toont daarmee hoe ingewikkeld het bezit van bosgebieden was georganiseerd. Niet alle grond werd als individuele akker of volledig erf gehouden. Rechten konden verdeeld zijn over verschillende families en andere rechthebbenden.

Ark en de waarde van hooilanden

Bij Archi, doorgaans verbonden met het latere Ark, werden hooilanden en ontginningen genoemd. Hooiland was van grote betekenis voor landbouwers die dieren hielden. Tijdens de zomer kon gras worden gemaaid en gedroogd om in de winter als voer te dienen. Een recht op hooiland vertegenwoordigde daardoor een economische waarde die niet uitsluitend in graanopbrengsten kon worden uitgedrukt. De aanwezigheid van ontginningen laat zien dat het landschap voortdurend werd aangepast. Nieuwe terreinen konden geschikt worden gemaakt voor landbouw of andere vormen van gebruik. Folkers schenking beschrijft zo een samenleving waarin bestaande landbouwbedrijven en de uitbreiding van bruikbare grond naast elkaar voorkwamen.

Meer dan akkers en boerderijen

De schenking van Folker omvatte een breed scala aan goederen. Naast hoeven werden bossen, ontginningen, hooilanden en weiderechten genoemd. In Vunnilo kwamen eveneens afzonderlijke goederen en ontginningen voor. Niet iedere bezitting was een volledig ingericht landbouwbedrijf. Sommige rechten hadden vooral betrekking op het gebruik van een bepaald landschap. Daardoor kon een grote schenking economisch veel omvangrijker zijn dan de aantallen mansi op het eerste gezicht doen vermoeden. Voor Werden betekende de overdracht toegang tot verschillende inkomsten en mogelijkheden. Tegelijk vereiste dit een ingewikkelde administratie. De afzonderlijke rechten moesten immers ook na het overlijden van Folker herkenbaar en juridisch verdedigbaar blijven.

De westelijke bezittingen van Folker

De overgeleverde goederenlijst noemt niet uitsluitend Gelderse plaatsen. In een ander gedeelte verschijnen onder meer Kinhem, Westrachi en Humerki. Deze namen worden verbonden met Kennemerland en andere westelijke of Friese gebieden. De geografische identificatie van afzonderlijke vermeldingen is niet overal onomstreden. Toch maken de opsommingen duidelijk dat Folkers vermogen zich ver naar het westen uitstrekte. Het ging om streken met andere landschappelijke omstandigheden dan de Veluwe. Water, graslanden en veeteelt konden er een grotere rol spelen. De schenking moet daarom worden gezien als een overdracht van rechten in verschillende economische landschappen, niet uitsluitend als de verwerving van een aantal Veluwse boerderijen.

Bezit in Kennemerland

Kinhem wordt doorgaans met Kennemerland verbonden. De vermelding toont dat Werden via Folker ook aanspraken verwierf in het westelijke kustgebied. Voor deze streken gold een andere verhouding tussen land en water dan op de Veluwe. De economische waarde van grond kon samenhangen met weilanden, vee en watergebonden rechten. Het betreffende gedeelte van de goederenlijst verschilt bovendien in formulering van de Veluwse beschrijving. Dat verschil is een van de redenen waarom de overlevering van de schenking kritisch wordt onderzocht. De goederen mogen niet automatisch worden behandeld alsof zij onder dezelfde plaatselijke rechtsregels vielen als Puthem en Hotseri.

Westrachi en Humerki

Naast Kennemerland verschijnen Westrachi en Humerki in de westelijke goederenbeschrijving. De namen verwijzen naar oude geografische gebieden waarvan de identificatie en omvang niet in alle gevallen vaststaan. De tekst laat zien dat Folkers bezit deel uitmaakte van een netwerk dat verschillende gouwen omvatte. Voor een klooster aan de Ruhr betekende dit dat inkomsten en rechten konden worden verkregen uit plaatsen die ver van de centrale gemeenschap lagen. De verschillen in landschap en gewoonterecht maakten een uniform beheer moeilijk. De schenking brengt daardoor een vroegmiddeleeuwse wereld in beeld waarin regionale economieën door familiebezit en religieuze instellingen met elkaar waren verbonden.

De juridische wereld van Folkers goederen

De oorkonde verwijst naar verschillende rechtstradities, waaronder Salisch, Ripuarisch en Fries recht. Deze vermelding laat zien dat het geschonken bezit niet binnen één eenvoudige juridische orde viel. De rechtspositie van personen en goederen kon afhankelijk zijn van plaatselijke gebruiken en de rechten die aan afzonderlijke bezitseenheden waren verbonden. De vermelding van een persoon bij een mansus is daarom niet automatisch voldoende om diens persoonlijke status vast te stellen. Sommige bewoners konden persoonlijk afhankelijk zijn, terwijl andere verplichtingen vooral aan de grond verbonden waren. Dit onderscheid zou ook in latere Werdense goederenregisters van grote betekenis blijven.

Folker beschermt zijn schenking

Een bijzondere bepaling in de schenking had betrekking op de toekomst van Werden. Wanneer de kloostergemeenschap zou worden opgeheven of haar religieuze bestemming zou verliezen, moesten de geschonken goederen aan de abdij Fulda toevallen. Folker wilde daarmee voorkomen dat zijn overdracht uiteindelijk uitsluitend ten goede zou komen aan wereldlijke machthebbers. Hij verbond zijn vermogen dus niet alleen aan de bestaande kloostergemeenschap, maar probeerde ook de bestemming ervan voor een onzekere toekomst vast te leggen. De bepaling laat zien dat het voortbestaan van Werden in het midden van de negende eeuw niet als vanzelfsprekend werd beschouwd.

Fulda als mogelijke ontvanger

De voorwaardelijke bestemming van Folkers goederen aan Fulda betekende niet dat deze abdij in 855 eigenaar werd van het geschonken vermogen. Werden bleef de oorspronkelijke ontvanger. Fulda werd genoemd voor het geval de religieuze gemeenschap van Werden zou verdwijnen of in een ongewenste rechtspositie terechtkomen. Dit onderscheid is belangrijk. De Veluwse goederen mogen niet zonder bewijs tot het daadwerkelijke bezit van Fulda worden gerekend. Wel laat de bepaling zien dat een schenker rekening kon houden met de toekomstige ontwikkeling van een instelling. Religieuze schenkingen konden daardoor ook juridische afspraken bevatten die bedoeld waren om eigendom en inkomsten over meerdere generaties te beschermen.

De dreiging van invallen en politieke onrust

Folkers schenking vond plaats in een periode waarin het Frankische rijk door politieke verdeeldheid en aanvallen van Scandinavische groepen werd getroffen. Rivieren en kustgebieden waren kwetsbaar voor invallen. Religieuze instellingen konden schade lijden en bezittingen verliezen. In sommige regionale beschrijvingen wordt Folkers keuze voor het kloosterleven rechtstreeks met de Noormannen verbonden. De oorkonde zelf legt echter vooral de nadruk op religieuze motieven en de vergankelijkheid van het menselijke bestaan. Een persoonlijk verband met specifieke invallen kan daarom niet zonder aanvullend bewijs worden vastgesteld. Wel vormden militaire en politieke onzekerheden een belangrijk onderdeel van de wereld waarin Folker zijn vermogen aan Werden overdroeg.

De brand van de kloosterkerk — 856

Volgens de Werdense kloosteroverlevering werd de kerk in 856 door brand getroffen. De gebeurtenis maakte duidelijk hoe kwetsbaar de gebouwen van een religieuze gemeenschap waren. Houten dakconstructies, voorraden en andere voorzieningen konden bij brand verloren gaan. Herstel vergde arbeid, materialen en inkomsten. De kloostergebouwen waren immers niet uitsluitend plaatsen voor religieuze diensten. Zij vormden het middelpunt van een gemeenschap die moest worden onderhouden. De goederen van Werden leverden daarvoor een materiële basis. Het is niet bekend welke afzonderlijke Gelderse inkomsten aan het herstel werden besteed. Toch toont de gebeurtenis hoe noodzakelijk een blijvend en verspreid vermogen voor het voortbestaan van het klooster was.

De strijd om de zelfstandigheid duurt voort

Ook na de schenking van Folker bleven de bestuurlijke verhoudingen binnen Werden ingewikkeld. De aanspraken van familieleden en de positie van de monniken konden met elkaar botsen. De derde levensbeschrijving van Liudger verbindt het jaar 864 met een verbetering van de situatie. Omdat de tekst later werd geschreven, is de precieze gang van zaken niet volledig vast te stellen. Wel weerspiegelt de overlevering een ontwikkeling waarin de gemeenschap sterker haar eigen religieuze positie probeerde te beschermen. Het bezit speelde daarbij een grote rol. Wie het klooster bestuurde, oefende immers ook invloed uit op de inkomsten uit de verspreide landbouwgoederen.

Hildigrim de Jongere

In de tweede helft van de negende eeuw stond Hildigrim de Jongere aan het hoofd van Werden. Hij was tevens bisschop van Halberstadt en behoorde tot de laatste geestelijke bestuurders uit Liudgers familiekring. Zijn positie vormde een verbinding tussen de oude stichtersfamilie en de veranderende verhouding tot het koningschap. Onder zijn leiding kwam de toekomst van Werden opnieuw aan de orde. De kloostergemeenschap had inmiddels een omvangrijk bezit en een eigen religieuze traditie ontwikkeld. De vraag wie na zijn overlijden de leiding mocht overnemen, was daarom van groot belang. Een zelfstandige abtskeuze zou de positie van de monniken tegenover de familieaanspraken versterken.

De grote kloosterkerk wordt gewijd — 875

In 875 werd de grote kloosterkerk van Werden gewijd. Aartsbisschop Willibert van Keulen was bij de plechtigheid betrokken. De kerk werd verbonden met Christus als Verlosser en met andere heiligen. De bouw had zich over meerdere generaties uitgestrekt. Daarmee werd zichtbaar hoe de jonge stichting van Liudger was uitgegroeid tot een duurzame en welvarende gemeenschap. Het graf van de stichter bleef een belangrijke plaats innemen binnen het religieuze leven. De nieuwe kerk bood ruimte voor de liturgie en de herinnering aan de overleden geestelijken. Haar bestaan weerspiegelde ook de economische betekenis van de verspreide kloostergoederen die gedurende de negende eeuw waren verworven.

Liudgers graf als religieus middelpunt

De herinnering aan Liudger bleef een van de belangrijkste kenmerken van Werden. Zijn graf vormde een plaats waar de gemeenschap de stichter herdacht. Ook verschillende opvolgers uit zijn familie werden er begraven. Daardoor ontwikkelde het klooster zich tot een religieus herinneringscentrum. De monniken bewaarden verhalen over Liudgers leven en droegen zijn verering over aan volgende generaties. Tegelijk moest het dagelijkse bestaan worden ondersteund door inkomsten uit grondbezit. De Veluwse boerenerven lagen ver van het klooster, maar maakten deel uit van de economische wereld die het religieuze leven mogelijk maakte. Zo bleven de geschiedenis van de stichter en die van de afhankelijke landbouwgemeenschappen met elkaar verbonden.

De koninklijke beschikking — 22 mei 877

Op 22 mei 877 werd te Bürstadt onder koning Lodewijk de Jongere een oorkonde voor Werden uitgevaardigd. Hildigrim de Jongere speelde bij de rechtshandeling een belangrijke rol. In de overgeleverde tekst worden koninklijke bescherming, immuniteit, vrije abtskeuze, tolvrijheid bij Neuss en bepalingen over voogdijrechtspraak genoemd. Het document heeft echter een problematische tekstgeschiedenis. De kritische editie beschouwt de bewaarde versie als gedeeltelijk gewijzigd. Daarom kunnen niet alle bepalingen zonder meer als ongewijzigde oorspronkelijke rechten uit 877 worden gepresenteerd. De oorkonde blijft belangrijk omdat zij laat zien welke rechten de kloostergemeenschap aan haar bijzondere verhouding met het koningschap verbond.

Het recht op vrije abtskeuze

Een centraal onderdeel van de koninklijke beschikking betrof de leiding van Werden na Hildigrim de Jongere. De kloostergemeenschap kreeg het vooruitzicht zelf een abt te kiezen. Daarmee zou een einde komen aan de vanzelfsprekende opvolging binnen de familie van Liudger. Het recht had grote betekenis voor de zelfstandigheid van de monniken. Zij hoefden na het overlijden van hun bestuurder niet uitsluitend te wachten op een nieuwe verwant uit de stichtersfamilie. Tegelijk verliep de verandering geleidelijk. Hildigrim behield tijdens zijn leven zijn positie. Pas na zijn overlijden zou de nieuwe regeling daadwerkelijk een rol gaan spelen. Het privilege markeerde daarmee een belangrijke overgang in de bestuurlijke geschiedenis van Werden.

Immuniteit en bijzondere rechtsbescherming

De oorkonde van 877 verbond Werden met koninklijke bescherming en bijzondere immuniteitsrechten. Immuniteit betekende dat de bevoegdheden van openbare gezagsdragers op bepaalde kloostergoederen konden worden beperkt. De abdij kwam daarmee niet buiten de wereldlijke samenleving te staan. Rechtspraak en bescherming moesten op een andere manier worden georganiseerd. Voor een instelling met verspreide goederen was deze rechtspositie van groot belang. De inkomsten kwamen immers uit verschillende gouwen en stonden in verband met uiteenlopende plaatselijke machthebbers. Koninklijke bescherming kon helpen om het bezit te verdedigen. Tegelijk bleef de praktische uitvoering van rechten afhankelijk van bestuurders, vertegenwoordigers en de plaatselijke juridische verhoudingen.

De voogd als wereldlijke beschermer

De koninklijke oorkondetraditie van Werden noemt ook de voogd. Een klooster beschikte over geestelijke bestuurders, maar had voor bepaalde wereldlijke aangelegenheden een vertegenwoordiger nodig. De voogd kon daarbij rechtsprekende en beschermende functies vervullen. In latere eeuwen zouden machtige adellijke families invloed krijgen op de voogdij over Werden. Dat kon de abdij bescherming bieden, maar ook nieuwe afhankelijkheden veroorzaken. De vroege voogdij moet echter worden onderscheiden van deze latere ontwikkeling. Een koninklijk privilege uit de negende eeuw bewijst niet automatisch hoe het dagelijkse bestuur van de Veluwse hoven eeuwen later was georganiseerd. Die geschiedenis zou eigen plaatselijke vormen aannemen.

De betekenis van de tolvrijheid bij Neuss

In de overgeleverde tekst van het privilege wordt Neuss genoemd in verband met vrijstelling van bepaalde heffingen. Neuss lag aan een belangrijke verbinding in het Rijngebied. Voor een klooster dat goederen en contacten over grote afstanden had, konden tolheffingen economisch betekenisvol zijn. Een vrijstelling versterkte de mogelijkheden voor verkeer en vervoer. Daaruit mag echter niet worden afgeleid dat alle landbouwproducten uit Gelderland daadwerkelijk naar Werden werden gebracht. Inkomsten konden plaatselijk worden gebruikt, verkocht of later in geld worden voldaan. De bepaling toont vooral dat de economische belangen van de abdij zich uitstrekten over een netwerk van wegen, waterlopen en marktplaatsen.

Van familieklooster naar koninklijk beschermde abdij

De geschiedenis van Werden tussen 809 en 877 laat een geleidelijke verandering zien. Na Liudgers overlijden bleef de leiding lange tijd verbonden met zijn familie. Die band bood bescherming en continuïteit, maar bracht ook spanningen met zich mee. De conflicten in het midden van de negende eeuw maakten de kwetsbaarheid van de gemeenschap zichtbaar. De koninklijke beschikking van 877 bood een nieuwe juridische basis voor haar zelfstandigheid. De ontwikkeling tot een rijksabdij was geen gebeurtenis die uitsluitend op één dag plaatsvond. Zij ontstond uit veranderingen in bestuur, koninklijke betrokkenheid en de geleidelijke versterking van de eigen rechten van de kloostergemeenschap.

Het overlijden van Hildigrim — 886

In 886 overleed Hildigrim de Jongere, die als bisschop van Halberstadt en bestuurder van Werden een belangrijke plaats had ingenomen. Met zijn dood eindigde de rechtstreekse leiding door de geestelijke familiekring van Liudger. Het recht op vrije abtskeuze kreeg daardoor praktische betekenis. De gemeenschap kon voortaan sterker als een zelfstandige instelling optreden. De herinnering aan de stichtersfamilie bleef echter bestaan. Hun graven, levensbeschrijvingen en schenkingen vormden nog altijd de basis van de kloosterlijke identiteit. De bestuurlijke verandering betekende dus geen breuk met het verleden. Werden behield haar geschiedenis, terwijl de organisatie van de gemeenschap een nieuwe fase inging.

De eerste gekozen abten

Na het overlijden van Hildigrim de Jongere traden bestuurders aan die niet langer vanzelfsprekend uit Liudgers familie voortkwamen. In de historische abtenlijsten verschijnen onder meer Andulf, Hembil, Adaldag en Odo. De exacte datering en onderlinge opvolging verdienen vergelijking met de oudste oorkonden en kloosterlijsten. Hun betekenis ligt in de nieuwe bestuurlijke situatie. De abdij moest haar eigen religieuze leven organiseren en tegelijkertijd een omvangrijk vermogen beheren. De verspreide goederen bleven inkomsten opleveren, maar vereisten bescherming en toezicht. De vrije abtskeuze kon de zelfstandigheid van de gemeenschap versterken, zonder dat daarmee de praktische problemen van het beheer van verafgelegen bezittingen verdwenen.

De schriftelijke administratie krijgt meer betekenis

Naarmate Werden groeide, werd het noodzakelijk de verschillende goederen nauwkeuriger te registreren. Oorkonden konden bewijzen dat een bepaalde schenking had plaatsgevonden. Voor het dagelijkse beheer was echter ook kennis nodig van de afzonderlijke inkomsten en verplichtingen. Welke hoeve moest graan afdragen? Waar lagen gedeelde bosrechten? Welke personen waren met bepaalde goederen verbonden? De antwoorden op zulke vragen konden in goederenregisters worden vastgelegd. Daarmee ontstond een vorm van administratie die niet uitsluitend terugkeek naar het ontstaan van het bezit, maar ook diende om het gebruik ervan in het heden te organiseren. Deze ontwikkeling zou van grote betekenis worden voor de geschiedenis van de Gelderse boerenerven.

Het oudste Werdense goederenregister

Het oudste bewaard gebleven grote goederenregister van Werden staat bekend als Urbar A. Het handschrift bestaat uit negenendertig bladen en bevat teksten uit verschillende perioden. Het is geen inventaris die volledig op één dag of in één jaar werd opgesteld. De bewaarde codex brengt oudere schenkingen, goederenbeschrijvingen en latere aanvullingen samen. Daardoor is zij tegelijk een administratieve bron en een getuigenis van de manier waarop het klooster haar verleden vastlegde. Folkers schenking uit 855 behoort tot de belangrijkste teksten die in deze traditie zijn overgeleverd. Voor historici is het register van grote betekenis omdat het namen en rechten bewaart die anders nauwelijks bekend zouden zijn.

De verschillende lagen van Urbar A

Historisch onderzoek onderscheidt binnen het oudste Werdense goederenregister verschillende tekstgroepen, vaak aangeduid als A1, A2, A3 en A4. Deze onderdelen zijn niet noodzakelijk gelijktijdig ontstaan. Sommige teksten bewaren oudere rechtshandelingen, terwijl andere gegevens uit latere administratieve perioden bevatten. De verschillende katernen en tekstlagen zijn daarom belangrijk voor de datering. Een vermelding die in hetzelfde handschrift voorkomt als Folkers schenking hoeft niet eveneens uit 855 te stammen. Voor de geschiedenis van Gelderland is dat onderscheid essentieel. Oude plaatsnamen, landbouwbedrijven en verplichtingen moeten steeds worden beoordeeld aan de hand van de betreffende tekst en haar eigen overlevering.

Het register als geheugen na 890

Een gedeelte van het oudste Werdense Urbar wordt vermoedelijk na 890 gedateerd. Een jaaraanduiding uit deze periode heeft in oudere historische publicaties lange tijd bijgedragen aan de datering van het gehele document. Later handschriftenonderzoek maakte duidelijk dat verschillende onderdelen een eigen ontstaansgeschiedenis hebben. Sommige teksten zijn ouder, andere werden later toegevoegd. Daardoor moet voorzichtig worden omgegaan met algemene uitspraken over het register. De codex toont vooral hoe Werden in de loop van meerdere generaties haar bezittingen bleef vastleggen. De administratie groeide mee met veranderingen in het bestuur, de inkomsten en de geografische omvang van het kloostervermogen.

De goederen in het westelijke rivierengebied

In de Werdense goederenoverlevering komen ook plaatsen voor die met het westelijke kust- en rivierengebied worden verbonden. Daarbij verschijnen onder meer Naruthi, Uuerinon en Amuthon. Deze namen worden in historisch onderzoek in verband gebracht met Naarden, Wierum en Muiden, al moet iedere identificatie afzonderlijk worden beoordeeld. In de registers wordt niet uitsluitend landbouwgrond vermeld. Ook kerken, kerkland en andere rechten konden tot het bezit van Werden behoren. Dit bredere bezitssysteem maakt duidelijk dat de abdij meer was dan een verzameling boerenerven. Haar economische belangen strekten zich uit over verschillende soorten goederen en verschillende landschappen.

Twee visweren aan de Vecht

Een passage uit het Werdense register noemt bij de Vecht twee visweren. De ene werd verbonden met Sint-Liudger, de andere met Sint-Maarten. Een visweer was een voorziening of recht dat verband hield met het vangen van vis. De vermelding laat zien dat watergebonden rechten afzonderlijk konden worden geregistreerd. De tekst vertelt niet hoeveel vis ermee werd gevangen of hoe de opbrengsten werden verdeeld. Bovendien gaat het om de Vecht en niet om de IJssel. Toch is de vermelding waardevol voor het grotere verhaal van Werden en Gelderland. Zij maakt duidelijk dat kloosterbezit ook kon bestaan uit inkomstenrechten die niet rechtstreeks met akkerbouw of veeteelt verbonden waren.

Gedeelde rechten in het westen

In het oudste goederenregister komen eveneens Pulmeri en Upgoa voor. Bij Pulmeri, doorgaans verbonden met de Purmer, wordt een half aandeel genoemd. Bij Upgoa verschijnen zeven hofsteden en zeven werstadi. De precieze betekenis van deze laatste term vraagt om afzonderlijk taalkundig en rechtshistorisch onderzoek. De gegevens tonen dat een klooster goederen in verschillende vormen kon bezitten. Soms ging het om een volledige bezitseenheid, soms om een gedeeltelijk aandeel of een bijzonder gebruiksrecht. Datzelfde onderscheid is nodig bij de interpretatie van Folkers schenking. Een vermelding van bezit betekende niet noodzakelijk dat een complete nederzetting of het volledige omliggende landschap aan Werden toebehoorde.

De boerenerven blijven bestaan

Terwijl het bestuur van Werden veranderde, ging op de Veluwe het landbouwleven verder. De bewoners van Puthem, Hotseri en andere nederzettingen moesten hun akkers bewerken, dieren verzorgen en voorraden aanleggen. De oorkonden vertellen nauwelijks hoe hun dagen verliepen. Zij beschrijven vooral juridische rechten en economische verplichtingen. Toch tonen de persoonsnamen dat de goederen bewoond en gebruikt werden. Een verandering van grondheer hoefde niet te betekenen dat een boerderij werd verlaten of opnieuw gebouwd. De bestaande landbouw kon worden voortgezet terwijl de inkomsten voortaan aan Werden waren verbonden. Juist die continuïteit maakte het mogelijk dat sommige plaatsnamen eeuwenlang herkenbaar bleven.

De Veluwe binnen een groter kloostervermogen

Aan het einde van de negende eeuw vormden de Veluwse goederen een onderdeel van het uitgebreide bezit van Werden. De schenkingen aan Liudger hadden de eerste verbindingen gelegd. Folkers overdracht van 855 had die band aanzienlijk versterkt. Puthem, Hotseri, Niutlo, Irminlo, Thri en andere plaatsen kwamen voortaan voor binnen een kloosterlijke administratie. De afstand tot Werden was groot, maar de rechten bleven economisch en juridisch van betekenis. De abdij kon zich op de schenkingsakte beroepen wanneer haar aanspraken ter discussie stonden. In de volgende eeuwen zouden de goederen steeds nauwkeuriger worden geregistreerd en georganiseerd binnen een stelsel van hoven, beheerders en afhankelijke landbouwbedrijven.

Een nieuw soort macht over het landschap

De groei van Werden veranderde niet noodzakelijk het uiterlijk van iedere nederzetting, maar wel de wereld van rechten en verplichtingen waarin de bewoners leefden. Grond die ooit tot het erfelijke vermogen van een plaatselijke familie had behoord, kon nu inkomsten leveren aan een klooster aan de Ruhr. Tegelijk bleven andere families en grondheren in hetzelfde gebied actief. Het middeleeuwse landschap werd daardoor geen eenvoudig bezit van één instelling. Verschillende rechten konden naast elkaar bestaan. De schenking van een halve mansus of een zesde aandeel in een bos toont hoe ingewikkeld zulke verhoudingen konden zijn. De geschiedenis van de abdij raakte op deze manier verweven met die van afzonderlijke boerenerven.

Een eeuw na Liudger

Rond 900 was Werden nauwelijks nog te vergelijken met de jonge stichting die Liudger een eeuw eerder aan de Ruhr had opgebouwd. De kloostergemeenschap beschikte over een grote kerk, een eigen religieuze traditie en een omvangrijk bezit. De leiding was niet langer uitsluitend aan de familie van haar stichter verbonden. Koninklijke bescherming en bijzondere rechten gaven de gemeenschap een sterkere juridische positie. Tegelijk waren de verspreide landbouwgoederen een blijvende economische basis geworden. In de oudste registers stonden inmiddels namen van nederzettingen, personen en gebruiksrechten die nog vele eeuwen betekenis zouden houden. De geschiedenis van Werden verschoof daarmee van de stichting naar het langdurige beheer van een groot kloostervermogen.

De nalatenschap van Folker

Folkers schenking behoort tot de belangrijkste bronnen voor de vroegmiddeleeuwse geschiedenis van Gelderland. Zij bewaart de namen van nederzettingen, landbouwbedrijven, bossen en mensen die anders grotendeels onbekend zouden zijn gebleven. De overdracht maakte een groot deel van het Veluwse bezit onderdeel van een religieuze instelling die ver buiten de streek lag. Tegelijk heeft de bron haar beperkingen. De oorspronkelijke tekst is niet volledig bewaard, de Hamalandse goederenlijst ontbreekt en sommige geografische identificaties blijven onzeker. Juist daarom moeten de overgeleverde gegevens zorgvuldig worden onderscheiden van latere interpretaties. De betekenis van de schenking ligt niet in een volledig beeld van de negende eeuw, maar in de uitzonderlijke hoeveelheid concrete informatie die zij bewaart.

De geschiedenis achter de goederenlijsten

Achter de oorkonden en goederenregisters lag een samenleving van landbouwers, families en plaatselijke machthebbers. De monniken van Werden legden hun namen vast omdat rechten en inkomsten daarvan afhankelijk waren. Zij schreven niet om een geschiedenis van het dagelijkse boerenleven te bewaren. Toch maken hun documenten dat leven gedeeltelijk zichtbaar. De namen Widuco, Vulfgrim, Gerlef, Silef en vele anderen herinneren eraan dat het kloosterbezit niet uitsluitend uit grond bestond. Mensen werkten op die gronden, hielden dieren en maakten gebruik van bossen en weiden. Hun persoonlijke geschiedenis blijft grotendeels onbekend, maar hun aanwezigheid is niet langer volledig uit het verleden verdwenen.

De overgang naar de volgende eeuwen

Met de ontwikkeling van Werden tot een zelfstandiger abdij en de uitbreiding van haar goederenbezit begon een nieuwe periode. De Veluwse nederzettingen zouden in latere registers opnieuw verschijnen, soms onder veranderde namen. De rechten op hoeven, bossen en inkomsten werden verder uitgewerkt. Tegelijk groeide de invloed van adellijke families en andere kerkelijke instellingen in Gelderland. De goederen van Werden kwamen daardoor terecht binnen een steeds ingewikkelder netwerk van macht, bezit en rechtspraak. De gebeurtenissen van de negende eeuw vormden de basis van die ontwikkeling. Wat begon als een religieuze schenking, groeide uit tot een economische en juridische verbinding die gedurende vele eeuwen zou blijven bestaan.

WERDEN EN GELDERLAND

Van Liudger tot de kloosterhoven, boerenerven en middeleeuwse macht

DEEL 3 — HAMALAND, DE MACHT VAN DE ADEL EN DE OPKOMST VAN DE KLOOSTERHOVEN

Van de koninklijke bescherming van Werden tot de eerste grote inkomstenregisters, circa 900–1160

Een landschap van verspreide rechten

Rond het jaar 900 bestond Gelderland nog niet als afzonderlijk vorstendom. De Veluwe, de Betuwe, de IJsselstreek en de Achterhoek maakten deel uit van gebieden waarin koninklijk gezag, grafelijke macht en erfelijke grondrechten door elkaar liepen. De abdij Werden bezat er inmiddels landbouwbedrijven, bossen en gebruiksrechten die grotendeels uit vroegmiddeleeuwse schenkingen waren voortgekomen. Toch waren deze goederen niet aaneengesloten. Tussen de Werdense hoeven lagen bezittingen van plaatselijke families en andere instellingen. De bewoners leefden in een landschap waarin verschillende heren rechten konden uitoefenen. Juist deze ingewikkelde verdeling van grond en macht zou de geschiedenis van Gelderland gedurende de volgende eeuwen bepalen.

De erfenis van Folker blijft bestaan

De schenking van Folker uit 855 bleef de belangrijkste grondslag voor een deel van het Werdense bezit op de Veluwe. Puthem, Hotseri, Niutlo, Irminlo en andere nederzettingen waren met naam in de kloosteradministratie opgenomen. Ook rechten op bossen, ontginningen en weidegebieden waren beschreven. In de volgende generaties konden bewoners overlijden, hoeven worden verdeeld en landbouwgronden veranderen. Toch bleven de juridische aanspraken van Werden bestaan. De abdij moest daarom niet alleen nieuwe goederen verwerven, maar ook oude rechten blijven beschermen. Een schenking uit de negende eeuw kon eeuwen later nog van betekenis zijn wanneer een boer, erfgenaam of plaatselijke machthebber de verplichtingen betwistte.

Het koningschap als beschermer

De positie van Werden was nauw verbonden met het Oost-Frankische koningschap. De bijzondere bescherming die de abdij in de negende eeuw had verkregen, bleef belangrijk tijdens de volgende generaties. In de oorkondentraditie verschijnen bevestigingen en privileges uit onder meer 931, 966, 974 en 997. Niet alle documenten bevatten dezelfde bepalingen en hun overlevering moet afzonderlijk worden beoordeeld. Zij tonen wel dat de abdij belang bleef hechten aan koninklijke erkenning. Het bezit lag verspreid over verschillende graafschappen, waar plaatselijke machthebbers eigen belangen hadden. Koninklijke bescherming bood een juridische basis, maar kon niet voorkomen dat in de praktijk voortdurend nieuwe geschillen ontstonden.

Het rijk van de Saksische koningen

In de tiende eeuw ontwikkelde het Oost-Frankische koningschap zich onder de Saksische dynastie. Hendrik I en zijn opvolgers versterkten hun macht door samenwerking met bisschoppen, abdijen en invloedrijke families. Kerkelijke instellingen kregen daarbij een bijzondere plaats. Zij beschikten over grondbezit, inkomsten en bestuurders die nauwe contacten met de vorst konden onderhouden. De koningen konden op hun beurt bescherming bieden en bijzondere rechten verlenen. Werden maakte deel uit van dit netwerk. De abdij was geen afgelegen religieuze gemeenschap die buiten de politiek stond. Haar zelfstandigheid en economische positie waren nauw verbonden met de ontwikkeling van het koninklijke gezag binnen het rijk.

De kloosterkerk van Werden groeit verder

De gebouwen van Werden veranderden gedurende de tiende eeuw. In 943 werd het westelijke gedeelte van de kloosterkerk gewijd. Daarmee kreeg het complex een nieuwe architectonische uitbreiding. Het graf van Liudger bleef het religieuze middelpunt, maar de gemeenschap was inmiddels veel groter geworden dan tijdens zijn leven. De monniken hadden gebouwen nodig voor gebed, onderwijs, verblijf en het bewaren van goederen. Volgens de kloostertraditie werd in 957 ook de kapel bij de Werdense bron aan Sint-Clemens gewijd. De bouwgeschiedenis toont hoe de instelling haar eigen religieuze identiteit bleef ontwikkelen. De inkomsten uit verspreide landbouwgoederen vormden een belangrijke materiële basis voor dat bestaan.

Handel aan de Ruhr

In de tweede helft van de tiende eeuw kreeg Werden een steeds duidelijkere economische positie. Een privilege van Otto II uit 974 wordt verbonden met markt- en muntrechten voor de abdij. Dergelijke rechten konden de ontwikkeling van een nederzetting rondom een klooster stimuleren. Handelaren brachten goederen bijeen, ambachtslieden vonden er werk en landbouwproducten konden worden uitgewisseld. De abdij beschikte daardoor over meer economische mogelijkheden dan de directe opbrengsten van haar akkers en hoeven. De geschiedenis van Werden laat zien hoe een religieuze stichting geleidelijk ook een plaatselijk economisch centrum kon worden. Die ontwikkeling zou later spanningen veroorzaken tussen de kloosterleiding en de bewoners van de groeiende nederzetting.

De nederzetting rondom het klooster

Rond de gebouwen van Werden ontstond een gemeenschap van mensen die niet allemaal tot het klooster behoorden. Er waren ambachtslieden nodig voor het onderhoud van gebouwen en het vervaardigen van gebruiksvoorwerpen. Handelaren konden producten aanbieden die niet uit de eigen kloostergoederen afkomstig waren. Ook bezoekers kwamen naar de plaats waar Liudger begraven lag. Zo ontstond een nederzetting met eigen economische belangen. De groei verliep geleidelijk en kan niet aan één afzonderlijk privilege worden toegeschreven. Wel maakte zij duidelijk dat het klooster steeds sterker verbonden raakte met de omliggende samenleving. De belangen van de abt, de bewoners en de wereldlijke beschermers zouden daardoor niet altijd samenvallen.

Puthem wordt Putten

Op de Veluwe ging het landbouwleven intussen verder. De nederzetting Puthem, die Folker in 855 had genoemd, bleef herkenbaar in de latere geschiedenis van Putten. Oude boerderijen werden vernieuwd en landbouwgronden konden worden verdeeld of samengevoegd. De naam van een nederzetting kon blijven bestaan terwijl de ligging van afzonderlijke erven veranderde. Dat maakt het moeilijk om de negende-eeuwse hoeven rechtstreeks aan latere boerderijen te verbinden. Toch vormden de oude goederen de basis van een langdurige relatie tussen Putten en Werden. De abdij had er rechten op akkers, erven en natuurlijke hulpbronnen. Die rechten moesten ook in een veranderend agrarisch landschap worden beheerd.

Putten als kerkelijk middelpunt

Volgens de regionale historische overlevering ontwikkelde zich in het begin van de tiende eeuw een kerkelijke gemeenschap in Putten. De plaats werd later het middelpunt van een uitgestrekt kerspel, waartoe verschillende omliggende buurtschappen behoorden. De oorspronkelijke bouwgeschiedenis van de kerk is niet volledig bekend. Wel is duidelijk dat de kerkelijke organisatie een andere juridische betekenis had dan het bezit van afzonderlijke kloosterhoeven. Een religieuze instelling kon grond bezitten zonder automatisch alle parochiale rechten uit te oefenen. Omgekeerd kon een klooster rechten op een kerk hebben terwijl omliggende boerderijen onder andere grondheren vielen. Dit onderscheid zou bijzonder belangrijk worden toen verschillende Duitse kloosters tegelijk goederen rond Putten bezaten.

Hamaland tussen de rivieren

Ten oosten van de IJssel lag Hamaland, een gebied dat in de vroegmiddeleeuwse bronnen herhaaldelijk wordt genoemd. De precieze grenzen veranderden in de loop van de tijd en vallen niet samen met die van het latere Gelderland. Het gebied omvatte delen van de Achterhoek en het aangrenzende Nederrijnse landschap. Rivieren als de Oude IJssel en de Rijn verbonden de nederzettingen met andere streken. Grafelijke families oefenden er bestuurlijke rechten uit en beschikten over aanzienlijke grondbezittingen. Een graaf bezat echter niet noodzakelijk alle grond binnen zijn graafschap. Naast zijn eigen vermogen bestonden bezittingen van vrije families, kerken en kloosters. Deze verscheidenheid vormde de achtergrond van de machtige Hamalandse adel.

De macht van de graven van Hamaland

De graven van Hamaland behoorden tot de aanzienlijke families van het rijk. Hun positie was gebaseerd op een combinatie van grafelijk gezag, erfelijk bezit en contacten met het koningschap. In de negende eeuw werd Hamaland al genoemd in de schenking van Folker, binnen het graafschap van een Wichman. Later trad opnieuw een graaf Wichman naar voren. Personen met dezelfde naam mogen daarbij niet zonder meer als één individu worden behandeld. Binnen adellijke families werden namen vaak over meerdere generaties gebruikt. De tiende-eeuwse graaf Wichman zou bijzonder belangrijk worden door de omvang van zijn vermogen en zijn besluit een deel daarvan aan een religieuze instelling te schenken.

Graaf Wichman en zijn familie

Graaf Wichman beschikte in de tiende eeuw over goederen in verschillende delen van het Nederrijnse gebied en daarbuiten. Hij was verbonden met een familie waarin adellijke macht, grondbezit en kerkelijke functies nauw samenkwamen. Zijn dochters Adela en Liutgard zouden een grote rol spelen bij de verdeling van het vermogen. Ook een zoon met de naam Wichman wordt in de familiegeschiedenis genoemd. Na diens vroege overlijden kreeg de bestemming van de familiebezittingen een nieuwe betekenis. Wichman besloot een religieuze gemeenschap op zijn bezit te ondersteunen. Daarmee begon een ontwikkeling die uiteindelijk niet alleen Elten, maar ook grote delen van het huidige Gelderland zou raken.

De burcht op de Elterberg

Op de Elterberg lag een versterkte plaats die met graaf Wichman verbonden was. De heuvel verhief zich boven het omliggende landschap en bood een strategische ligging in de omgeving van de Rijn. De plaats maakte deel uit van de wereld van adellijke macht en territoriale bescherming. Wichman besloot deze bezitting een religieuze bestemming te geven. De overgang van een versterkte adellijke plaats naar een vrouwenstift betekende een belangrijke verandering in het gebruik van het terrein. Een gebouw of complex dat eerder met een wereldlijke familie verbonden was, werd het middelpunt van een kerkelijke instelling. Toch verdwenen de familiebelangen daarmee niet. De erfenis van Wichman zou juist rond deze stichting tot langdurige conflicten leiden.

Het ontstaan van het vrouwenstift Elten

Omstreeks 967 of 968 ontstond op de Elterberg het vrouwenstift Elten, gewijd aan Sint-Vitus. Het was een gemeenschap van kanunnikessen en geen mannenabdij zoals Werden. Wichman voorzag de instelling van goederen waarmee de religieuze gemeenschap kon worden onderhouden. Zijn dochter Liutgard kreeg een belangrijke positie en wordt als eerste abdis genoemd. Het ontstaan van Elten veranderde de bezitsverhoudingen in de regio. Naast Werden verscheen een tweede belangrijke religieuze instelling met goederen in het huidige Gelderland. Beide instellingen waren echter op verschillende wijze ontstaan. De Werdense goederen kwamen voor een belangrijk deel uit de schenkingen aan Liudger en Folker, terwijl het bezit van Elten nauw verbonden was met Wichmans familievermogen.

De keizerlijke bevestiging van 968

Op 29 juni 968 bevestigde Otto I in Pistoia een belangrijke overdracht ten gunste van Elten. Daarbij ging het onder meer om goederen die Wichman eerder als koninklijk leen had gehouden. In de oorkondelijke overlevering verschijnen bezittingen in Salland, Hamaland en het gebied rond Naarden. De keizerlijke betrokkenheid was noodzakelijk omdat de schenker niet over alle rechten op dezelfde wijze kon beschikken. Een erfelijk goed was juridisch iets anders dan grond die men van de vorst in leen hield. De bevestiging maakte het mogelijk dat de betreffende aanspraken een duurzame plaats binnen het vermogen van het stift kregen. Daarmee werd Elten niet uitsluitend door Wichman, maar ook door het koningschap ondersteund.

De uitbreiding van Eltens bezit — 970

Op 3 augustus 970 volgde een nieuwe keizerlijke bevestiging van Wichmans schenkingen. De goederenlijst omvatte verschillende plaatsen in het huidige Gelderland en de Nederrijnse omgeving. Onder de namen worden Elten, Voorthuizen, Emmerik, Kleverham, de Liemers, Rindern, Renkum, Bingerden, Groessen, Duiven, Lienden, Doornspijk en Tuil herkend. Sommige oude plaatsnamen blijven moeilijk te identificeren. De spreiding van de goederen maakt echter duidelijk hoe omvangrijk het vermogen van de familie was. Elten ontving geen klein landgoed rondom het stift, maar een netwerk van hoeven, inkomsten en rechten in verschillende landschappen. Daarmee werd de nieuwe instelling een belangrijke kerkelijke grondheer.

Koninklijke bescherming voor Elten — 973

Op 14 december 973 verleende Otto II in Nijmegen bijzondere rechten aan Elten. De instelling kreeg een rechtspositie die werd verbonden met andere vooraanstaande vrouwenstiften van het rijk. Tot de genoemde rechten behoorden de keuze van een abdis en bepalingen over de wereldlijke bescherming. Voor de gemeenschap bood dit mogelijkheden om haar zelfstandigheid tegenover regionale machthebbers te verdedigen. Toch maakte de nieuwe rechtspositie het stift niet onaantastbaar. Juist de omvang van het geschonken familievermogen riep verzet op. Adela, een dochter van Wichman, meende dat zij bij de verdeling van de erfenis onvoldoende was bevoordeeld. Daarmee begon een conflict dat de geschiedenis van Hamaland gedurende tientallen jaren zou beheersen.

Liutgard en de leiding van Elten

Liutgard, dochter van Wichman, werd abdis van Elten. Haar positie verbond de nieuwe religieuze gemeenschap rechtstreeks met de familie die haar had gesticht. Als abdis vertegenwoordigde zij de instelling en de goederen die voor haar onderhoud waren geschonken. Zij stond daarmee binnen een ingewikkelde verhouding tot haar verwanten. Haar zuster Adela had eveneens aanspraken op het familievermogen. De verschillende opvattingen over de erfenis maakten het moeilijk om de overdracht aan Elten als een definitief afgesloten familiezaak te beschouwen. Het conflict zou aantonen dat zelfs een keizerlijk bevestigd kerkelijk bezit door erfgenamen ter discussie kon worden gesteld.

Adela en de strijd om haar erfdeel

Adela van Hamaland beschouwde de verdeling van het familievermogen als onrechtvaardig. Een deel van de goederen was aan Elten overgedragen, terwijl zijzelf rechten had die uit haar positie als dochter en erfgename voortkwamen. De verdeling betrof meer dan landbouwgrond. Ook voormalige koninklijke lenen, bijzondere inkomsten en grafelijke belangen speelden mee. Daarmee kreeg de strijd een grote economische betekenis. De latere kronieken beschrijven Adela vaak als een eerzuchtige en gevaarlijke vrouw. Zulke oordelen weerspiegelen ook de politieke en religieuze opvattingen van de schrijvers. De oorkonden bieden een zakelijker beeld: zij tonen een langdurig conflict over de rechtsgeldigheid en omvang van een aanzienlijke erfenis.

Adela en Immed

Adela was aanvankelijk gehuwd met Immed, een aanzienlijke Saksische edelman. Uit dit huwelijk werden verschillende kinderen geboren, onder wie Meinwerk en Azela. De familie beschikte over goederen die in verschillende streken lagen. Daardoor waren de belangen van Adela verbonden met meer dan het vermogen dat rechtstreeks van haar vader afkomstig was. Via haar kinderen zouden later nieuwe religieuze instellingen in het bezit van aanzienlijke goederen komen. Vooral Meinwerk kreeg daarbij een belangrijke rol. De familiegeschiedenis van Hamaland kan daarom niet worden beperkt tot de stichting van Elten. Zij werkte ook door in de latere bezitsgeschiedenis van Paderborn, Putten en andere delen van Gelderland.

Het tweede huwelijk met Balderik

Na het overlijden van Immed hertrouwde Adela met Balderik. Hij speelde vervolgens een belangrijke rol bij het verdedigen van haar aanspraken op het familievermogen. Samen kwamen zij tegenover Elten en andere belanghebbenden te staan. Balderik beschikte over eigen adellijke contacten en bouwde een machtspositie op in het Nederrijnse gebied. De strijd met Elten werd daardoor meer dan een familiekwestie. Zij raakte verbonden met de politieke verhoudingen tussen graven, bisschoppen en de vorst. In latere kronieken wordt het echtpaar met vijandige woorden beschreven. Voor een historische reconstructie zijn de afzonderlijke oorkonden en aantoonbare rechtshandelingen belangrijker dan deze karakteroordelen.

Een erfenis verandert in een machtsstrijd

De strijd om Wichmans nalatenschap bleef niet beperkt tot onderhandelingen over goederen. In de historische overlevering worden ook gewelddadige confrontaties en bedreigingen genoemd. De stichting van Elten had immers betrekking op een vermogen dat voor verschillende partijen van grote waarde was. Wie de rechten op bepaalde hoeven, inkomsten of voormalige lenen bezat, beschikte ook over economische middelen en politieke invloed. De positie van Balderik maakte het conflict nog ingewikkelder. De partijen zochten steun bij machtige beschermers. Uiteindelijk werd de zaak voorgelegd aan het hoogste wereldlijke gezag. Daarmee veranderde een familieruzie over de erfenis van een graaf in een conflict van rijksbelang.

Nijmegen in december 996

Op 18 december 996 verbleef keizer Otto III in Nijmegen. Daar werd een oorkonde uitgevaardigd die het geschil tussen Adela en Balderik enerzijds en het vrouwenstift Elten anderzijds behandelde. De keizer bevestigde de rechten van het stift en regelde de betwiste aanspraken. Nijmegen was in deze periode een belangrijke plaats waar koningen en keizers verbleven. Het optreden van Otto III toont hoe groot de betekenis van de erfenisstrijd was geworden. De zaak betrof goederen die verspreid lagen over verschillende gebieden. Daarom kon een plaatselijk conflict gevolgen hebben voor de machtsverhoudingen langs de Rijn en IJssel. De uitspraak moest de rechtspositie van Elten versterken.

De keizerlijke uitspraak van 18 december 996

De oorkonde van Otto III bevestigde de schenkingen aan Elten en bevatte bepalingen om het geschil met Adela en Balderik te beëindigen. Daarbij moest rekening worden gehouden met de aanspraken van de verschillende partijen. In de tekst worden vier hoven genoemd die onderdeel uitmaakten van de regeling: Rynhare, Helikanbeli, Luithusen en Reclo, waarvan sommige identificaties onzeker blijven. Rynhare wordt met Rindern verbonden en Luithusen met Leuth in de omgeving van Nijmegen. De overdracht maakte deel uit van een compromis dat vrede moest brengen. Zo werd een omstreden familie-erfenis niet alleen met rechterlijke bevestigingen, maar ook met concrete goederenregelingen behandeld.

De Katentol aan de IJssel

De oorkonde van 996 noemt daarnaast rechten die verbonden waren met Salland en de visserij aan de IJssel. Een bijzonder recht werd bekend als de Katentol. De vermelding is waardevol omdat zij laat zien dat het vermogen van een religieuze instelling niet uitsluitend uit akkers en hoeven bestond. Ook rechten op visserij en tolheffing konden inkomsten opleveren. De Katentol hoorde in deze rechtshandeling bij de aanspraken van Elten. Zij mag daarom niet als eigendom van Werden worden voorgesteld. Toch vormt zij een belangrijk onderdeel van het grotere verhaal. De IJssel was niet alleen een rivier waarlangs mensen en goederen reisden, maar ook een waterweg waarop afzonderlijke instellingen economische rechten uitoefenden.

De waarde van waterrechten

Een recht op visserij of tol kon voor een klooster aanzienlijke betekenis hebben. Het hoefde niet te betekenen dat de geestelijken zelf alle vis vingen of de heffing persoonlijk inden. Zulke rechten konden door vertegenwoordigers worden beheerd. Daarmee waren rivieren onderdeel van dezelfde juridische wereld als landbouwgrond. Rechten konden worden geschonken, bevestigd en betwist. De Katentol aan de IJssel moet wel worden onderscheiden van de visweren aan de Vecht die in de Werdense goederenregisters worden genoemd. De instellingen, plaatsen en juridische oorsprong waren verschillend. Beide bronnen laten echter zien dat water een belangrijke plaats innam binnen het vermogen van middeleeuwse religieuze gemeenschappen.

De uitspraak beëindigt niet alle conflicten

De keizerlijke beschikking moest de strijd rond Elten beëindigen, maar de spanningen binnen de familie bleven bestaan. Adela en Balderik waren betrokken bij nieuwe politieke conflicten in het Nederrijnse gebied. De koninklijke bevestiging van goederen betekende dus niet dat alle betrokkenen de afspraken zonder verdere tegenstand uitvoerden. Dit probleem zou ook bij andere kloosters terugkeren. Schriftelijk vastgelegde rechten boden een juridische grondslag, maar moesten soms opnieuw worden verdedigd. Voor Werden zou dat in latere eeuwen eveneens een bekend verschijnsel worden. De geschiedenis van Elten maakt duidelijk dat economische en bestuurlijke macht voortdurend kon worden betwist, zelfs wanneer de hoogste vorst een uitspraak had gedaan.

Meinwerk en zijn plaats binnen de familie

Meinwerk, zoon van Adela en Immed, groeide op binnen een invloedrijke adellijke familie. Zijn verwanten beschikten over omvangrijke goederen en hadden contacten met het koningschap. Meinwerk volgde een kerkelijke loopbaan en werd in 1009 bisschop van Paderborn. Hij kreeg daarmee een positie waarin religieuze verantwoordelijkheid en bestuurlijke macht samenkwamen. Zijn familievermogen bood mogelijkheden om kerkelijke instellingen te ondersteunen. Voor de geschiedenis van Gelderland is vooral van belang dat via Meinwerk goederen uit de Hamalandse verwantenkring aan een nieuw klooster zouden worden verbonden. Daarmee ontstond naast Werden en Elten een derde belangrijke kerkelijke grondheer die rechten op de Veluwe zou uitoefenen.

Paderborn als bisschoppelijk centrum

Paderborn was aan het begin van de elfde eeuw een belangrijk kerkelijk centrum in Saksen. Het bisdom onderhield nauwe relaties met het koningschap. Bisschoppen beschikten over grondbezit en konden invloed uitoefenen op bestuurlijke aangelegenheden. Meinwerk gebruikte zijn positie om de kerkelijke organisatie te versterken. Hij liet gebouwen oprichten en vernieuwen en ondersteunde religieuze gemeenschappen. Zijn werkzaamheden waren mede mogelijk door het vermogen dat hij uit zijn familie had ontvangen. Daarmee werden goederen uit het gebied van Hamaland verbonden met een kerkelijk centrum dat honderden kilometers verderop lag. De economische betekenis van het Gelderse landschap zou hierdoor ook voor Paderborn belangrijk worden.

Adela, Azela en de verdeling van het familiebezit

Naast Meinwerk speelde zijn zuster Azela een rol binnen de familiegeschiedenis. Zij wordt in de overlevering verbonden met de kerkelijke wereld van Elten. Daardoor raakten verschillende delen van het familievermogen aan verschillende religieuze instellingen verbonden. De precieze verdeling van alle goederen is moeilijk te reconstrueren. Latere beschrijvingen vereenvoudigen soms de onderlinge familierelaties of schrijven goederen zonder voldoende bewijs aan één erfgenaam toe. Voor het onderzoek naar Putten is daarom voorzichtigheid noodzakelijk. Een goed dat later bij Abdinghof hoorde, was niet automatisch eerder van Werden geweest. De geschiedenis van iedere afzonderlijke bezitseenheid moet vanuit de betreffende oorkonden en registers worden gevolgd.

De dood van een jonge Wichman — 1016

In 1016 bereikte de strijd binnen de Hamalandse adellijke wereld opnieuw een gewelddadig hoogtepunt. Een jonge graaf Wichman werd gedood tijdens een conflict waarin ook Adela en Balderik een belangrijke plaats innamen. De gebeurtenissen werden later beschreven door kroniekschrijvers die de betrokkenen niet altijd gunstig beoordeelden. De precieze verantwoordelijkheid voor de moord moet daarom bronkritisch worden behandeld. Wel toont de gebeurtenis hoe ver de strijd om grondbezit en politieke invloed inmiddels was geëscaleerd. Het conflict was niet meer uitsluitend een kwestie van erfenisrecht. Verschillende adellijke families en hun aanhangers waren betrokken bij een strijd die het gezag in het Nederrijnse gebied ernstig verstoorde.

De verwoesting van Monterberg — 1018

De politieke conflicten rond Balderik leidden uiteindelijk tot ingrijpen door keizer Hendrik II. In 1018 werd Balderiks versterking bij Monterberg, in de omgeving van Kalkar, verwoest. Daarmee verloor hij een belangrijk steunpunt. De gebeurtenis laat zien hoe adellijke machtsstrijd kon uitgroeien tot een direct conflict met het koningschap. Versterkte plaatsen waren niet alleen militaire gebouwen. Zij vormden ook centra van waaruit rechten op omliggende gebieden konden worden uitgeoefend. Hun verlies kon grote gevolgen hebben voor een adellijke familie. De strijd om Wichmans erfenis had daarmee ingrijpende politieke gevolgen gekregen die verder reikten dan de oorspronkelijke schenking aan Elten.

Het einde van Adela's machtsstrijd

Balderik overleed in 1021. Adela bleef nog enige tijd leven. In de latere geschiedschrijving werd haar leven vaak beschreven als een aaneenschakeling van conflicten, intriges en geweld. Die beeldvorming moet worden onderscheiden van de vastgelegde gebeurtenissen. De oorkonden tonen een vrouw die betrokken was bij omvangrijke erfeniskwesties en politieke onderhandelingen. De kronieken voegen daar persoonlijke oordelen en verhalen aan toe die niet altijd controleerbaar zijn. Haar nalatenschap bestond uiteindelijk niet uitsluitend uit de herinnering aan een machtsstrijd. Via haar kinderen en andere verwanten kwamen aanzienlijke goederen terecht bij kerkelijke instellingen die gedurende eeuwen in Gelderland actief zouden blijven.

Meinwerk besluit een klooster te stichten

Volgens de latere kloosterlijke overlevering nam Meinwerk het besluit een nieuwe abdij te stichten na een reis naar Italië. Daar zou hij zijn geconfronteerd met de dreiging van ziekte en hebben beloofd een klooster op te richten wanneer hij behouden terugkeerde. Zulke verhalen maken deel uit van de religieuze herinnering aan een stichting. De historische kern is dat Meinwerk als bisschop van Paderborn daadwerkelijk een nieuwe benedictijnse gemeenschap tot stand bracht. Hij beschikte over middelen uit zijn eigen vermogen en de goederen van zijn familie. Daarmee kon hij niet alleen gebouwen laten oprichten, maar ook inkomsten beschikbaar stellen voor het toekomstige onderhoud van de monniken.

De stichting van Abdinghof — 1016

In 1016 begon de ontwikkeling van de abdij Abdinghof in Paderborn, gewijd aan de apostelen Petrus en Paulus. Volgens de plaatselijke overlevering werd op 15 februari van dat jaar al een kapel ingewijd. De bouw van het kloostercomplex verliep niet zonder moeilijkheden. Latere berichten vermelden dat een gedeelte instortte en opnieuw moest worden opgebouwd. Toch bleef Meinwerks stichting bestaan. De nieuwe abdij kreeg geleidelijk een omvangrijk bezit. Voor Gelderland werd zij bijzonder belangrijk omdat Meinwerk een aanzienlijk deel van zijn erfelijke goederen voor het onderhoud van de gemeenschap beschikbaar stelde. Daarmee ontstond een nieuwe economische verbinding tussen Paderborn en de Veluwe.

De herbouw van het klooster — 1031

De gebouwen van Abdinghof kregen in 1031 een nieuwe belangrijke bouwfase. Volgens de historische overlevering vond de wijding op 3 november plaats. Daarmee kreeg de religieuze gemeenschap een blijvende plaats binnen het kerkelijke landschap van Paderborn. Met deze gebeurtenis wordt een omvangrijke goederenoverdracht door Meinwerk verbonden. De betreffende tekst noemt bezittingen in onder andere Putten, Renkum, Voorthuizen en de Betuwe. Juist deze oorkonde moet echter kritisch worden gelezen. Historisch onderzoek beschouwt de bewaarde versie als een latere vervalsing of bewerking. Daarom kan niet iedere genoemde overdracht zonder meer als een rechtstreeks bewezen rechtshandeling uit 1031 worden behandeld.

De omstreden stichtingsoorkonde van 1031

De goederenlijst die met 1031 wordt verbonden, omvat verschillende plaatsen in het huidige Gelderland. Naast Putten, Renkum en Voorthuizen worden ook goederen in het rivierengebied genoemd, waaronder Tuil, Gameren, Hellouw en Nieuwaal. De bewaarde tekst is geen betrouwbaar ongewijzigd origineel uit het genoemde jaar. Dat maakt de afzonderlijke vermeldingen niet automatisch waardeloos. Latere bevestigingen tonen dat Abdinghof daadwerkelijk rechten in verschillende van deze gebieden bezat. De precieze ouderdom van ieder afzonderlijk goed blijft echter onderwerp van onderzoek. Voor een betrouwbare reconstructie moeten de stichtingsoorkonde en latere eigendomsbevestigingen naast elkaar worden gelegd.

De latere bevestigingen van Abdinghof

In de elfde en twaalfde eeuw werden de rechten van Abdinghof in verschillende documenten bevestigd. In de historische overlevering verschijnen beschikkingen die onder meer met 1032 en 1038 worden verbonden. Ook pauselijke bevestigingen uit 1146 en 1183 zijn van betekenis voor het onderzoek naar het kloostervermogen. Zij kunnen helpen vaststellen welke goederen daadwerkelijk tot de abdij behoorden. Tegelijk bewijst een latere bevestiging niet altijd op welk moment een bezit oorspronkelijk werd verworven. Een goed kon al lange tijd in gebruik zijn voordat het in een bewaard document verschijnt. De geschiedenis van Abdinghofs Gelderse rechten moet daarom worden opgebouwd uit verschillende opeenvolgende bronnen.

Abdinghof krijgt bezittingen rond Putten

De bezittingen van Abdinghof rond Putten werden verbonden met het familievermogen van Meinwerk. De regionale geschiedenis beschrijft hem als een belangrijke schenker van hoeven en andere rechten. Voor het beheer daarvan was een plaatselijke organisatie noodzakelijk. De afstand tussen Paderborn en de Veluwe was immers groot. In latere bronnen verschijnt een centrale hof die inkomsten uit omliggende goederen verzamelde. Deze hof moet worden onderscheiden van de Werdense hof bij Putten. Beide instellingen hadden hun eigen juridische oorsprong en hun eigen goederen. De latere overname van Werdense bezittingen door Abdinghof mag niet worden teruggeprojecteerd op de situatie van de elfde eeuw.

De kerk van Putten en Abdinghof

De geschiedenis van Abdinghof raakt ook aan de kerkelijke rechten van Putten. In de overlevering worden de kerk en de tienden van de parochie met de goederen van de abdij in verband gebracht. De precieze oorsprong van deze rechten is door de problemen rond de stichtingsoorkonde niet volledig vast te stellen. Toch maken latere bronnen duidelijk dat Abdinghof een belangrijke positie binnen de kerkelijke organisatie van Putten kreeg. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen grondbezit, tiendrechten en het recht een geestelijke voor een kerkelijke functie voor te dragen. Deze rechten konden een verschillende oorsprong hebben en hoefden niet noodzakelijk in dezelfde handen te liggen.

Drie kloosters in hetzelfde landschap

In de elfde eeuw bestond rond Putten een opmerkelijke situatie. Werden bezat goederen die teruggingen op de schenkingen aan Liudger en Folker. Elten beschikte over bezittingen die uit het vermogen van graaf Wichman en latere overdrachten waren voortgekomen. Abdinghof ontving rechten die nauw met het erfvermogen van Meinwerk verbonden waren. Deze drie Duitse religieuze instellingen bezaten daardoor goederen in hetzelfde Gelderse landschap. Toch vormden zij geen gezamenlijke organisatie. Elke instelling had een eigen bestuur, eigen inkomsten en eigen juridische aanspraken. Voor het onderzoek naar de afzonderlijke boerenerven is dat onderscheid essentieel. Een geografische overeenkomst zegt niet automatisch iets over de eigendomsgeschiedenis.

Het verschil tussen grondheren

Voor de bewoners van een middeleeuws erf kon het verschil tussen grondheren grote gevolgen hebben. De hoeveelheid verschuldigde rogge, haver, vee of geld kon per goed uiteenlopen. Ook de regels voor erfopvolging en de persoonlijke rechtspositie van gebruikers konden verschillen. Een boerderij die onder Werden viel, hoefde niet dezelfde verplichtingen te kennen als een naburig erf van Elten of Abdinghof. Daardoor ontstond een landschap waarin verschillende juridische stelsels naast elkaar functioneerden. De plaatsnaam alleen is onvoldoende om de herkomst van een goed vast te stellen. Voor een betrouwbare erfgeschiedenis moeten daarom de oorspronkelijke rechten en administratieve vermeldingen worden gevolgd.

Het klooster als grootgrondbezitter

De economische betekenis van een klooster lag niet alleen in de grond die het rechtstreeks rondom zijn gebouwen bezat. De verspreide goederen vormden samen een omvangrijk vermogen. Boeren bewerkten akkers en gebruikten weiden, bossen en waterlopen. Een deel van de opbrengsten was aan de grondheer verschuldigd. De kloosterleiding moest weten welke goederen bij haar hoorden en hoe de inkomsten werden ontvangen. Daarmee ontstond een administratief systeem dat generaties kon blijven bestaan. De rechten waren niet afhankelijk van de persoonlijke aanwezigheid van een afzonderlijke abt. Zij behoorden tot de instelling, die door schriftelijke documenten en plaatselijke vertegenwoordigers haar vermogen probeerde te beheren.

De wereldlijke bescherming van Werden

Ook een machtige abdij kon niet alle wereldlijke aangelegenheden zelfstandig afhandelen. Voor bepaalde vormen van rechtspraak en bescherming had zij een voogd nodig. In de elfde eeuw worden de graven van Werl in verband gebracht met de ontwikkeling van de Werdense voogdij. De voogd kon optreden bij geschillen die buiten het geestelijke ambt van de abt vielen. De positie bood echter ook kansen om invloed op het klooster uit te oefenen. Daardoor ontstond een ingewikkelde verhouding. De abdij had wereldlijke bescherming nodig, maar moest tegelijkertijd voorkomen dat haar beschermer te veel zeggenschap kreeg over het vermogen en het bestuur.

Van Werl naar Berg en Altena

In latere generaties veranderde de positie van de wereldlijke beschermers. De historische literatuur verbindt de voogdij van Werden met de geslachten Werl, Berg en Altena. Omstreeks het midden van de twaalfde eeuw kreeg Altena een belangrijke plaats in deze ontwikkeling. Later zouden ook Altena-Isenberg en Mark een rol spelen. De afzonderlijke overgangen moeten op basis van de betreffende oorkonden worden gedateerd. Duidelijk is dat de bescherming van een abdij een waardevolle politieke positie kon zijn. Zij bood invloed binnen de omliggende gebieden en kon verbonden raken met andere adellijke rechten. Voor Werden betekende dit dat bescherming en afhankelijkheid voortdurend dicht bij elkaar lagen.

De voogd en de Gelderse boerenerven

De wereldlijke voogdij over Werden mag niet worden verward met het dagelijkse bestuur van de Gelderse goederen. Een voogd kon bijzondere bevoegdheden uitoefenen binnen de wereldlijke rechtsverhoudingen van de abdij. Dat betekende niet dat hij persoonlijk alle afdrachten van de Puttense hoeven vaststelde. Daarvoor bestonden kloosterlijke bestuurders en plaatselijke vertegenwoordigers. De geschiedenis van het Werdense hofstelsel moet daarom worden onderzocht aan de hand van inkomstenregisters en afzonderlijke oorkonden. De voogdij maakte deel uit van de grotere machtsstructuur, terwijl het beheer van graan, vee en andere inkomsten vooral op het niveau van de afzonderlijke hoven werd georganiseerd.

De hof als economisch middelpunt

Naarmate het kloosterbezit groter werd, ontstonden hoven die een centrale functie vervulden. Een hof kon beschikken over eigen landbouwgrond en tegelijk inkomsten ontvangen van omliggende goederen. Daardoor was zij meer dan één boerderij. De plaatselijke beheerder hield toezicht op verschuldigde prestaties en vertegenwoordigde de belangen van de kloosterheer. De Latijnse term curtis werd voor dergelijke hoven gebruikt. De precieze betekenis kon per document verschillen. Niet iedere curtis was een versterkt gebouw of een groot stenen complex. Veel hoven bestonden uit agrarische gebouwen die door hun bestuurlijke en economische functie een bijzondere plaats innamen binnen het kloostervermogen.

Wat een mansus betekende

De afzonderlijke landbouwbedrijven werden in oudere bronnen vaak als mansi aangeduid. Een mansus was een agrarische of juridische bezitseenheid waarvan de omvang niet overal gelijk was. Soms omvatte zij een volledig bedrijf, terwijl in andere documenten halve of gedeelde mansi voorkomen. Het is daarom niet mogelijk de term met een vast aantal hectares te vertalen. Een mansus kon verbonden zijn met akkers, gebouwen, weidegronden en bijzondere gebruiksrechten. De betekenis veranderde bovendien in de loop van de eeuwen. Voor het vergelijken van Folkers schenking uit 855 met de latere inkomstenregisters van Putten is dit onderscheid van groot belang.

De vilicus als hofbeheerder

De beheerder van een kloosterhof wordt in Latijnse documenten vaak aangeduid als vilicus. Hij vertegenwoordigde de grondheer bij het organiseren van de inkomsten uit het hofverband. Zijn werkzaamheden konden betrekking hebben op het verzamelen van graan, dieren en andere producten. Ook moest hij weten welke verplichtingen bij afzonderlijke hoeven hoorden. De functie vereiste nauwkeurige kennis van plaatselijke verhoudingen. Een vilicus was niet noodzakelijk eigenaar van de goederen die hij beheerde. Zijn positie was verbonden met de organisatie van de grondheer. In latere Puttense inkomstenregisters wordt zichtbaar hoe belangrijk deze functie was voor het beheer van de Werdense bezittingen.

Een hof was ook een plaats van recht

Een centrale hof kon naast een economische functie ook betekenis hebben bij rechtshandelingen. Hier konden vertegenwoordigers van de grondheer bijeenkomen en konden afspraken over goederen worden vastgelegd. De plaats waar landbouwproducten werden afgedragen, kon daardoor ook een plaats zijn waar verplichtingen werden besproken. De precieze inrichting van de Werdense hof bij Putten in de elfde eeuw is niet bekend. Latere oorkonden tonen echter dat het hofverband ook een juridische betekenis had. Daarmee wordt begrijpelijk hoe een religieuze schenking uit de negende eeuw uiteindelijk kon leiden tot een langdurige hofrechtelijke organisatie waarin boeren, erfgenamen en kloosterbestuurders met elkaar verbonden waren.

De boerderij achter de administratie

Een boerenbedrijf was meer dan een regel in een goederenregister. Op het erf stonden houten gebouwen, opslagplaatsen en voorzieningen voor dieren. Rond de woning lagen akkers en andere gebruiksgronden. Het werk werd bepaald door de seizoenen. Graan moest worden gezaaid en geoogst, hooi worden binnengehaald en vee verzorgd. De schriftelijke administratie vermeldt vooral wat de boer aan de grondheer verschuldigd was. Zij vertelt nauwelijks hoeveel voedsel voor het eigen huishouden werd behouden. Toch kan uit de soorten afdrachten worden afgeleid welke producten een economische rol speelden. De geschiedenis van het kloosterbezit is daarmee ook een geschiedenis van het dagelijkse werk op het Gelderse platteland.

Graan als belangrijkste afdracht

De zandgronden rond Putten waren geschikt voor verschillende vormen van akkerbouw. In de latere Werdense inkomstenregisters spelen rogge en haver een belangrijke rol. De hoeveelheid die aan de hof werd afgedragen, kon per goed verschillen. Ook werden plaatselijke inhoudsmaten gebruikt die niet zonder meer met moderne gewichtseenheden kunnen worden vergeleken. Een graanafdracht vertelt bovendien niet hoeveel een landbouwbedrijf in totaal produceerde. Een deel van de oogst was nodig voor het eigen huishouden, als zaaigoed of voor andere verplichtingen. De kloosteradministratie geeft daarom vooral inzicht in de rechten van de grondheer en niet in de volledige opbrengst van iedere hoeve.

Vee, boter en kaas

Naast graan konden de Gelderse kloostergoederen verschillende andere producten leveren. Varkens, schapen en runderen verschijnen in latere inkomstenlijsten. Ook wol, boter en kaas werden als afdrachten geregistreerd. Deze producten maken duidelijk dat de landbouw niet uitsluitend om akkerbouw draaide. Veeteelt en de verwerking van melk vormden belangrijke onderdelen van de agrarische economie. Tegelijk moeten de verschuldigde hoeveelheden zorgvuldig worden geïnterpreteerd. Een verplichting om een bepaald dier te leveren, bewijst niet dat alle betrokken boeren dezelfde veestapel hadden. De lijst beschrijft wat aan de kloosterheer moest worden voldaan, niet de volledige omvang van het landbouwbedrijf.

Vis als onderdeel van het kloosterinkomen

In de Werdense administratie verschijnen ook snoeken, palingen en haringen. Vooral in latere registers van Putten en omliggende goederen kregen deze producten een opvallende plaats. De aanwezigheid van vis in de afdrachten toont dat de kloostereconomie verbonden was met meer dan alleen landbouwgrond. Het is echter niet zeker dat iedere vissoort op of vlak bij het betreffende erf werd gevangen. Producten konden via handel of andere contacten beschikbaar komen. De verschuldigde leveringen weerspiegelen daardoor een economisch netwerk waarin landbouwers, vissers en handelaren met elkaar verbonden konden zijn. Voor de kloosterheer was vooral belangrijk dat de vastgelegde prestatie werd nagekomen.

Een abt moest kunnen reizen

Het bestuur van verspreide bezittingen vereiste meer dan het bijhouden van registers. Geestelijke bestuurders moesten soms zelf reizen om hun goederen en afhankelijke instellingen te bezoeken. Een oorkonde van omstreeks 1129 biedt daarvan een bijzonder voorbeeld. Een dienstman met de naam Heinrich was verplicht voorzieningen te treffen voor twee jaarlijkse verblijven van de abt van Werden tijdens diens reizen tussen Werden en Helmstedt. Het ging om een verblijf op de heenreis en een verblijf op de terugreis. De bepaling maakt duidelijk dat reizen, onderdak en voedselvoorziening onderdeel waren van het kloosterbestuur. De abdij bezat een netwerk van instellingen dat praktisch moest worden onderhouden.

Werden en Helmstedt

De band tussen Werden en Helmstedt had zich gedurende de voorafgaande eeuwen ontwikkeld. Helmstedt werd in de latere overlevering sterk met Liudger verbonden, al is de precieze oorsprong van de kloosterlijke gemeenschap niet volledig vastgesteld. De latere verhouding maakte het mogelijk dat de abt verantwoordelijkheden had op verschillende plaatsen. Dat betekende dat de bestuurlijke wereld van Werden zich niet uitsluitend naar het westen uitstrekte. Ook in Saksische gebieden bestonden afhankelijke goederen en instellingen. Voor het Gelderse verhaal is deze vergelijking belangrijk. Zij laat zien dat de abdij ervaring had met het beheer van verafgelegen bezit en daarvoor verschillende vormen van plaatselijke ondersteuning gebruikte.

De abt en zijn vertegenwoordigers

Een abt kon onmogelijk voortdurend aanwezig zijn op alle goederen die tot zijn instelling behoorden. Het klooster beschikte daarom over vertegenwoordigers die plaatselijke taken uitvoerden. Zij moesten de inkomsten organiseren en ervoor zorgen dat vastgelegde verplichtingen werden nagekomen. In sommige gevallen waren bijzondere voorzieningen nodig voor bezoeken van geestelijke bestuurders. De overeenkomst over Heinrich uit 1129 maakt die praktische kant van het bestuur zichtbaar. Ook bij Putten verschijnen later bepalingen die samenhangen met het verblijf van de proost. Zo wordt duidelijk dat een hof niet uitsluitend een landbouwbedrijf was. Zij maakte deel uit van een groter systeem waarin personen, goederen en bestuurlijke reizen met elkaar verbonden waren.

De Werdense hof van Putten

In de twaalfde eeuw wordt de Werdense hof bij Putten steeds duidelijker herkenbaar in de administratie. Het bezit uit de tijd van Folker was inmiddels uitgegroeid tot een complex van afzonderlijke goederen en verschuldigde inkomsten. De hof fungeerde als een centraal punt binnen deze organisatie. Een beheerder hield toezicht op de opbrengsten en de verplichtingen van de omliggende erven. De oorspronkelijke ligging van het hofcomplex is niet met zekerheid vastgesteld. Latere bronnen verbinden de Werdense hof met Schoutmansgoed en de benaming Zadelhof. Archeologische vondsten bij Rimpeler hebben daarnaast vragen opgeroepen over oudere centrale erven. Voor de twaalfde eeuw vormt vooral de schriftelijke inkomstenadministratie het directe bewijs.

Het inkomstenregister van omstreeks 1160

Een Werdens inkomstenregister uit omstreeks 1160 geeft een uitzonderlijk concreet beeld van het goederenbeheer rond Putten. De tekst noemt de centrale hof en verschillende omliggende bezittingen. Voor de hoforganisatie worden afdrachten van tweehonderdvijftig modii rogge en honderd modii haver vermeld. Dat zijn aanzienlijke hoeveelheden, maar de gebruikte maateenheid kan niet zonder meer naar moderne kilogrammen worden omgerekend. De omvang van de maat kon per gebied verschillen. Bovendien beschrijft het register niet de totale agrarische productie. Het legt vast wat volgens de administratie aan de kloosterheer verschuldigd was. Daarmee vormt het een belangrijke overgang van de oude schenkingsakten naar het dagelijkse economische beheer.

De afzonderlijke goederen rond Putten

Het register noemt verschillende plaatsen en goederen onder oude schrijfwijzen. Daaronder bevinden zich Buchurst, Niutlo, Bekestere, Spriele, Halvenchuson, Northan en Cleinhorst. De namen worden in historisch onderzoek verbonden met nederzettingen en buurtschappen rond het latere Putten. Sommige sluiten aan bij oudere vermeldingen uit de tijd van Folker. Andere verschijnen voor het eerst onder een nieuwe naam. Daardoor wordt duidelijk dat de administratie gedurende de eeuwen veranderde. Het goederencomplex was niet onveranderd gebleven. Landbouwbedrijven konden worden verdeeld, opnieuw benoemd of anders geregistreerd. De inkomstenlijst biedt daarmee een waardevol uitgangspunt voor het reconstrueren van de geschiedenis van afzonderlijke boerenerven.

Buchurst en de oude schenking van 806

Een van de namen in het twaalfde-eeuwse register is Buchurst. Zij wordt verbonden met het oudere Bochursti, dat al in 806 in de schenking van Hiddo en Madalgarde was genoemd. De overeenkomst tussen beide namen biedt een belangrijk aanknopingspunt voor de continuïteit van het bezit. Toch kan niet zonder aanvullend bewijs worden vastgesteld dat het twaalfde-eeuwse goed precies dezelfde omvang had als het aandeel dat in 806 werd geschonken. De rechten konden in de tussenliggende eeuwen zijn veranderd. De vermelding maakt vooral duidelijk hoe langdurig sommige plaatsnamen in de goederenadministratie herkenbaar bleven. Voor de geschiedenis van Putten vormt dit een zeldzame verbinding tussen de tijd van Liudger en de latere hoforganisatie.

Cleinhorst en het oude Hotseri

Een bijzonder probleem betreft de verhouding tussen Cleinhorst uit het register van omstreeks 1160 en Hotseri uit Folkers schenking. De onderzoekster Mariette van Oosterwijk Bruyn heeft de mogelijkheid besproken dat Cleinhorst een plaats innam die eerder met Hotseri was verbonden. Deze interpretatie berust op de vergelijking van oude goederenlijsten en veranderende plaatsnamen. Een rechtstreeks bewijs ontbreekt echter. Het is mogelijk dat delen van een ouder nederzettingsgebied onder nieuwe namen werden geregistreerd. Ook kunnen afzonderlijke erven zijn verplaatst of opgesplitst. Voor een betrouwbare geschiedenis moet deze relatie daarom als hypothese worden behandeld. De documenten tonen veranderingen in de administratie, maar niet automatisch een volledige verplaatsing van de nederzetting.

Bekestere, Halvenchuson en Northan

De twaalfde-eeuwse inkomstenlijst noemt ook Bekestere, Halvenchuson en Northan. De namen worden verbonden met het latere Bijsteren, Halvinkhuizen en Norden. Daarmee verschijnen drie buurtschappen in de schriftelijke geschiedenis van het Werdense bezit. Hun afzonderlijke ontwikkeling zou in de volgende eeuwen steeds beter zichtbaar worden. In latere registers worden verschillende hoeven met concrete afdrachten genoemd. Voor de twaalfde eeuw kennen we vooral de plaatsnamen en de plaats binnen het grotere hofverband. Het is niet mogelijk om alle latere boerderijen rechtstreeks met deze vroege vermeldingen te identificeren. Toch vormen de namen de eerste belangrijke schakels in een lange geschiedenis van landbouwbedrijven en kloosterlijke rechten.

Reint, Gebbo en Rotte

Het register van omstreeks 1160 bewaart ook namen van afzonderlijke personen. Reint uit Putten was eenentwintig denarii en een obool verschuldigd. Gebbo uit Buchurst moest zes denarii betalen, terwijl Rotte uit dezelfde nederzetting twaalf denarii verschuldigd was. Deze vermeldingen brengen de administratie dichter bij de bewoners. Anders dan in de grote schenking van Folker gaat het hier niet om de overdracht van een vermogen, maar om concrete inkomsten die uit bestaande goederen werden verwacht. De betalingen tonen bovendien dat geld naast landbouwproducten een rol speelde. De hoogte van een bedrag zegt echter niet zonder meer iets over de volledige welstand of de omvang van het betreffende boerenbedrijf.

De eigen inkomsten van de hofmeier

Aan het einde van de inkomstenlijst wordt de vilicus afzonderlijk genoemd. Hij moest goederen leveren uit de gronden die bij de centrale hof hoorden. Daarmee wordt duidelijk dat de hof niet uitsluitend een plaats was waar de afdrachten van omliggende landbouwbedrijven werden verzameld. Zij beschikte ook over eigen landbouwinkomsten. De beheerder was verantwoordelijk voor een bijzonder pakket aan prestaties. De bron geeft daarmee inzicht in de economische organisatie van het hofcomplex. Zij beschrijft echter niet hoeveel mensen er werkten of hoe het dagelijkse beheer precies was verdeeld. Toch maakt de vermelding duidelijk dat de Werdense hof bij Putten een centrale functie vervulde binnen het goederenbezit van de abdij.

Acht varkens, acht schapen en een trekos

De inkomstenlijst noemt onder de verplichtingen van de hofmeier acht gemeste varkens, een halve beer, acht schapen en een trekos. Daarnaast moest hij verschillende hoeveelheden graan leveren. Deze gegevens tonen dat het centrale hofbedrijf op meerdere vormen van landbouw was gericht. Varkens en schapen hadden een andere economische functie dan trekdieren. Een os kon belangrijk zijn voor het bewerken van de akkers, terwijl schapen wol en andere producten opleverden. De lijst beschrijft echter vooral verschuldigde prestaties. Zij geeft geen volledig overzicht van de aanwezige dieren of de jaarlijkse productie. De hoeveelheden moeten daarom binnen de oorspronkelijke economische en juridische context worden gelezen.

Zestig kazen en een vaatje boter

Naast graan en vee moest de hofmeier ook zuivelproducten leveren. Het register noemt zestig kazen en een vaatje boter. Daarmee wordt zichtbaar hoe veelzijdig de inkomsten van de hof konden zijn. De productie van kaas en boter vereiste melk en middelen om deze te verwerken en te bewaren. Ook wol verschijnt in de inkomstenlijst. Deze producten maken duidelijk dat veeteelt een belangrijke plaats innam binnen het goederencomplex. Toch kan niet worden vastgesteld dat alle producten uitsluitend op de centrale hof zelf werden gemaakt. De administratie beschreef wat geleverd moest worden, niet noodzakelijk op welke plaats ieder product was voortgebracht.

Het bezoek van de proost

De inkomstenlijst bevat eveneens een bijzondere geldelijke bepaling die verband hield met het bezoek van de proost aan de hof. Wanneer de proost niet kwam, kon een afzonderlijke betalingsverplichting gelden. Dat detail laat zien dat de hoforganisatie ook was ingericht op het ontvangen van geestelijke bestuurders. Een proost moest zich kunnen verplaatsen tussen de abdij en haar bezittingen. Plaatselijke voorzieningen waren daarvoor noodzakelijk. De bepaling maakt zichtbaar hoe nauw landbouwinkomsten, bestuurlijke reizen en persoonlijke verplichtingen met elkaar verbonden waren. De Werdense hof bij Putten was dus niet uitsluitend een agrarisch bedrijf, maar ook een plaats waar de kloosterlijke organisatie op de Veluwe praktisch functioneerde.

Drie eeuwen na de schenking van Folker

Tussen Folkers schenking uit 855 en het inkomstenregister van omstreeks 1160 lagen ongeveer drie eeuwen. In die tijd waren generaties landbouwers geboren en gestorven, waren boerderijen vernieuwd en waren de bestuurlijke verhoudingen veranderd. Toch bleef Werden rechten uitoefenen op goederen in dezelfde streek. De oude oorkonde beschreef vooral de overdracht van bezit. Het twaalfde-eeuwse register legde de nadruk op de inkomsten die van afzonderlijke goederen werden verwacht. Die verschuiving maakt zichtbaar hoe een vroegmiddeleeuwse schenking kon uitgroeien tot een duurzaam systeem van hofbeheer. De geschiedenis van Werden was daarmee steeds sterker verbonden geraakt met het dagelijkse agrarische leven in Gelderland.

Het land van drie kloosters

Tegen het midden van de twaalfde eeuw was het Gelderse landschap verdeeld over verschillende kerkelijke grondheren. Werden bezat goederen die teruggingen op Liudger en Folker. Elten beschikte over bezittingen uit het vermogen van graaf Wichman en zijn familie. Abdinghof had via Meinwerk en latere overdrachten een eigen goederencomplex opgebouwd. Hun rechten bestonden naast het bezit van plaatselijke families en wereldlijke machthebbers. Voor boeren maakte het verschil onder welke instelling hun erf viel. Afdrachten, erfrechten en andere verplichtingen konden uiteenlopen. Het landschap was daardoor niet het domein van één abdij, maar een ingewikkeld geheel van afzonderlijke juridische en economische verhoudingen.

De boerenerven blijven herkenbaar

De inkomstenregisters geven slechts een gedeeltelijk beeld van het dagelijkse leven, maar zij bewaren namen en verplichtingen die anders verloren zouden zijn gegaan. De bewoners werkten op akkers, verzorgden dieren en gebruikten bossen, hooilanden en waterlopen. Hun verplichtingen aan kloosters maakten deel uit van hun economische bestaan. Sommige erven veranderden van naam of werden verdeeld. Andere bleven gedurende eeuwen onder herkenbare benamingen bestaan. De oorspronkelijke gebouwen werden herhaaldelijk vernieuwd, maar de juridische herinnering aan een goed kon blijven voortleven. Juist die combinatie van veranderende bewoning en langdurige eigendomsrechten maakt de geschiedenis van de Gelderse boerenerven zo bijzonder.

Een nieuwe fase in de geschiedenis van Werden

Rond 1160 beschikte Werden over een uitgewerkte hoforganisatie op de Veluwe. Putten vervulde daarin een belangrijke centrale functie. De inkomstenlijst maakte zichtbaar welke producten en geldbedragen uit de goederen werden verwacht. Tegelijk bezaten Elten en Abdinghof eigen rechten in hetzelfde gebied. De macht van de kloosters was daardoor verbonden met een ingewikkelde wereld van adellijke families, kerkelijke bestuurders en plaatselijke landbouwers. De geschiedenis was niet langer uitsluitend die van de eerste schenkingen. Zij was uitgegroeid tot een langdurige verhouding tussen grond, recht en economische afhankelijkheid. In de volgende eeuw zouden de Werdense registers de afzonderlijke boerenerven nog nauwkeuriger beschrijven.

De overgang naar het volgende deel

De oude schenking van Folker had Puthem en Hotseri in de schriftelijke geschiedenis gebracht. Drie eeuwen later verschenen Putten, Hussel, Bijsteren, Halvinkhuizen, Norden en andere buurtschappen binnen een steeds nauwkeuriger kloosteradministratie. De hofmeier moest graan, dieren, kaas en boter leveren, terwijl afzonderlijke gebruikers ook geldelijke verplichtingen hadden. De juridische wereld van het grootgrondbezit kreeg daarmee een concreet gezicht. In de volgende periode zouden de registers nog gedetailleerder worden. Zij noemen afzonderlijke hoeven, maten rogge, snoeken, palingen, varkens en geldbedragen. Daarachter verschijnen vervolgens de namen van boeren, vrouwen en erfgenamen. Zo verschuift het verhaal van de machtige kloosters naar de mensen die hun Gelderse landerijen bewoonden en bewerkten.

WERDEN EN GELDERLAND

Van Liudger tot de kloosterhoven, boerenerven en middeleeuwse macht

DEEL 4 — DE BOERENERVEN, HUN AFDACHTEN EN HET WERDENSE HOFRECHT

Van de inkomstenregisters van Putten tot de eerste herkenbare boerenfamilies, circa 1160–1341

Het land achter de kloosterrekeningen

Rond het midden van de twaalfde eeuw lag tussen de akkers, bossen en beekdalen van de westelijke Veluwe een uitgestrekt netwerk van landbouwbedrijven dat inkomsten moest leveren aan de abdij Werden. De kloostergemeenschap bevond zich aan de Ruhr, maar haar rechten reikten tot in de buurtschappen rond Putten. Daar woonden boeren die hun land bewerkten, dieren hielden en gebruikmaakten van bossen en graslanden. Hun namen verschenen soms in de administratie, naast hoeveelheden graan, vis, vee en geld. Achter iedere vermelding lag een landbouwbedrijf met een eigen geschiedenis. De inkomstenregisters maken zichtbaar hoe oude schenkingen veranderden in een stelsel van vaste verplichtingen dat gedurende eeuwen kon blijven bestaan.

Putten als middelpunt van een groot goederencomplex

De Werdense hof bij Putten vormde een centraal onderdeel van het goederenbeheer op de Veluwe. Vanuit deze organisatie werden de inkomsten van verschillende omliggende landbouwbedrijven geregistreerd. De hof beschikte bovendien over eigen gronden waarvan opbrengsten moesten worden geleverd. Het was daarom meer dan een gewone boerderij. De beheerder moest weten welke goederen onder Werden vielen en welke verplichtingen eraan verbonden waren. De oorspronkelijke ligging van het centrale hofcomplex is niet met zekerheid vastgesteld. Latere documenten verbinden de hof met Schoutmansgoed en de benaming Zadelhof. Voor de twaalfde eeuw vormt vooral de geschreven inkomstenadministratie het bewijs dat Putten binnen het kloosterbezit een bijzondere bestuurlijke functie vervulde.

De wereld van de hofmeier

Aan het hoofd van de plaatselijke organisatie stond een beheerder die in de Latijnse bronnen als vilicus werd aangeduid. Hij trad namens Werden op en moest ervoor zorgen dat de verschuldigde inkomsten beschikbaar kwamen. Zijn verantwoordelijkheid kon betrekking hebben op landbouwgrond die rechtstreeks bij de hof hoorde, maar ook op de afdrachten van andere goederen binnen het hofverband. Die twee categorieën mogen niet zonder meer worden samengevoegd. De hofmeier beheerde een organisatie waarin verschillende bewoners, goederen en rechten met elkaar verbonden waren. Zijn werk vroeg kennis van plaatselijke maten, betalingsgebruiken en de verplichtingen van afzonderlijke erven. De kloosteradministratie maakte zijn verantwoordelijkheid zichtbaar in nauwkeurig omschreven leveringen.

Tweehonderdvijftig mud rogge

In een Werdense inkomstenlijst van omstreeks 1160 worden voor het Puttense hofverband tweehonderdvijftig modii rogge genoemd. Het is een opvallende hoeveelheid die de economische betekenis van de Veluwse goederen zichtbaar maakt. De Latijnse term modius duidde een inhoudsmaat aan, maar de exacte omvang verschilde naar plaats en periode. Daarom kan het genoemde aantal niet zonder meer worden vertaald naar een modern gewicht. De registratie vertelt bovendien niet hoeveel graan de betrokken landbouwbedrijven gezamenlijk oogstten. Zij legt vast wat volgens de administratie aan de kloosterheer verschuldigd was. De boeren moesten daarnaast voldoende overhouden voor hun eigen huishoudens, zaaigoed en andere behoeften.

Honderd mud haver

Naast de rogge vermeldt het register een verplichting van honderd modii haver. Haver speelde binnen de middeleeuwse landbouw een andere rol dan rogge. Het gewas kon worden gebruikt als voedsel, maar was ook belangrijk als veevoer. De combinatie van beide graansoorten toont dat de economische basis van het hofverband uit verschillende landbouwproducten bestond. De vastgelegde aantallen geven echter geen volledig beeld van de akkers waarop deze gewassen werden verbouwd. Ook is niet zeker dat alle verschuldigde haver rechtstreeks afkomstig was van de centrale hof. De inkomstenlijst moet worden gelezen als een overzicht van rechten binnen het goederencomplex, niet als een volledige beschrijving van de agrarische productie.

De hof had eigen landbouwgrond

De inkomsten van de Werdense hof kwamen niet uitsluitend uit de verplichtingen van omliggende boerenerven. De beheerder moest ook producten afdragen die verbonden waren met de eigen gronden van het centrale hofbedrijf. Daarmee wordt een belangrijk onderscheid zichtbaar. Sommige goederen vormden de agrarische basis van de hof zelf, terwijl andere landbouwbedrijven afzonderlijke betalingen verschuldigd waren. De opbrengsten van deze categorieën konden binnen dezelfde administratie voorkomen, maar hadden niet noodzakelijk dezelfde juridische achtergrond. Voor het reconstrueren van de hoforganisatie is dit onderscheid essentieel. De Werdense hof was een plaats waar goederen werden beheerd en verzameld, maar tegelijk een landbouwbedrijf met eigen productieverplichtingen.

Acht gemeste varkens en een halve beer

Onder de verplichtingen van de hofmeier worden acht gemeste varkens en een halve beer genoemd. De vermelding geeft een opmerkelijk concreet beeld van de betekenis van veeteelt binnen het hofbedrijf. Varkens konden worden gehouden op het erf en gebruikmaken van bosgebieden, waar zij voedsel vonden. De levering van gemeste dieren vertegenwoordigde een andere economische prestatie dan de afdracht van graan. Toch zegt de lijst niet hoeveel varkens het hofbedrijf in totaal bezat. Zij noemt uitsluitend de verschuldigde levering. Ook de aanduiding van een halve beer moet binnen de oorspronkelijke tekst worden gelezen. De administratie beschreef geen veetelling, maar een pakket aan economische verplichtingen.

Acht schapen en een trekos

Naast de varkens noemt de inkomstenlijst acht schapen en een trekos. Schapen waren van waarde voor wol, vlees en andere producten. Een os kon worden gebruikt bij het bewerken van landbouwgrond. Het opnemen van deze dieren in dezelfde inkomstenlijst maakt duidelijk dat de hof verschillende vormen van agrarische bedrijvigheid vertegenwoordigde. De vermelding betekent niet dat ieder afhankelijk landbouwbedrijf dezelfde dieren moest leveren. Het gaat om bijzondere verplichtingen die in de administratie van de centrale hof waren vastgelegd. De verschillen tussen zulke leveringen laten zien dat kloosterinkomsten niet eenvoudig uit één standaardpacht bestonden. Iedere verplichting had een eigen plaats binnen het goederenverband.

Zestig kazen en een vaatje boter

De hofmeier moest volgens de inkomstenlijst ook zestig kazen en een vaatje boter leveren. Daarmee komt de verwerking van melk in beeld. Kaas bood mogelijkheden om een bederfelijk product langer te bewaren, terwijl boter eveneens een waardevol voedingsmiddel was. Ook wol wordt onder de verschuldigde goederen genoemd. Deze gegevens tonen dat de hofeconomie veel meer omvatte dan akkerbouw. De opbrengsten van dieren, melkverwerking en andere werkzaamheden speelden een belangrijke rol. Toch kan niet worden vastgesteld dat alle producten uitsluitend op het erf van de hofmeier werden vervaardigd. De lijst beschrijft de leveringen waarvoor de hof verantwoordelijk was, niet noodzakelijk alle plaatsen waar de productie plaatsvond.

De reizen van de proost

Een bijzondere bepaling in de inkomstenlijst hield verband met een bezoek van de proost aan de hof. Wanneer de proost niet verscheen, kon een afzonderlijke geldelijke verplichting gelden. Deze passage laat zien dat hofbeheer ook verbonden was met het ontvangen van geestelijke bestuurders. De proost vertegenwoordigde binnen de Werdense organisatie belangrijke economische belangen. Wanneer hij naar Putten reisde, waren voorzieningen voor verblijf en onderhoud noodzakelijk. Dergelijke verplichtingen kwamen ook elders binnen het kloosterbezit voor. De passage maakt duidelijk dat de relatie tussen Werden en de Veluwe niet uitsluitend via graan en dieren werd onderhouden. Ook reizen, aanwezigheid en persoonlijke bestuurlijke contacten maakten deel uit van het systeem.

De mensen achter de twaalfde-eeuwse administratie

Het register van omstreeks 1160 noemt niet alleen plaatsnamen en goederen, maar ook afzonderlijke personen. Reint uit Putten was eenentwintig denarii en een obool verschuldigd. Gebbo uit Buchurst moest zes denarii betalen, terwijl Rotte uit dezelfde nederzetting twaalf denarii verschuldigd was. Hun namen vormen een waardevolle aanvulling op de oudere persoonslijsten uit Folkers schenking. Tussen beide documenten lagen ongeveer drie eeuwen. De afzonderlijke personen kunnen niet genealogisch met elkaar worden verbonden, maar zij maken wel duidelijk dat het hofstelsel door opeenvolgende generaties bewoners werd gedragen. De betalingen tonen bovendien dat geld al in de twaalfde eeuw een rol speelde naast de leveringen van landbouwproducten.

De oude nederzettingen krijgen nieuwe namen

In de inkomstenlijst verschijnen verschillende plaatsnamen die teruggaan op oudere nederzettingsgebieden. Buchurst wordt in verband gebracht met Bochursti, dat al in 806 werd genoemd. Niutlo sluit aan bij het latere Nulde. Andere namen, waaronder Bekestere, Halvenchuson, Northan en Spriele, worden verbonden met Bijsteren, Halvinkhuizen, Norden en Spriel. De schriftelijke vormen verschillen soms aanzienlijk van de moderne namen. Dat is niet verwonderlijk in een tijd zonder vaste spelling. Toch moet iedere identificatie afzonderlijk worden beoordeeld. De voortzetting van een plaatsnaam bewijst niet dat alle oorspronkelijke hoeven in dezelfde vorm zijn blijven bestaan. De administratie toont vooral de langdurige betekenis van herkenbare nederzettingsgebieden.

Cleinhorst en het oude Hotseri

Een bijzonder vraagstuk betreft de verhouding tussen Cleinhorst uit het twaalfde-eeuwse register en Hotseri uit Folkers schenking. Historisch onderzoek heeft de mogelijkheid besproken dat Cleinhorst een plaats innam die eerder onder Hotseri werd geregistreerd. Een rechtstreekse identificatie is echter niet bewezen. Het verschil kan verband houden met een veranderde administratieve indeling, een nieuwe erfnaam of een verschuiving in het gebruik van bepaalde gronden. Het is ook mogelijk dat meerdere goederen binnen hetzelfde oudere nederzettingsgebied lagen. De bronnen bieden daarvoor nog geen sluitende oplossing. Wel laten zij zien dat de Werdense administratie niet gedurende alle eeuwen dezelfde plaatsnamen en bezitseenheden gebruikte.

Drie eeuwen verandering op de Veluwe

Tussen de schenking van Folker in 855 en de inkomstenlijst van omstreeks 1160 veranderde het landschap. Boerderijen werden vernieuwd, percelen konden worden verdeeld en nieuwe gronden werden in gebruik genomen. De bevolking leefde bovendien binnen andere politieke en kerkelijke verhoudingen dan in de negende eeuw. Toch bleven verschillende Werdense rechten bestaan. De oudste goederen waren opgenomen in een organisatie die hun inkomsten moest beheren. Daardoor ontstond een langdurige verbinding tussen de abdij aan de Ruhr en de landbouwbedrijven op de Veluwe. De continuïteit lag vooral in de rechten en de administratie, niet noodzakelijk in de onveranderde ligging van iedere boerderij.

De veranderende kloostergemeenschap

Ook binnen Werden veranderde het leven gedurende de dertiende eeuw. De kloostergemeenschap was inmiddels een instelling met aanzienlijke inkomsten en bestuurlijke verantwoordelijkheden. De monniken leefden niet altijd volgens het oude ideaal van volledig gemeenschappelijk bezit. In een regeling uit 1248 werd bepaald hoe bepaalde inkomsten van een overleden monnik nog tijdelijk konden worden gebruikt voor het voldoen van diens verplichtingen. Deze bepaling laat zien dat persoonlijke financiële aangelegenheden binnen het klooster een plaats hadden gekregen. De ontwikkelingen betroffen het interne kloosterleven, maar zij maakten deel uit van een bredere verandering waarin het beheer van vermogen steeds ingewikkelder werd.

De statuten van 1259

De statuten van Werden uit 1259 geven eveneens inzicht in het veranderende kloosterleven. Zij tonen dat monniken in bepaalde omstandigheden over persoonlijk vermogen beschikten, schulden aangingen en regelingen voor hun nalatenschap maakten. Daarmee week de praktijk af van het eenvoudige ideaal van een gemeenschap zonder particulier bezit. De bepalingen maken duidelijk dat het klooster niet uitsluitend als één gemeenschappelijke economische eenheid functioneerde. Binnen de instelling bestonden verschillende financiële belangen. Het is echter niet mogelijk deze ontwikkeling zonder aanvullend bewijs rechtstreeks te verbinden met veranderingen bij afzonderlijke Gelderse boerenerven. De interne regels van het klooster en de plaatselijke verplichtingen van boeren hadden elk hun eigen geschiedenis.

Een nieuw register rond 1280

Omstreeks 1280 werd het Werdense goederenbezit rond Putten opnieuw geregistreerd. De inkomstenlijst verschilt op belangrijke punten van die uit omstreeks 1160. Waar de oudere tekst verschillende personen bij hun verplichtingen noemt, ligt in het latere register een sterker accent op afzonderlijke mansi en de producten of bedragen die daaruit verschuldigd waren. Dat betekent niet dat alle persoonlijke verhoudingen waren verdwenen. De administratie beschreef de goederen eenvoudig vanuit een andere invalshoek. Voor het historische onderzoek is dit verschil belangrijk. Door beide registers te vergelijken, kunnen veranderingen in de naamgeving, indeling en economische verplichtingen zichtbaar worden. Zij vormen echter geen volledige reeks jaarlijkse rekeningen.

Putte als vilicatio

Het register van circa 1280 noemt Putte onder de aanduiding vilicatio. Daarmee werd het centrale hofbeheer als afzonderlijke organisatorische eenheid herkenbaar. De term verwees naar de functie van de hofmeier en het verband van goederen waarvoor hij verantwoordelijk was. Het hofbeheer werd onderscheiden van de afzonderlijke mansi die in de omliggende nederzettingen lagen. De administratie maakte hierdoor zichtbaar hoe het Werdense bezit was georganiseerd. De hof fungeerde als centraal punt, maar de verschuldigde prestaties konden per landbouwbedrijf verschillen. Het bestaan van een vilicatio betekent daarom niet dat alle bewoners dezelfde rechtspositie hadden of hetzelfde bedrag aan de abdij moesten betalen.

De hofmeier betaalt zes malder rogge

In het register van circa 1280 wordt de hofmeier verbonden met een verplichting van zes malder rogge en vier snoeken. De hoeveelheid laat zien dat de centrale hof nog altijd eigen inkomstenverplichtingen had. Deze post moet worden onderscheiden van de afdrachten van afzonderlijke landbouwbedrijven in het omliggende hofverband. Het gebruik van een andere maateenheid dan in sommige oudere registers maakt een directe vergelijking moeilijk. De term malder kon verwijzen naar een inhoudsmaat waarvan de precieze omvang plaatselijk verschilde. De vermelding is daarom vooral een bewijs voor de administratieve verplichting. Zonder vergelijking van de oorspronkelijke maten kan geen betrouwbare berekening van de hoeveelheid in moderne gewichten worden gemaakt.

De mansus naast de hof

Bij de centrale hof werd een afzonderlijke mansus vermeld die negentien denarii verschuldigd was. Deze post toont dat zelfs direct naast het bestuurlijke middelpunt verschillende bezitseenheden konden bestaan. De betreffende mansus had een geldelijke verplichting, terwijl andere goederen vooral graan, dieren of vis moesten leveren. Het register beschrijft niet waarom de samenstelling van de betaling verschilde. Mogelijk speelden oudere overeenkomsten, veranderingen in gebruik of andere juridische omstandigheden een rol. Zonder aanvullende documenten kunnen die verklaringen niet worden vastgesteld. Wel maakt de vermelding duidelijk dat de hoforganisatie geen uniform stelsel van identieke boerderijen was. Iedere mansus kon een afzonderlijk omschreven verhouding tot Werden hebben.

Norden en de Werdense hoeven

Bij Northan, het latere Norden, lagen goederen die in de Werdense administratie werden vermeld. Het register van circa 1280 noemt een mansus waarvan de afdracht bestond uit tien modii rogge, vier snoeken en een varken. Deze combinatie van graan, vis en vee komt ook bij andere goederen voor. De vermelding vormt een belangrijk aanknopingspunt voor de latere geschiedenis van Groot Norden en Vliekengoed. Toch mag de dertiende-eeuwse mansus niet zonder aanvullend bewijs rechtstreeks met één later erf worden gelijkgesteld. In Norden lagen bovendien goederen van verschillende kerkelijke instellingen. Een plaatsnaam alleen is daarom onvoldoende om een boerderij aan Werden, Elten of Abdinghof toe te schrijven.

Norden kende verschillende grondheren

De latere geschiedenis laat zien dat in Norden goederen van verschillende geestelijke instellingen naast elkaar lagen. Groot Norden of Vliekengoed wordt met het vroegere Werdense bezit verbonden. Klein Norden wordt in de plaatselijke geschiedschrijving tot de goederen van het vrouwenstift Elten gerekend. Daarnaast bezat Abdinghof andere erven in dezelfde omgeving. De verhoudingen uit latere documenten mogen niet zonder meer op het jaar 1280 worden teruggeprojecteerd. Toch maken zij duidelijk waarom de reconstructie van de middeleeuwse goederen ingewikkeld is. Zelfs twee erven in dezelfde buurtschap konden verschillende verplichtingen en rechtsposities hebben doordat zij onder afzonderlijke kloosterlijke grondheren vielen.

Husszeren en het oude Hotseri

Een van de belangrijkste nederzettingsnamen in het register van circa 1280 is Husszeren. De naam wordt verbonden met het latere Hussel en met Hotseri uit Folkers schenking van 855. Daarmee ontstaat een verbinding tussen twee bronnen die ruim vier eeuwen uit elkaar liggen. In de oudste schenking werden Puthem en Hotseri samen als nederzettingen met meerdere hoeven beschreven. Het dertiende-eeuwse register noemt bij Husszeren drie afzonderlijke mansi. Die drie goederen hoeven niet rechtstreeks overeen te komen met drie bezitseenheden uit 855. De omvang en inrichting van de nederzetting konden immers veranderen. Toch bevestigt de vermelding dat het gebied langdurig met de Werdense inkomstenadministratie verbonden bleef.

De eerste hoeve van Hussel

De eerste mansus bij Husszeren moest volgens de overgeleverde registerbeschrijving tien modii rogge, vier snoeken, een varken, een ram en een malder gerst leveren. Een latere lokale transcriptie noemt tien schepel rogge, vier snoeken, een varken en een molder gerst, zonder de afzonderlijke ram te vermelden. De verschillen maken duidelijk dat de precieze lezing en de gebruikte maateenheden aan de oorspronkelijke tekst moeten worden gecontroleerd. Wat in beide versies zichtbaar blijft, is de veelzijdigheid van de verplichtingen. Het goed moest niet alleen graan afdragen, maar ook vis en vee. De inkomsten vormden daarmee een combinatie van producten uit verschillende economische activiteiten.

De tweede hoeve van Hussel

De tweede mansus bij Husszeren had een andere afdracht. Een registerweergave noemt vijf modii rogge, daarnaast een malder rogge volgens de maat van Ermelo, vier snoeken en een varken. In een latere lokale transcriptie wordt de roggeverplichting samengevat als negen schepel. Die verschillen mogen niet zonder verklaring worden gelijkgesteld. Vooral de verwijzing naar de maat van Ermelo is van belang. Zij toont dat plaatselijke inhoudsmaten een rol speelden bij het vaststellen van landbouwverplichtingen. Voor de boeren en beheerders moest duidelijk zijn welke maat werd bedoeld. Een verschil in maatgebruik kon immers grote gevolgen hebben voor de hoeveelheid graan die daadwerkelijk moest worden geleverd.

De derde hoeve van Hussel

De derde mansus bij Husszeren moest tien modii rogge, vier snoeken en een varken afdragen. Daarmee lijkt deze verplichting op die van verschillende andere goederen binnen het hofverband. Toch mag daaruit niet worden geconcludeerd dat de betrokken landbouwbedrijven dezelfde omvang hadden. De afdrachten waren juridische verplichtingen die konden voortkomen uit oudere afspraken. De combinatie van graan, vis en vee laat vooral zien dat de inkomsten van Werden niet tot één product beperkt waren. De drie hoeven van Hussel vormden afzonderlijke bezitseenheden, ieder met een eigen registratie. Hun latere geschiedenis kan niet zonder aanvullend bewijs aan drie moderne boerderijen worden gekoppeld.

Negenentwintig schepel rogge uit Hussel

Een latere samenvatting van de drie Husselse hoeven geeft als gezamenlijke verplichting negenentwintig schepel rogge, twaalf snoeken, drie varkens en één molder gerst. Deze optelling is gebaseerd op de lokale transcriptie met tien, negen en tien schepel rogge. Zij moet worden onderscheiden van de oudere weergave waarin verschillende graanmaten worden genoemd en bij de eerste hoeve ook een ram voorkomt. De gezamenlijke cijfers bieden een bruikbaar beeld van het economische belang van Hussel, maar hun exacte verhouding tot de oorspronkelijke Latijnse tekst verdient controle. De kern blijft dat in het dertiende-eeuwse Hussel meerdere landbouwbedrijven waren geregistreerd die samen aanzienlijke inkomsten aan Werden moesten leveren.

Van acht oudere hoeven naar drie latere goederen

In de plaatselijke geschiedschrijving wordt ook een ouder register genoemd waarin bij Hussel acht hoeven zouden voorkomen. Het register van circa 1280 noemt er drie. Dit verschil hoeft niet te betekenen dat vijf boerderijen waren verdwenen. De goederen kunnen anders zijn gegroepeerd, verdeeld of onder nieuwe namen geregistreerd. Ook kan de oudere telling betrekking hebben gehad op een ruimer nederzettingsgebied. De brongegevens zijn onvoldoende om een volledige reconstructie te maken. Toch wijst het verschil op een belangrijke historische ontwikkeling. De administratieve indeling van het hofbezit veranderde gedurende de eeuwen. Dat maakt de vergelijking tussen Hotseri, Husszeren en het latere Hussel tot een bijzonder onderzoeksonderwerp.

De naam Hussel overleeft de eeuwen

De verschillende oude schrijfwijzen van Hussel maken duidelijk hoe langdurig een nederzettingsnaam kon blijven bestaan. Hotseri, Hezzere, Huzzere, Husser en Husszeren worden in historische reconstructies met hetzelfde gebied verbonden. De ontwikkeling van de naam vormt een belangrijk uitgangspunt voor de plaatselijke geschiedenis. Toch kan een naam blijven bestaan terwijl het landbouwlandschap verandert. Boerderijen werden vernieuwd, erven konden worden afgesplitst en eigendomsrechten konden overgaan op andere personen. De geschiedenis van Hussel is daarom niet die van één onveranderlijke boerderij. Zij omvat een nederzettingsgebied waarin verschillende landbouwbedrijven gedurende eeuwen aan kloosterlijke rechten verbonden waren.

Bijsteren verschijnt als Becsteren

In het register van circa 1280 wordt Bijsteren aangeduid als Becsteren. De bron noemt vijf afzonderlijke mansi. Daarmee verschijnt de buurtschap als een belangrijk onderdeel van het Werdense goederencomplex. De afzonderlijke hoeven hadden niet allemaal dezelfde verplichtingen. Sommige leverden vooral rogge, vis en vee, terwijl bij andere ook palingen en geldbetalingen voorkwamen. De registratie toont dat Bijsteren uit meerdere landbouwbedrijven bestond die afzonderlijk binnen de hofadministratie waren opgenomen. Dat is belangrijk voor de latere erfgeschiedenis. Verschillende boerenfamilies zouden hier in de veertiende eeuw met naam verschijnen. De dertiende-eeuwse goederen vormen daarvoor een uitgangspunt, maar nog geen volledig bewijs voor de latere erfidentificaties.

De vijf hoeven van Bijsteren

De vijf mansi van Becsteren werden afzonderlijk geregistreerd. Bij verschillende goederen kwamen verplichtingen voor van tien modii rogge, vier snoeken en een varken. Daarnaast werden palingen genoemd en bestonden geldelijke afdrachten van acht, tien en veertien denarii. De verschillen tonen dat het hofstelsel geen uniforme jaarlijkse pacht kende. Zelfs binnen dezelfde buurtschap kon de samenstelling van de betaling per landbouwbedrijf uiteenlopen. Het register geeft geen verklaring voor ieder verschil. De verplichtingen kunnen zijn ontstaan uit vroegere overeenkomsten of bijzondere rechten. Voor de geschiedenis van Bijsteren is vooral belangrijk dat de afzonderlijke goederen in de administratie herkenbaar waren en niet eenvoudig als één collectief landbouwbedrijf werden behandeld.

Palingen en geld in Bijsteren

De aanwezigheid van palingen en geldbetalingen bij de goederen van Becsteren maakt de inkomstenadministratie bijzonder veelzijdig. De betreffende landbouwbedrijven moesten niet uitsluitend rogge leveren. Vis en geld konden eveneens deel uitmaken van hun verplichtingen. Het is niet zeker of alle verschuldigde palingen rechtstreeks in de omgeving van de betreffende hoeven werden gevangen. Producten konden ook via ruil of handel beschikbaar komen. De administratie vertelt vooral wat aan Werden moest worden voldaan. De verschillen tussen de goederen maken duidelijk dat hun rechtsgeschiedenis niet overal dezelfde was. Zij vormen een aanwijzing voor een ingewikkeld stelsel waarin oudere afspraken en veranderende economische omstandigheden naast elkaar konden bestaan.

Sladere en het latere Sladermansgoed

In het dertiende-eeuwse register verschijnt ook de naam Sladere. De latere geschiedenis verbindt deze plaatsnaam met Sladermansgoed. Het erf zou in de veertiende en vijftiende eeuw opnieuw in de administratie voorkomen, onder meer bij personen met de naam Sladerman of Van Sladere. De precieze ligging blijft echter onzeker. Sommige reconstructies plaatsen het goed bij de Putterbrink, terwijl andere bronnen naar Bijsteren verwijzen. Het is daarom nog niet mogelijk om het dertiende-eeuwse Sladere met zekerheid aan één later boerderijperceel te verbinden. De vermelding toont vooral hoe een oude nederzettings- of erfnaam eeuwenlang in administratieve documenten kon voortleven.

Halvinkhuizen verschijnt als Halvinchusen

Een andere belangrijke buurtschap was Halvinkhuizen, in de inkomstenlijst aangeduid als Halvinchusen. Het register van circa 1280 noemt hier vijf afzonderlijke mansi. De goederen hadden verschillende verplichtingen in graan, vis, dieren en geld. De naam vormt een schakel tussen de twaalfde-eeuwse vermelding Halvenchuson en de latere geschiedenis van Halvinkhuizen. Ook hier moet worden voorkomen dat de vijf dertiende-eeuwse mansi zonder meer worden gelijkgesteld aan later herkenbare boerderijen. Binnen een nederzetting konden goederen van naam veranderen of worden verdeeld. De inkomstenlijst laat vooral zien dat Halvinkhuizen een eigen plaats binnen het Werdense hofverband innam.

Rogge, snoeken en palingen uit Halvinkhuizen

Verschillende mansi in Halvinchusen moesten vijf modii rogge, twee snoeken, tien palingen en een half varken leveren. Deze combinatie wijkt af van de verplichtingen die bij verschillende goederen in Hussel en Bijsteren werden genoemd. De lagere hoeveelheid graan betekent niet automatisch dat het landbouwbedrijf kleiner was. De afdracht kon berusten op een afzonderlijke juridische overeenkomst. De aanwezigheid van tien palingen laat bovendien zien dat vis in verschillende vormen binnen het hofstelsel voorkwam. De registratie biedt daardoor een concreet beeld van de verschillen tussen buurtschappen. Zij maakt duidelijk dat de kloosteradministratie nauwkeurig vastlegde welke producten aan iedere bezitseenheid verbonden waren.

Geldbetalingen in Halvinkhuizen

Naast naturabetalingen noemt het register voor Halvinchusen ook geldelijke verplichtingen. Daaronder komen bedragen van twaalf en dertig denarii voor. Eén mansus was vijf solidi verschuldigd. De verschillen tonen dat niet alle landbouwbedrijven hun verplichtingen met dezelfde producten voldeden. Sommige goederen leverden graan en dieren, andere betaalden een geldsom. Het is mogelijk dat oudere verplichtingen in natura in bepaalde gevallen door geld waren vervangen, maar de bron verklaart dit niet voor iedere afzonderlijke post. De geldbedragen moeten bovendien binnen de middeleeuwse munteenheden worden gelezen. Zonder kennis van de toenmalige prijzen kan hun economische waarde niet eenvoudig met die van graan of vee worden vergeleken.

Een landbouwbedrijf kon verschillende percelen omvatten

De inkomstenregisters beschrijven mansi als juridische en economische eenheden, maar vertellen meestal weinig over hun precieze ligging. Een landbouwbedrijf hoefde niet uitsluitend uit grond rondom de boerderij te bestaan. Akkerland, hooiland, bosrechten en weidegronden konden over verschillende plaatsen verspreid liggen. Dat maakte het bezit ingewikkeld. Een erf kon een betrekkelijk klein woonperceel hebben, terwijl de economische rechten verder reikten. Latere documenten over Halvinkhuizen zouden deze samenstelling concreter laten zien. Voor het dertiende-eeuwse hofverband moet vooral worden onthouden dat de verschuldigde afdracht aan een bezitseenheid was verbonden, niet noodzakelijk aan één aaneengesloten stuk land.

Buchorst en zijn omvangrijke afdrachten

Bij Buchorst bevat het register een opvallende gezamenlijke post van honder achtenvijftig palingen, dertien varkens en tweeënzeventig snoeken. De aantallen verschillen sterk van de verplichtingen van afzonderlijke mansi. Daarom moet de vermelding als een bijzondere administratieve post worden behandeld. Zonder nadere uitleg van de oorspronkelijke tekst is niet volledig duidelijk hoe de totale hoeveelheden over afzonderlijke goederen waren verdeeld. Wel blijkt dat de Werdense administratie aanzienlijke aantallen dieren en vissen kon registreren. De verplichtingen tonen hoe breed het economische bezit was georganiseerd. Graan vormde een belangrijk onderdeel, maar ook dierlijke producten vertegenwoordigen een aanzienlijke waarde binnen het hofverband.

Honderdachtenvijftig palingen

De vermelding van honder achtenvijftig palingen is een bijzonder concreet gegeven. Palingen konden worden gevangen in verschillende wateren en vormden een waardevol voedingsmiddel. Zij konden worden bewaard of vervoerd, afhankelijk van de wijze van verwerking. De inkomstenlijst vertelt niet waar alle vissen daadwerkelijk vandaan kwamen. Evenmin is zeker dat de volledige hoeveelheid in één levering werd afgedragen. De administratie registreerde vooral de verplichting. Het grote aantal maakt duidelijk dat vis binnen de kloosterlijke economie een grotere rol kon spelen dan uit de geschiedenis van akkers en graan alleen zou blijken. Voor de boeren betekende een visafdracht een andere economische prestatie dan de levering van landbouwproducten.

Tweeënzeventig snoeken en dertien varkens

Naast de palingen vermeldt de post bij Buchorst tweeënzeventig snoeken en dertien varkens. De combinatie toont dat de inkomsten van een hofverband uit uiteenlopende producten konden bestaan. Snoeken vertegenwoordigden een watergebonden product, terwijl varkens nauw met de landbouw en het gebruik van bossen verbonden waren. De gezamenlijke registratie bewijst niet dat iedere betreffende boerderij zelf over viswater beschikte of alle dieren op het eigen erf hield. Producten konden langs verschillende wegen beschikbaar komen. De verplichtingen maakten deel uit van een juridisch vastgelegd systeem. De grondheer had aanspraak op bepaalde prestaties, ongeacht hoe de afzonderlijke gebruikers die binnen de plaatselijke economie organiseerden.

De afkoop van palingen, varkens en snoeken

Het register vermeldt ook bedragen waarmee bepaalde leveringen konden worden vervangen. Voor de honderachtenvijftig palingen wordt een bedrag van eenendertig solidi en twee denarii genoemd. Dertien varkens konden worden afgekocht voor tien solidi en de tweeënzeventig snoeken voor twaalf solidi. Deze gegevens zijn bijzonder belangrijk voor het begrijpen van de middeleeuwse hofeconomie. Een verplichting in natura hoefde niet onder alle omstandigheden letterlijk met het genoemde product te worden voldaan. De administratie kende geldelijke vervanging. Daarmee werden landbouwproducten en dieren binnen het systeem van kloosterinkomsten ook in geld gewaardeerd. De bedragen vormen echter geen volledige marktprijzenlijst voor de betreffende periode.

Geld en goederen bestonden naast elkaar

De mogelijkheid om bepaalde leveringen af te kopen betekende niet dat de hofeconomie volledig in geld was veranderd. Het register laat juist zien dat naturabetalingen en geldbetalingen naast elkaar bleven bestaan. Sommige landbouwbedrijven leverden graan, vis of dieren. Andere betaalden een geldbedrag. Er waren ook goederen waarvoor beide vormen in één verplichting werden gecombineerd. Die verscheidenheid maakte het beheer ingewikkeld. De hofmeier moest verschillende producten en bedragen registreren, terwijl de waarde en beschikbaarheid ervan konden veranderen. De administratie toont daardoor een overgangssamenleving waarin landbouwopbrengsten een centrale rol behielden, maar geld steeds nadrukkelijker werd gebruikt bij het vastleggen van verplichtingen.

Zeven goederen leveren uitsluitend producten

Volgens een analyse van de inkomstenlijst uit circa 1280 werden zeven afzonderlijke gevallen geregistreerd waarin uitsluitend goederen in natura werden geleverd. Dat konden graan, dieren of andere producten zijn. De telling geeft inzicht in de samenstelling van de verplichtingen binnen het Werdense hofverband. Zij betekent niet dat deze zeven goederen geen enkele rol speelden in het geldverkeer. De betrokken boeren konden in hun dagelijkse leven producten verkopen of goederen kopen. De registratie beschrijft uitsluitend de wijze waarop zij hun verplichting aan Werden moesten voldoen. Daarmee is de telling vooral van belang voor het begrijpen van het administratieve systeem, niet voor een volledige reconstructie van de plaatselijke economie.

Tien goederen betalen uitsluitend geld

Naast de naturabetalingen worden in de analyse tien gevallen genoemd waarin de afdracht uitsluitend uit geld bestond. Dat is een belangrijk gegeven voor het economische karakter van het hofverband. Geld werd dus niet alleen gebruikt om bepaalde producten af te kopen, maar kon ook de oorspronkelijke vorm van een geregistreerde verplichting zijn. De bron verklaart niet voor ieder goed hoe deze betalingsvorm was ontstaan. Sommige verplichtingen konden al lang in geld zijn vastgelegd, terwijl andere mogelijk uit oudere prestaties waren voortgekomen. De telling maakt duidelijk dat de administratie van Werden verschillende betalingsvormen kende. Zij zegt echter niets definitiefs over de totale waarde van alle geldinkomsten.

Negen gemengde verplichtingen

In negen gevallen kwamen geldbetalingen en leveringen van goederen volgens de registeranalyse samen voor. Dat toont hoe flexibel de samenstelling van afzonderlijke verplichtingen kon zijn. Een landbouwbedrijf hoefde niet uitsluitend rogge, vis of geld te leveren. Verschillende prestaties konden gezamenlijk bij één bezitseenheid horen. Voor het hofbeheer betekende dit dat de administratie nauwkeurig moest aangeven welke onderdelen nog verschuldigd waren. De telling van zeven naturabetalingen, tien geldbetalingen en negen gemengde verplichtingen beschrijft de geregistreerde gevallen. Zij mag niet zonder aanvullende berekeningen worden gebruikt om het aandeel van geld in de totale economische waarde van het Werdense bezit vast te stellen.

Het verschil tussen waarde en hoeveelheid

De inkomstenregisters bevatten aantallen en bedragen, maar maken geen volledige economische berekening mogelijk. Tien modii rogge waren niet vanzelfsprekend evenveel waard als een vast geldbedrag uit een andere vermelding. De waarde van producten kon afhankelijk zijn van oogstomstandigheden, plaatselijke handel en de gebruikte maten. Bovendien bestonden verschillende muntsoorten en rekeneenheden. Daarom kan uit de telling van geldelijke en natuurlijke afdrachten niet rechtstreeks worden afgeleid welk deel van de totale inkomsten in geld werd ontvangen. De documenten bieden vooral een overzicht van juridische verplichtingen. Zij vormen geen complete boekhouding van alle kosten, opbrengsten en markttransacties van de boerenbedrijven.

Een verlaten hoeve blijft verschuldigd

Een opvallende vermelding uit het register van circa 1280 betreft een mansus desolatus, een verlaten hoeve. De hofmeier moest daarvoor eenentwintig denarii betalen. De tekst verklaart niet waarom het goed verlaten was. Er kan daarom niet zonder aanvullend bewijs worden gesproken van oorlogsschade, ziekte, een misoogst of langdurige ontvolking. De vermelding laat wel zien dat een landbouwbedrijf administratief kon blijven bestaan, ook wanneer de gewone bewoning ontbrak. De verplichting verdween niet automatisch met het vertrek van de gebruikers. Dit vormt een belangrijk voorbeeld van het verschil tussen de juridische geschiedenis van een erf en de feitelijke omstandigheden op het land.

De stilte rond de verlaten boerderij

Van de verlaten mansus kennen we geen bewoners en geen beschrijving van het gebouw. De administratie vertelt uitsluitend dat het goed als verlaten werd beschouwd en dat de hofmeier er een bedrag voor moest voldoen. Toch is juist deze korte vermelding bijzonder veelzeggend. Zij toont dat niet alle landbouwbedrijven gedurende de middeleeuwen ononderbroken bewoond bleven. Een erf kon tijdelijk buiten gebruik raken, terwijl de grond en de rechten in de administratie bleven voortbestaan. Wat er daarna met de hoeve gebeurde, is niet bekend. De bron laat daarmee een onvolledig maar belangrijk spoor achter van veranderingen in het agrarische landschap.

Diramme en de twaalf denarii

Bij Diramme, dat met Diermen in verband wordt gebracht, wordt een mansus genoemd die twaalf denarii verschuldigd was. De betaling bestond dus uit geld, zonder dat in dezelfde vermelding een uitgebreide lijst landbouwproducten wordt gegeven. Dat maakt deze post anders dan veel graan- en visleveringen. De geringe omvang van de geregistreerde geldsom hoeft niet te betekenen dat het betrokken goed klein of weinig productief was. De verplichting kon voortkomen uit een oudere afspraak of een bijzondere juridische positie. De vermelding maakt vooral duidelijk dat de Werdense administratie per erf verschillende inkomstenrechten kende. Diermen behoorde daarmee tot de gebieden waar de abdij nog altijd afzonderlijke aanspraken bezat.

Sprile en zijn geldverplichtingen

Ook bij Sprile, verbonden met het latere Spriel, wordt een mansus met een verplichting van twaalf denarii genoemd. De overeenkomst met het bedrag bij Diramme bewijst niet dat beide goederen dezelfde omvang of geschiedenis hadden. De inkomstenregisters legden de verschuldigde betalingen vast zonder altijd de achterliggende afspraken te beschrijven. Spriel bleef in de latere geschiedenis herkenbaar als een buurtschap waarin verschillende goederen onder kerkelijke instellingen vielen. Voor het dertiende-eeuwse register vormt de vermelding vooral een concreet bewijs voor Werdense inkomstenrechten. De bron laat zien dat ook kleinere geldelijke posten binnen de centrale administratie van het hofverband werden bijgehouden.

Henslare en de vier solidi

Bij Henslare werd een mansus vermeld die vier solidi moest betalen. Deze geldsom is uitgedrukt in een andere rekeneenheid dan de denarii die bij Diramme en Sprile worden genoemd. In verschillende middeleeuwse muntstelsels bestond een vaste rekenkundige verhouding tussen solidi en denarii, maar de concrete economische waarde moet binnen de oorspronkelijke context worden beoordeeld. De vermelding toont dat de Werdense administratie meerdere geldelijke eenheden gebruikte. Voor de bewoners was het belangrijk precies te weten welke betaling verschuldigd was. Het register vormde daarmee een juridisch geheugen waarin afzonderlijke bedragen konden worden vastgelegd en later opnieuw worden geraadpleegd.

De achttien denarii van Buchorst

Naast de omvangrijke naturaposten wordt bij Buchorst ook een afzonderlijke mansus genoemd die achttien denarii verschuldigd was. Dat verschil maakt duidelijk dat niet alle goederen binnen dezelfde nederzetting dezelfde betalingsvorm hadden. Een landbouwbedrijf kon een geldsom betalen terwijl andere goederen in de omgeving graan, vis of dieren moesten leveren. Het register beschrijft niet waarom de verplichtingen uiteenliepen. De verschillende posten moeten daarom afzonderlijk worden behandeld. Zij vormen geen bewijs voor een uniforme organisatie van alle hoeven bij Buchorst. De oude nederzettingsnaam bleef herkenbaar, maar de goederen binnen dat gebied konden juridisch en economisch sterk verschillen.

Gerhardus de Hosterwic en twee snoeken

Een bijzonder korte vermelding noemt Gerhardus de Hosterwic met een verplichting van twee snoeken. Anders dan bij veel andere posten verschijnt hier een persoonsnaam naast een kleine naturabetaling. De bron geeft geen verdere beschrijving van zijn landbouwbedrijf of maatschappelijke positie. Toch is de vermelding waardevol. Zij laat zien dat individuele personen binnen de inkomstenadministratie herkenbaar konden blijven. De twee snoeken maken bovendien duidelijk dat zelfs een bescheiden hoeveelheid vis als afzonderlijke verplichting werd geregistreerd. De administratie van Werden bestond dus niet uitsluitend uit grote gezamenlijke leveringen. Ook kleine posten hadden een plaats binnen het systeem van rechten en inkomsten.

De betekenis van middeleeuwse maten

De goederenregisters gebruiken verschillende maateenheden. Voor graan komen termen voor als modius, malder en schepel. Geldbedragen worden uitgedrukt in solidi, denarii en soms kleinere eenheden zoals de obool. De betekenis van deze maten en munten kon afhankelijk zijn van plaats, periode en de gebruikte administratieve traditie. Daarom moet voorzichtig worden omgegaan met moderne omrekeningen. Een hoeveelheid rogge volgens de maat van Ermelo hoeft niet identiek te zijn aan dezelfde numerieke hoeveelheid volgens een andere maat. Voor de geschiedenis van de boerenerven zijn deze verschillen essentieel. Zij bepaalden hoeveel een gebruiker daadwerkelijk moest leveren en welke betaling de kloosterheer kon opeisen.

De maat van Ermelo

De verwijzing naar een malder rogge volgens de maat van Ermelo is bijzonder belangrijk. Zij maakt zichtbaar dat plaatselijke maatstelsels een rol speelden bij de inning van kloosterinkomsten. Een geestelijke instelling met goederen in verschillende gebieden kon niet zonder meer aannemen dat overal dezelfde inhoudsmaat werd gebruikt. De administratie moest daarom aangeven welke maat bij een verplichting hoorde. Voor de bewoners was dat even belangrijk als voor de beheerder. Een andere maat kon immers een andere feitelijke hoeveelheid graan betekenen. De vermelding van Ermelo biedt zo een zeldzaam inzicht in de praktische nauwkeurigheid waarmee middeleeuwse landbouwverplichtingen werden vastgelegd.

De boerderij en haar akkers

Achter iedere geregistreerde mansus lag een landbouwbedrijf waarvan de inrichting niet volledig uit de geschreven bronnen blijkt. Op de hogere zandgronden konden akkers worden aangelegd. De boerderij vormde het middelpunt van het huishouden en de dagelijkse werkzaamheden. Houten gebouwen werden onderhouden en na verloop van tijd vervangen. Opslagplaatsen waren nodig om graan en andere voorraden te bewaren. Rond het erf lagen gebruiksgronden die in omvang konden verschillen. Niet alle percelen hoefden direct naast de woning te liggen. Voor een reconstructie van het dagelijkse boerenleven zijn daarom archeologische gegevens van groot belang. Zij vullen de inkomstenregisters aan, maar beschrijven niet vanzelfsprekend dezelfde individuele erven.

Het werk op de akkers

Het landbouwjaar werd bepaald door de seizoenen. Grond moest worden voorbereid, gewassen gezaaid en de oogst op tijd worden binnengehaald. Daarbij werden werktuigen gebruikt waarvan de precieze vorm per periode en streek kon verschillen. Trekvee kon een belangrijke rol spelen bij het bewerken van de akkers. Na de oogst moesten producten worden gedroogd en opgeslagen. Voor de boeren die aan Werden verplichtingen hadden, kwam daar de noodzaak bij om voldoende graan beschikbaar te houden voor de verschuldigde afdracht. De inkomstenlijst vertelt niet hoe groot hun totale oogst was. Toch maakt zij duidelijk dat de kloosterlijke rechten rechtstreeks verbonden waren met het werk dat op de landbouwgronden werd verricht.

De opslag van het graan

Graan moest na de oogst worden bewaard totdat het als voedsel, zaaigoed of afdracht kon worden gebruikt. Op middeleeuwse boerenerven konden daarvoor afzonderlijke opslaggebouwen aanwezig zijn. Archeologisch onderzoek in de omgeving van Putten heeft bij verschillende vroegere nederzettingen sporen van zulke gebouwen aan het licht gebracht. De schriftelijke registers noemen vooral de hoeveelheden die verschuldigd waren. Zij beschrijven niet waar het graan werd opgeslagen of hoe de leveringen precies werden georganiseerd. Toch waren opslag en bescherming tegen vocht en ongedierte noodzakelijke onderdelen van de landbouw. De verplichtingen aan Werden konden alleen worden nagekomen wanneer voldoende voorraad beschikbaar bleef.

Het belang van hooilanden

Naast akkers waren hooilanden belangrijk voor de landbouw. Dieren hadden in de winter voer nodig, wanneer het gras op de weiden niet voldoende groeide. Tijdens de zomer werd daarom gras gemaaid en gedroogd. De rechten op hooilanden konden afzonderlijk aan een boerenbedrijf verbonden zijn. Dat was al zichtbaar in Folkers schenking, waarin bij Ark hooilanden werden genoemd. De latere hofadministratie concentreerde zich vooral op de verschuldigde producten, maar de economische betekenis van dergelijke gronden bleef bestaan. Een boerderij kon afhankelijk zijn van percelen die buiten het directe erf lagen. Daardoor vormde het landbouwbedrijf een groter geheel dan alleen woning, stallen en akkers.

Bossen en het houden van varkens

De Veluwse bossen bleven in de twaalfde en dertiende eeuw van betekenis voor het agrarische leven. Zij leverden hout en mogelijkheden om dieren te laten weiden. Vooral varkens konden profiteren van eikels en beukennootjes. De rechten op bosgebruik waren echter niet noodzakelijk onbeperkt. Al in Folkers schenking werden afzonderlijke aandelen en aantallen gebruiksrechten genoemd. De latere landbouwbedrijven konden eveneens afhankelijk zijn van gedeelde aanspraken op bosgronden. Het bezit van een hoeve betekende daarom meer dan het recht op een aantal akkers. Ook de toegang tot hout, weidegrond en andere natuurlijke hulpbronnen kon deel uitmaken van de juridische en economische positie van het erf.

Het water rondom de boerderijen

De landbouwbedrijven op de Veluwe lagen in een landschap waarin hoger en lager terrein elkaar afwisselden. Waterputten waren belangrijk voor de beschikbaarheid van drinkwater. Lager gelegen gronden konden worden gebruikt als grasland, terwijl afwateringsgreppels nodig waren om natte percelen bruikbaar te houden. De inkomstenregisters beschrijven deze voorzieningen nauwelijks. Archeologisch onderzoek heeft echter aangetoond dat middeleeuwse erven vaak beschikten over waterputten, greppels en verschillende bijgebouwen. De aanwezigheid van zulke voorzieningen is belangrijk voor het begrijpen van de dagelijkse landbouw. Toch mag een algemene reconstructie niet zonder aanvullend bewijs worden voorgesteld als de exacte inrichting van een afzonderlijk Werdens goed uit 1280.

Visleveringen en de plaatselijke economie

De opvallende aantallen snoeken, palingen en haringen in de Werdense administratie vragen om een bredere economische verklaring. De producten konden afkomstig zijn uit visserij, maar hoefden niet op het erf van de verschuldigde boer zelf te zijn gevangen. Ook handel en ruil konden een rol spelen. De aanwezigheid van haringen wijst bovendien op contacten met gebieden waar zeevis beschikbaar was. Het hofstelsel was daardoor niet uitsluitend gebaseerd op directe landbouwproductie. Sommige verplichtingen konden via economische uitwisseling worden nagekomen. De registers tonen vooral dat de kloosterheer recht had op bepaalde goederen. Hoe de bewoners iedere afzonderlijke levering organiseerden, wordt zelden rechtstreeks beschreven.

Veranderende hoeveelheden vis

Vergelijkingen van Werdense inkomstenlijsten wijzen op veranderingen in de visverplichtingen tussen de twaalfde en dertiende eeuw. Voor de periode 1133–1166 worden in een agrarisch-historische reconstructie zesenveertig snoeken, driehonderdvijftig palingen en eenentwintighonderd haringen genoemd. Rond 1250 verschijnen zeventig snoeken, honderdzestig palingen en negenhonderd haringen. Deze cijfers laten zien dat de samenstelling van verschuldigde inkomsten kon veranderen. De reeksen moeten echter binnen hun oorspronkelijke administratieve verband worden gelezen. Zij mogen niet zonder meer worden opgevat als de totale jaarlijkse visproductie van Putten of als rechtstreeks bewijs voor veranderingen in de visstand.

Producten konden in geld worden vervangen

De afkoopbedragen bij Buchorst tonen dat het hofstelsel mogelijkheden kende om bepaalde prestaties in natura door geld te vervangen. Zulke regelingen konden voor zowel boeren als kloosterbeheerders praktische betekenis hebben. Een vaste geldsom kon eenvoudiger te administreren zijn dan een levering van grote aantallen dieren of vissen. Toch betekende de mogelijkheid tot afkoop niet dat alle verplichtingen onmiddellijk werden omgezet. In het register van circa 1280 kwamen beide vormen naast elkaar voor. De verandering verliep dus niet als één eenvoudige overgang van naturaeconomie naar geldeconomie. Zij bestond uit verschillende afspraken die per goed konden verschillen en soms lange tijd naast elkaar bleven bestaan.

De juridische positie van het erf

Een landbouwbedrijf kon als bezitseenheid aan Werden verbonden zijn zonder dat alle bewoners dezelfde persoonlijke rechtspositie hadden. De verplichtingen van de grond en die van de gebruiker moeten daarom worden onderscheiden. Een boer kon een erf gebruiken onder bepaalde voorwaarden, terwijl de kloosterheer bijzondere rechten op het goed behield. Andere verplichtingen konden verband houden met persoonlijke afhankelijkheid. De inkomstenregisters uit 1160 en 1280 vertellen vooral welke producten of bedragen verschuldigd waren. Zij geven niet altijd voldoende informatie om de volledige hofrechtelijke positie van de bewoners vast te stellen. Voor dat onderzoek zijn latere overeenkomsten en afzonderlijke rechtshandelingen noodzakelijk.

Grondgebruik was niet hetzelfde als eigendom

De bewoners van een hoeve konden het landbouwbedrijf gebruiken zonder over volledig vrij eigendom te beschikken. De rechten van de grondheer konden betrekking hebben op inkomsten, overdracht of erfopvolging. Tegelijk kon de gebruiker een langdurige of erfelijke positie hebben. De precieze verhouding verschilde per goed en periode. Daarom is het onjuist om alle in de Werdense registers genoemde boeren eenvoudig als pachters in moderne zin te beschrijven. Het middeleeuwse recht kende verschillende vormen van bezit en gebruik die niet volledig overeenkomen met hedendaagse begrippen. De inkomstenlijst beschrijft één onderdeel van die verhouding: de verplichting om bepaalde producten of geldbedragen aan Werden te voldoen.

De grenzen van persoonlijke horigheid

Persoonlijke horigheid en de verplichtingen van een landbouwbedrijf waren niet noodzakelijk hetzelfde. Een persoon kon aan bijzondere rechten van een hofheer zijn onderworpen, terwijl een ander uitsluitend bepaalde grondgebonden afdrachten moest voldoen. Het register van circa 1280 maakt dit onderscheid niet voor iedere bewoner duidelijk. De latere geschiedenis van de Werdense boerenerven zou echter concrete voorbeelden opleveren waarin persoonlijke vrijheid en de rechtspositie van een goed van elkaar verschilden. Dit inzicht is belangrijk voor de interpretatie van de vroegere inkomstenlijsten. Een geldsom of graanafdracht aan Werden vormt op zichzelf geen sluitend bewijs dat de betreffende gebruiker persoonlijk horig was.

Het hofrecht bleef zich ontwikkelen

Het hofrecht omvatte regels die betrekking konden hebben op het gebruik van grond, de verplichtingen van bewoners en de bevoegdheden van de hofheer. De precieze inhoud verschilde per instelling en gebied. In de dertiende eeuw bestond er rondom Putten een Werdens hofverband waarin afzonderlijke goederen vaste afdrachten hadden. Dat betekent niet dat alle latere hofrechtelijke bepalingen toen al in dezelfde vorm golden. Regels konden veranderen door overeenkomsten, erfopvolging en bestuurlijke ontwikkelingen. De inkomstenregisters bieden vooral een economisch overzicht. De juridische verhoudingen worden pas duidelijker wanneer in de veertiende en vijftiende eeuw afzonderlijke personen met name in rechtshandelingen verschijnen.

De ligging van de oorspronkelijke hof

De oorspronkelijke plaats van de Werdense hof bij Putten blijft een belangrijk historisch vraagstuk. Latere documenten verbinden Schoutmansgoed met de vroegere hof van de proost van Werden. Het goed lag bij de Putterbrink en werd in latere overlevering met de naam Zadelhof verbonden. Archeologisch onderzoek bij Rimpeler heeft daarnaast sporen van een bijzonder omvangrijk vroegmiddeleeuws woongebouw opgeleverd. Daardoor is de vraag ontstaan of het centrale hofcomplex in een oudere periode elders kan hebben gelegen. Een rechtstreeks bewijs voor zo'n verplaatsing ontbreekt. De schriftelijke inkomstenregisters tonen dat er een hoforganisatie bestond, maar zij maken de exacte ligging van het oudste hofgebouw niet bekend.

Een hof kon van plaats veranderen

Het is mogelijk dat de bestuurlijke functie van een middeleeuwse hof in de loop van de eeuwen een andere plaats kreeg. Houten gebouwen hadden immers geen onbeperkte levensduur. Een hof kon worden vernieuwd of opnieuw ingericht, terwijl het bijbehorende goederencomplex bleef bestaan. Toch moet een dergelijke ontwikkeling voor Putten worden aangetoond met afzonderlijke documenten of archeologische vondsten. De mogelijke verbinding tussen een groot gebouw bij Rimpeler en het latere Schoutmansgoed is daarvoor nog onvoldoende. De inkomstenregisters beschrijven vooral de organisatie van rechten en afdrachten. Zij tonen geen plattegrond van de gebouwen. Voorlopig blijft de precieze ontwikkeling van het hofcomplex daarom een open onderzoeksvraag.

Het einde van de dertiende eeuw

Tegen het einde van de dertiende eeuw beschikte Werden over een nauwkeurig geregistreerd goederencomplex rond Putten. De hofmeier had eigen verplichtingen en de omliggende mansi leverden verschillende hoeveelheden graan, vis, dieren en geld. De administratie maakte onderscheid tussen de afzonderlijke goederen, maar verklaarde niet altijd waarom hun afdrachten verschilden. Ook de persoonlijke rechtspositie van de bewoners bleef vaak buiten beeld. Het hofstelsel was daarmee een juridische en economische organisatie waarvan de praktische werking slechts gedeeltelijk uit de registers blijkt. In de volgende eeuw zouden nieuwe documenten meer personen noemen. Daardoor wordt het mogelijk de geschiedenis van bepaalde erven verder te volgen.

De eerste schaduwen van afzonderlijke families

Aan het begin van de veertiende eeuw verschenen in regionale belastinglijsten en andere documenten steeds vaker namen die met afzonderlijke boerenerven verbonden waren. Sommige namen werden afgeleid van een nederzetting of een landbouwbedrijf. Daardoor konden persoonsnamen en erfnamen geleidelijk met elkaar verweven raken. Een bewoner kon naar zijn goed worden genoemd, terwijl een boerderij later juist de naam van een familie kreeg. Deze ontwikkeling maakt het onderzoek ingewikkeld. Een overeenkomst tussen namen is niet voldoende om familieverbanden vast te stellen. Toch bieden de veertiende-eeuwse documenten mogelijkheden die in de oudere inkomstenregisters meestal ontbreken. Zij maken de mensen achter de afzonderlijke goederen steeds beter herkenbaar.

Neude Scladerman in de belastingrol

In een Gelderse belastingrol van omstreeks 1325 verschijnt Neude Scladerman, in een andere schrijfwijze Neudo Sladerman. De naam wordt in het plaatselijke onderzoek verbonden met het latere Sladermansgoed. De vermelding vormt een belangrijk aanknopingspunt omdat zij een concrete persoon met een naam verbindt die ook in de geschiedenis van een erf voorkomt. De precieze ligging van het goed blijft echter onzeker. Latere bronnen wijzen niet altijd dezelfde plaats aan. De belastingrol bewijst daarom niet zonder meer waar de boerderij stond of welke percelen bij het bezit hoorden. Wel toont zij dat de naam Sladerman aan het begin van de veertiende eeuw al in de Gelderse administratie voorkwam.

Oude goederen blijven bestaan onder nieuwe namen

Het ontstaan van herkenbare erfnamen betekende niet dat de oude Werdense goederen hun geschiedenis verloren. Een landbouwbedrijf kon onder een nieuwe familienaam worden geregistreerd terwijl bepaalde verplichtingen bleven bestaan. Omgekeerd kon een oude nederzettingsnaam blijven voortleven terwijl de oorspronkelijke goederen werden verdeeld. De inkomstenregisters uit de twaalfde en dertiende eeuw vormen daarom vooral een uitgangspunt voor latere erfgeschiedenissen. Zij moeten worden vergeleken met belastinglijsten, oorkonden en goederenregisters uit volgende generaties. Alleen zo kan worden vastgesteld of een latere boerderij werkelijk uit een ouder Werdens bezit is voortgekomen. Naamovereenkomst alleen is daarvoor onvoldoende.

Hussel krijgt nieuwe bewonersnamen

In registraties uit 1340 en 1341 verschijnen bij Husser de namen Wendel en Gesa. De bron vermeldt bij Gesa het Latijnse woord soror, dat op een zusterrelatie wijst. Daarmee komen individuele vrouwen naar voren binnen een administratie die in oudere perioden vooral landbouwbedrijven en producten beschreef. De precieze rechtspositie van Wendel en Gesa kan niet uitsluitend uit deze korte vermelding worden afgeleid. Ook hun eventuele verwantschap met vroegere bewoners van Hussel blijft onbekend. Toch zijn hun namen belangrijk. Zij maken duidelijk dat vrouwen binnen de hofadministratie herkenbaar konden zijn en dat de geschiedenis van de goederen niet uitsluitend door mannen werd bepaald.

De betekenis van Wendel en Gesa

De namen Wendel en Gesa brengen de geschiedenis van Hussel dichter bij de bewoners. In het register van circa 1280 waren drie mansi beschreven met hun afdrachten. Ruim een halve eeuw later verschijnen individuele personen die met de goederen in verband werden gebracht. De documenten vertellen niet hoe hun huizen eruitzagen of hoe zij hun dagelijkse werkzaamheden verdeelden. Zij tonen wel dat persoonlijke en familiale verhoudingen een plaats konden hebben binnen de administratie van het hof. Daarmee ontstaat een overgang naar een periode waarin afzonderlijke vrouwen, mannen en kinderen bij juridische overeenkomsten worden genoemd. Het hofstelsel krijgt daardoor een steeds duidelijker menselijk gezicht.

De bewoners worden zichtbaarder

In de veertiende eeuw begonnen de bronnen over Putten en omgeving meer persoonsnamen te bewaren. Dat hing samen met een uitgebreidere registratie van belastingen, rechten en afzonderlijke afspraken. Bij Bijsteren en Halvinkhuizen zouden verschillende families herkenbaar worden. De namen Bolle, Oseken, Crake en Hellinc verschijnen in de latere overlevering. Deze gegevens bieden mogelijkheden om de geschiedenis van bepaalde erven verder te volgen. Toch moet elke familieverbinding afzonderlijk worden onderzocht. Een naam kon op verschillende personen betrekking hebben en hoefde niet altijd dezelfde verwantschapslijn aan te duiden. De groeiende hoeveelheid documenten maakt het verleden zichtbaarder, maar niet automatisch eenvoudiger.

Een samenleving van ongelijke verplichtingen

De inkomstenregisters tonen dat de boeren van het Werdense hofverband geen uniforme groep vormden. Sommige goederen leverden vooral rogge, vis en vee. Andere betaalden uitsluitend geld of combineerden verschillende vormen. De bedragen en hoeveelheden liepen uiteen. Ook de juridische positie van de bewoners kon verschillen, al wordt dat in de vroegste registers niet altijd verklaard. Het hofstelsel was daardoor een netwerk van afzonderlijke rechten en verplichtingen. De gemeenschappelijke band met Werden betekende niet dat iedere boer dezelfde verhouding tot de abdij had. Juist deze verscheidenheid maakt de registers tot een belangrijke bron voor het begrijpen van de economische en juridische organisatie van het middeleeuwse platteland.

De kloosterheer was ver weg

De abdij Werden lag honderden kilometers van Putten. Toch konden haar rechten gedurende eeuwen blijven bestaan. Dat was mogelijk door schriftelijke administratie, plaatselijke beheerders en afspraken die aan afzonderlijke goederen verbonden waren. De afstand maakte het systeem echter kwetsbaar. Wanneer bewoners hun verplichtingen niet nakwamen, moest de kloosterleiding manieren vinden om haar aanspraken te verdedigen. De inkomstenregisters tonen wat verschuldigd was, maar niet altijd wat daadwerkelijk werd ontvangen. Dat verschil zou in de veertiende eeuw steeds belangrijker worden. De geschiedenis van de Werdense goederen veranderde daardoor geleidelijk van een verhaal over geregistreerde inkomsten in een geschiedenis van concrete geschillen en onderhandelingen.

Het verschil tussen recht en werkelijkheid

Een goederenregister beschreef de inkomsten waarop Werden aanspraak maakte. Het was daarmee niet noodzakelijk een overzicht van alle producten die werkelijk werden ontvangen. Oogsten konden tegenvallen, boeren konden verhuizen en verplichtingen konden worden betwist. De administratie kon blijven verwijzen naar oude rechten terwijl het feitelijke gebruik van een erf veranderde. De verlaten mansus uit 1280 vormt daarvan een vroeg voorbeeld. De latere geschiedenis zou nog duidelijker laten zien hoe groot het verschil tussen rechten en daadwerkelijke betalingen kon worden. Voor een betrouwbare historische reconstructie moeten de inkomstenlijsten daarom worden onderscheiden van rekeningen die vastlegden wat in een bepaald jaar werkelijk werd geïnd.

De aanloop naar een groot geschil

In de jaren na 1340 werd de verhouding tussen Werden en verschillende Veluwse grondgebruikers steeds duidelijker zichtbaar in afzonderlijke documenten. Achterstallige betalingen en betwiste verplichtingen zouden uiteindelijk aanleiding geven tot een belangrijke overeenkomst in 1368. De grondslag van dat geschil lag in rechten die al veel ouder waren. De afdrachten in rogge, vis, dieren en geld waren verbonden met goederen die binnen het Werdense hofverband vielen. Toch was het niet vanzelfsprekend dat alle betrokkenen dezelfde uitleg aan deze rechten gaven. Daarmee werd zichtbaar hoe oude kloosterlijke aanspraken in een veranderende samenleving opnieuw moesten worden vastgesteld en verdedigd.

De geschiedenis van de boerderijen verandert van karakter

Vanaf het midden van de veertiende eeuw verschuift het historische beeld. De oudere registers geven vooral inzicht in goederen, plaatsnamen en verschuldigde producten. Nieuwe documenten noemen steeds vaker afzonderlijke personen die over de rechten onderhandelden. Daardoor komen bewoners niet uitsluitend als namen bij een betaling naar voren, maar ook als betrokkenen bij rechtshandelingen. De geschiedenis van de hof van Putten krijgt daarmee een andere dimensie. Familiebelangen, erfopvolging en persoonlijke rechtsposities worden steeds belangrijker. De boerenerven blijven economische eenheden, maar verschijnen nu ook als plaatsen waar juridische geschillen en persoonlijke afspraken een rol speelden.

De overgang naar het volgende deel

De Werdense hof van Putten was rond 1340 een eeuwenoude instelling. Haar goederen lagen verspreid over Hussel, Bijsteren, Halvinkhuizen, Norden, Spriel, Diermen en andere buurtschappen. De administratie legde vast welke hoeveelheden graan, vis, vee en geld verschuldigd waren. Sommige verplichtingen konden worden afgekocht, terwijl andere langdurig aan afzonderlijke erven verbonden bleven. Achter de goederen verschenen steeds vaker de namen van concrete bewoners. Daarmee was de basis gelegd voor de grote overeenkomst van 24 april 1368, waarin de proost van Werden en een groep Veluwse grondgebruikers hun rechten en betalingen opnieuw zouden regelen. Vanaf dat moment komen de geschiedenis van de hof en die van de boerenfamilies steeds nauwer samen.

WERDEN EN GELDERLAND

Van Liudger tot de kloosterhoven, boerenerven en middeleeuwse macht

DEEL 5 — DE MENSEN ACHTER DE BOERENERVEN

Van de eerste herkenbare boerenfamilies tot de veranderingen in het hofrecht, circa 1340–1470

De boeren krijgen een naam

In de veertiende eeuw veranderde het gezicht van de Werdense goederenadministratie. De oudere registers beschreven vooral landbouwbedrijven, met hoeveelheden rogge, vis, dieren en geld die aan Werden verschuldigd waren. Nu verschenen steeds vaker mannen en vrouwen die zelf bij overeenkomsten, geschillen en erfopvolging betrokken waren. Hun namen werden verbonden met afzonderlijke boerderijen en de rechten die daarop rustten. Daarmee werd de geschiedenis persoonlijker. Achter de oude namen Hussel, Bijsteren, Halvinkhuizen en Norden kwamen herkenbare families tevoorschijn. De documenten vertellen weinig over hun dagelijks bestaan, maar des te meer over hun economische verplichtingen. Het platteland kreeg een gezicht dat in de vroegere kloosterregisters grotendeels verborgen was gebleven.

Een landschap van oude verplichtingen

De abdij Werden bezat op de Veluwe nog altijd rechten die uiteindelijk teruggingen op schenkingen uit de negende eeuw. In de tussenliggende eeuwen waren landbouwbedrijven verdeeld, opnieuw ingericht of onder andere namen geregistreerd. De verplichtingen bleven echter vaak bestaan. Sommige boeren leverden graan, andere betaalden geld of droegen vis en vee af. De verhouding tussen de grondheer en de gebruiker kon per erf verschillen. Bovendien bezaten Werden, Elten en Abdinghof goederen in dezelfde omgeving. De juridische herkomst van een boerderij was daarom minstens zo belangrijk als haar ligging. De bewoners leefden in een landschap waarin oude rechten telkens opnieuw moesten worden erkend en verdedigd.

Grondgebonden rechten en persoonlijke afhankelijkheid

Een belangrijk kenmerk van het middeleeuwse hofrecht was het onderscheid tussen de juridische positie van een landbouwbedrijf en die van de persoon die het gebruikte. Een goed kon onder bijzondere rechten van Werden vallen, terwijl de gebruiker persoonlijk vrij was. Omgekeerd kon iemand door persoonlijke afhankelijkheid aan een heer verbonden zijn zonder dat al zijn grond dezelfde rechtspositie had. Dit verschil kreeg betekenis bij huwelijk, erfopvolging, overdracht en overlijden. De oudere inkomstenregisters beschreven voornamelijk de verplichtingen van goederen. De veertiende-eeuwse oorkonden maken daarnaast zichtbaar hoe afzonderlijke mensen met deze rechten werden geconfronteerd. Het hofstelsel was daardoor ingewikkelder dan een eenvoudige verdeling tussen vrije boeren en horigen.

Hussel en de namen Wendel en Gesa

In de administraties uit 1340 en 1341 verschijnen bij Husser, het latere Hussel, de namen Wendel en Gesa. Bij Gesa wordt het Latijnse woord soror gebruikt, dat op een zusterrelatie wijst. De korte vermelding vertelt niet hoe groot hun bezit was of welke persoonlijke rechten zij uitoefenden. Toch heeft zij grote betekenis. In de oudere registers waren vooral mansi en landbouwproducten beschreven. Nu worden twee vrouwen rechtstreeks met het goederencomplex verbonden. Hun namen tonen dat vrouwen binnen de economische en juridische verhoudingen van het hof herkenbaar konden zijn. De precieze verwantschap en hun verhouding tot eerdere gebruikers van Hussel moeten uit aanvullende documenten worden vastgesteld.

Het oude Hussel blijft herkenbaar

Hussel had in de veertiende eeuw al een lange geschiedenis. In Folkers schenking van 855 was het nederzettingsgebied als Hotseri genoemd. Het register van circa 1280 beschreef drie afzonderlijke mansi onder de naam Husszeren. Vervolgens verschenen nieuwe personen die met het gebied verbonden waren. Deze opeenvolging laat zien dat een nederzettingsnaam eeuwenlang kon blijven bestaan terwijl de administratie veranderde. Het is niet mogelijk Wendel en Gesa rechtstreeks te verbinden met de bewoners uit 855. Tussen beide vermeldingen lagen bijna vijf eeuwen. Toch bleef de juridische herinnering aan het Werdense bezit bestaan, ook wanneer gebouwen werden vernieuwd en families elkaar opvolgden.

Vrouwen in de geschiedenis van het hofrecht

De vermelding van Wendel en Gesa staat niet op zichzelf. Ook in andere Werdense documenten verschijnen vrouwen als gebruikers, echtgenotes, erfgenamen of betrokkenen bij rechtshandelingen. Hun positie kon van belang zijn voor de voortzetting van een goed binnen een familie. Een huwelijk kon gevolgen hebben voor het gebruik van land en de rechten van de grondheer. Bij overlijden konden nieuwe verplichtingen ontstaan. De precieze regels verschilden echter per goed en rechtsverhouding. Het is daarom niet mogelijk alle genoemde vrouwen dezelfde juridische positie toe te schrijven. Wel laten de akten zien dat de geschiedenis van de boerenerven niet uitsluitend door mannen werd bepaald.

Bijsteren krijgt herkenbare families

Ook in Bijsteren verschenen in de veertiende eeuw nieuwe namen. De oudere registers hadden de buurtschap als Becsteren beschreven, met verschillende mansi die graan, vis, vee en geld moesten afdragen. Later werden afzonderlijke goederen verbonden met personen en families als Bolle en Oseken. Daarmee kreeg de geschiedenis van de buurtschap een persoonlijker karakter. Een erf kon worden aangeduid naar een vroegere gebruiker of een herkenbare familie. Toch betekende een overeenkomst tussen persoonsnaam en erfnaam niet automatisch dat alle latere naamdragers tot dezelfde familie behoorden. De geschiedenis van afzonderlijke goederen moet daarom worden gevolgd via oorkonden, hofregisters en andere documenten.

Aelt Bolle en het Bollengoed

Bij de Werdense goederen in Bijsteren verschijnt de naam Aelt Bolle. In latere overleveringen wordt een goed met de familie Bolle verbonden. Deze vermelding vormt een belangrijk aanknopingspunt voor de geschiedenis van Aalt Bollengoed, dat in de daaropvolgende eeuwen onder verschillende gebruikers voorkwam. De oorspronkelijke verhouding tussen Aelt Bolle en alle latere naamdragers kan niet uitsluitend uit de overeenkomst worden afgeleid. Wel maakt zij zichtbaar hoe een boerenbedrijf een herkenbare identiteit kon krijgen binnen de administratie. Een erfnaam kon blijven bestaan wanneer bewoners veranderden. Daardoor werd de naam zelf een onderdeel van de juridische en plaatselijke herinnering aan het goed.

Reynerus en Gesa Bollen

Naast Aelt Bolle verschijnen in het veertiende-eeuwse materiaal Reynerus en Gesa Bollen. Hun namen wijzen op verdere betrokkenheid van personen met de naam Bolle bij het Werdense bezit. De precieze familiebanden moeten uit de afzonderlijke documenten blijken. Het zou te ver gaan om alle naamdragers zonder meer als leden van één volledig te reconstrueren gezin te beschouwen. Toch wordt duidelijk dat binnen Bijsteren herkenbare naamgroepen ontstonden. De administratie hield niet langer uitsluitend bij welke producten een goed moest leveren. Ook personen die aanspraken maakten of met verplichtingen verbonden waren, kregen een plaats in de schriftelijke geschiedenis.

Rikelendis en Reinier Bollen

In latere veertiende-eeuwse documenten verschijnen ook Rikelendis en Reinier Bollen. Daarmee wordt duidelijk dat de geschiedenis van het Bollengoed niet beperkt bleef tot één geregistreerde gebruiker. Verschillende personen konden in opeenvolgende documenten met dezelfde goederen verbonden zijn. Soms ging het om erfopvolging, soms om een andere juridische verhouding. Zonder de volledige tekst van iedere akte is niet vast te stellen welke rechten zij afzonderlijk bezaten. Toch maakt de aanwezigheid van Rikelendis duidelijk dat ook vrouwen deel uitmaakten van de geschiedenis van deze goederen. De boerderij werd niet alleen als economische eenheid geregistreerd, maar ook als bezit waaraan persoonlijke en familiale belangen verbonden waren.

De naam Oseken in Bijsteren

Een ander belangrijk Werdens goed in Bijsteren werd verbonden met de naam Oseken. In de veertiende-eeuwse overlevering verschijnen Reynerus Osics en Bessel Oseken. De naam zou later als Osekengoed herkenbaar blijven. In een register uit 1612 wordt eveneens een Bessel van Ozyken genoemd. Daarmee ontstaat een lange reeks van verwante naamvormen die voor de geschiedenis van het erf belangrijk is. Toch bewijst de overeenkomst niet dat de Bessel uit de zeventiende eeuw rechtstreeks afstamde van een veertiende-eeuwse naamdrager. De documenten tonen vooral dat de naam Oseken gedurende lange tijd verbonden bleef met een herkenbare bezitseenheid.

Halvinkhuizen en de familie Crake

In Halvinkhuizen komt in de veertiende-eeuwse administratie de naam Crake naar voren. De oude goederenregisters hadden hier vijf mansi beschreven, met uiteenlopende verplichtingen in graan, vis, dieren en geld. Nu worden afzonderlijke personen herkenbaar. Onder hen verschijnen Reynerus Crake, Metta, Johannes Crake en Gesa. De precieze familieverbanden zijn niet bij iedere vermelding vastgesteld. Toch wordt duidelijk dat de naam Crake verbonden raakte met een bepaald goed binnen de buurtschap. In latere documenten zou dit goed een belangrijke plaats innemen bij het onderzoek naar hofrechten, persoonlijke vrijheid en de verplichtingen die aan landbouwgrond verbonden konden blijven.

Metta en Gesa in Halvinkhuizen

De namen Metta en Gesa maken duidelijk dat vrouwen ook in Halvinkhuizen binnen de administratie voorkwamen. Hun vermelding zegt niet vanzelfsprekend dat zij zelfstandig eigenaar waren van de betrokken goederen. Zij konden als echtgenote, verwante, erfgename of anderszins rechthebbende een rol spelen. De precieze rechtspositie moet per akte worden vastgesteld. Toch is hun aanwezigheid bijzonder waardevol. De documenten laten zien dat de geschiedenis van een boerderij niet uitsluitend die van de mannelijke gebruiker was. Familiale verhoudingen konden betekenis hebben voor de rechten op land en de verplichtingen aan de kloosterheer. De vrouwen zijn daardoor onmisbaar bij het reconstrueren van de geschiedenis van Halvinkhuizen.

De naam Craken blijft bestaan

De naam Craken verschijnt in latere documenten opnieuw, soms onder andere schrijfwijzen. Een erf kon zijn naam behouden terwijl verschillende bewoners elkaar opvolgden. Daardoor ontstond een continuïteit die niet uitsluitend afhankelijk was van familieverwantschap. De naam kon verwijzen naar het landbouwbedrijf en de daaraan verbonden rechten. In de vijftiende eeuw zouden ook vermeldingen van Heijnkrakengoed en verwante namen voorkomen. Een rechtstreeks verband tussen alle naamvormen moet echter afzonderlijk worden vastgesteld. De betekenis van zulke erfnamen ligt vooral in hun langdurige aanwezigheid binnen de administratie. Zij maakten het mogelijk dat kloosterlijke rechten over meerdere generaties aan herkenbare goederen verbonden bleven.

Hellingsgoed en de naam Hellinc

Een ander Werdens goed in Halvinkhuizen werd met de naam Hellinc verbonden. In de veertiende-eeuwse bronnen verschijnen Nicolai Hellincs, Engelradis en Clawes Hellinc. Deze namen wijzen op een langere geschiedenis van personen die met hetzelfde goederenverband betrokken waren. De precieze aard van hun rechten moet uit afzonderlijke oorkonden blijken. Hellingsgoed bleef in latere administraties als herkenbare bezitseenheid bestaan. Daarmee werd de naam een belangrijk aanknopingspunt voor het volgen van het Werdense bezit. De geschiedenis van Halvinkhuizen bestond dus niet uit één uniforme groep boeren, maar uit afzonderlijke erven met eigen namen, verplichtingen en juridische ontwikkelingen.

Rodengoed en de familie Nannen

In de geschiedenis van Halvinkhuizen verschijnt ook Rodengoed. De naam wordt in latere documenten verbonden met Menteke Nannen en Nanneman, waarbij eveneens familieleden en verwanten worden genoemd. Deze gegevens maken duidelijk dat de administratie soms verder ging dan het registreren van één gebruiker. Ook familieverhoudingen konden van betekenis zijn voor de rechten op een goed. Vooral bij erfopvolging moest duidelijk blijven wie aanspraken kon maken. De documenten vertellen niet het volledige levensverhaal van deze bewoners. Hun namen verschijnen vooral omdat een juridische of economische handeling daarom vroeg. De geschiedenis van Rodengoed toont hoe boerenfamilies binnen het Werdense hofverband steeds zichtbaarder werden.

De oude Sladere wordt Sladermansgoed

De naam Sladere was al in de dertiende-eeuwse administratie verschenen. In een belastingrol van omstreeks 1325 wordt Neude Scladerman genoemd, ook geschreven als Neudo Sladerman. De naam vormt een vroeg aanknopingspunt voor het latere Sladermansgoed. De ligging van dit erf is echter omstreden. Sommige historische reconstructies plaatsen het bij de Putterbrink, terwijl andere naar Bijsteren verwijzen. De latere documenten lossen deze geografische vraag niet volledig op. Wel maken zij duidelijk dat de naam gedurende verschillende generaties in de administratie voorkwam. Daardoor kon een middeleeuwse bezitseenheid herkenbaar blijven, zelfs wanneer de precieze ligging van het oorspronkelijke erf onzeker werd.

De betekenis van een erfnaam

Een erfnaam was in de middeleeuwen geen onveranderlijk gegeven. Sommige namen verwezen naar een plaats of landschap, andere naar een vroegere bewoner. Een familie kon naar een boerderij worden genoemd, terwijl een goed later juist de naam van een nieuwe gebruiker kreeg. Daardoor konden persoonsnamen en erfnamen met elkaar verweven raken. Voor de geschiedenis van de Werdense goederen is dit van groot belang. Overeenkomsten tussen namen uit verschillende eeuwen kunnen aanwijzingen bieden, maar zijn niet altijd voldoende om een ononderbroken reeks bewoners vast te stellen. Een betrouwbare reconstructie vereist vergelijking van oorkonden, belastinglijsten, hofregisters en latere landbeschrijvingen.

Scouteman verschijnt in de bronnen

In de Gelderse belastingadministratie van omstreeks 1325 verschijnt de naam Scouteman. In latere documenten wordt deze naam verbonden met Schoutmansgoed, een belangrijk Werdens goed bij de Putterbrink. De benaming kan samenhangen met een persoon die als schout bekendstond, maar de naam alleen bewijst niet welke functie iedere drager heeft uitgeoefend. In Gelderland had een schout bestuurlijke en gerechtelijke taken, maar zijn bevoegdheden verschilden van die van sommige andere gewestelijke functionarissen. De vroege vermelding van Scouteman is vooral belangrijk doordat zij voorafgaat aan de beter gedocumenteerde geschiedenis van Gerrit Schoutman. Daarmee wordt de naam al aan het begin van de veertiende eeuw zichtbaar.

Schoutmansgoed als Werdense hof

Schoutmansgoed lag volgens latere historische reconstructies bij de Putterbrink. Het goed werd verbonden met de vroegere hof van de proost van Werden en stond bekend als Sadallhof of Zadelhof. Die benaming wijst op een bijzondere juridische en bestuurlijke geschiedenis. De hof was niet uitsluitend een landbouwbedrijf. Zij had ook een functie binnen het beheer van de Werdense goederen rond Putten. Hier konden inkomsten worden verzameld en rechtshandelingen plaatsvinden. De precieze ontwikkeling van deze centrale functie is niet volledig bekend. Het is daarom niet bewezen dat Schoutmansgoed vanaf de negende eeuw op exact dezelfde plaats lag. De latere bronnen tonen vooral dat het goed een bijzondere positie binnen de hoforganisatie had.

Gerrit Schoutman en zijn hof

In een documentenreeks die in 1365 begint, verschijnt Gerrit Schoutman als rechthebbende op Schoutmansgoed. Hij werd verbonden met de hof van Putten, die tot de goederen van de proost van Werden behoorde. De historische betekenis van zijn positie lag in de bijzondere aard van het goed. Het was niet alleen een boerderij, maar ook een bezit dat verbonden was met het oudere hofbeheer. De naam Gerrit Schoutman komt in latere rekeningen opnieuw voor. Daardoor ontstaat een duidelijker beeld van de bestuurlijke en economische rol van het goed. Toch vertellen de documenten niet precies hoe de gebouwen waren ingericht of hoeveel mensen er dagelijks op de hof werkten.

Zes molder rogge van Schoutmansgoed

In de rekeningen uit de jaren 1367 en 1368 wordt Gerrit Schoutman verbonden met een verplichting van zes molder rogge. Daarmee bleef de oude Werdense inkomstenorganisatie zichtbaar. De proost had nog altijd aanspraak op landbouwproducten uit de Veluwse goederen. De term molder duidde een inhoudsmaat aan waarvan de precieze omvang afhankelijk was van het gebruikte maatstelsel. De hoeveelheid kan daarom niet zonder meer worden omgerekend naar een modern gewicht. De afdracht toont vooral de juridische verbondenheid van Schoutmansgoed met Werden. Ook een belangrijk hofgoed kon zelf specifieke verplichtingen hebben, naast zijn bestuurlijke functie binnen het grotere goederencomplex.

Wouter Rimpeler verschijnt in de administratie

In de rekeningjaren 1367–1368 en 1368–1369 verschijnt Wouter Rimpeler als betaler uit een Werdens goed. De rekeningen vermelden posten van één en drie schepel rogge. De naam vormt een van de oudste duidelijk herkenbare vermeldingen van Rimpeler. Het goed lag in de omgeving van Bijsteren en Hussel. De precieze ligging van de gebouwen in de veertiende eeuw kan niet uitsluitend uit de rekeningen worden vastgesteld. Toch is de vermelding belangrijk. Een landbouwbedrijf dat mogelijk al veel langer bestond, kreeg nu een naam die ook in latere documenten herkenbaar bleef. Daarmee ontstaat een schriftelijke verbinding tussen de middeleeuwse administratie en het latere erf Rimpeler.

Rimpeler en het vroegere landschap

De naam Rimpeler wordt in plaatsnaamkundig onderzoek verbonden met een uitgang op -laar of een verwante vorm. Zulke namen kunnen verwijzen naar een terrein dat met bosgebruik of een open plek in een bosrijke omgeving verbonden was. De precieze betekenis van het eerste naamdeel blijft onzeker. De naam kan daarom niet zonder meer worden gebruikt om de oorspronkelijke inrichting van het erf te beschrijven. Wel past Rimpeler binnen het landschap van oudere nederzettingen op de Veluwe. Latere archeologische vondsten tonen bovendien langdurige bewoning in het gebied. Daarmee wordt de vraag belangrijk of het veertiende-eeuwse goed voortkwam uit een veel ouder landbouwcomplex.

De archeologische geschiedenis van Rimpeler

Archeologisch onderzoek bij Rimpeler heeft sporen van middeleeuwse bewoning aan het licht gebracht die ouder zijn dan de eerste schriftelijke vermelding van het erf. Er werden paalkuilen, waterputten, greppels en resten van verschillende gebouwen aangetroffen. Sommige boerderijplattegronden worden in de vroege en volle middeleeuwen geplaatst. Daarmee ontstaat een bijzonder beeld van de ontwikkeling van het nederzettingsgebied. Toch is niet bewezen dat iedere opgegraven boerderij rechtstreeks bij het latere Rimpeler hoorde. De archeologische sporen tonen bewoning, terwijl de geschreven documenten juridische rechten beschrijven. Pas door beide soorten gegevens zorgvuldig te vergelijken kan de geschiedenis van het gebied verder worden gereconstrueerd.

Het mogelijke oudere hof bij Rimpeler

De omvang van sommige opgegraven gebouwen bij Rimpeler heeft de vraag opgeroepen of in deze omgeving ooit een belangrijker centraal erf lag. Mogelijk bestond hier een landbouwcomplex met een bijzondere functie binnen het vroegmiddeleeuwse bezit. Folkers schenking uit 855 noemt immers meerdere centrale mansi bij Puthem en Hotseri. Toch kan geen van deze mansi rechtstreeks met het opgegraven erf worden geïdentificeerd. Evenmin staat vast dat de latere Werdense hof bij Schoutmansgoed oorspronkelijk in het gebied van Rimpeler lag. De gedachte aan een oudere hofplaats blijft een interessante hypothese. Zij vraagt om verdere vergelijking van archeologische gegevens, oude kaarten en schriftelijke bronnen.

Gerrit van Husser en Rimpeler

In een Werdense administratie uit de tweede helft van de veertiende eeuw verschijnt naast de naam Rimpeler ook een persoon die als Gerrit van Husser wordt aangeduid. Deze nabijheid kan wijzen op een geografische of juridische relatie tussen goederen in Hussel en Rimpeler. Zij bewijst echter niet dat Rimpeler rechtstreeks uit een bepaald Hussels goed werd afgesplitst. Daarvoor zouden aanvullende gegevens over grenzen en rechten nodig zijn. Toch is de vermelding waardevol. Zij toont dat de namen Hussel en Rimpeler in dezelfde administratieve wereld voorkwamen. Hun geschiedenis moet daarom niet uitsluitend als die van twee volledig losstaande boerderijen worden onderzocht.

De grote overeenkomst van 24 april 1368

Op 24 april 1368 werd een belangrijke overeenkomst gesloten tussen Clawes van den Steyne, proost van Werden, en verschillende bewoners die aan de Werdense goederen op de Veluwe verbonden waren. De aanleiding was een langdurig geschil over verschuldigde afdrachten. Volgens de akte waren bepaalde verplichtingen al meer dan veertig jaar niet volledig nagekomen. De overeenkomst moest duidelijkheid brengen over de rechten van de proost en de betalingen die voortaan moesten worden voldaan. Daarmee vormt het document een belangrijk keerpunt in de geschiedenis van het hofverband. De oude rechten verdwenen niet, maar werden opnieuw vastgelegd binnen een regeling waarop zowel de kloosterleiding als de betrokken gebruikers zich konden beroepen.

Meer dan veertig jaar onzekerheid

De vermelding dat bepaalde afdrachten meer dan veertig jaar niet volledig waren voldaan, toont hoe groot de afstand tussen geschreven recht en dagelijkse praktijk kon worden. De kloosteradministratie kon blijven verwijzen naar oude verplichtingen, terwijl bewoners hun eigen uitleg of gewoonten volgden. De oorkonde vertelt niet precies waarom de betalingen zo lang waren betwist. Het zou daarom onjuist zijn alle betrokken boeren eenvoudig als wanbetalers aan te duiden. Ook onduidelijkheid over vroegere afspraken kan hebben meegespeeld. De overeenkomst van 1368 laat vooral zien dat beide partijen behoefte hadden aan een nieuwe, formeel vastgelegde regeling. Daarmee kreeg een langdurig conflict een juridisch herkenbaar einde.

De bemiddelaars en hun gezag

Bij de overeenkomst waren verschillende aanzienlijke personen betrokken. De akte noemt Herbert van Putten, ridder Bernt van den Dorenweert, de priester Henrick Mumme en rechter Arnt van der Lawyc. Ook Johan van der Lawyc, de broers Clawes en Dyderic van Aller en Henric van Herwen verschijnen onder de betrokkenen. Hun aanwezigheid gaf de regeling gezag binnen de plaatselijke samenleving. Het geschil werd dus niet uitsluitend tussen een proost en een groep boeren afgehandeld. Ook personen met adellijke, kerkelijke en juridische functies namen deel. Daarmee werd duidelijk hoe belangrijk de rechten waren die ter discussie stonden. De overeenkomst moest ook in de toekomst kunnen worden erkend en nageleefd.

Tweeëndertig mud of molder rogge

De overeenkomst bevatte een gezamenlijke verplichting in rogge. In de overlevering worden tweeëndertig mud of molder genoemd, afhankelijk van de gebruikte transcriptie. Daarnaast wordt een betaling van één groot per mud vermeld. Deze formuleringen moeten aan de oorspronkelijke oorkondetekst worden gecontroleerd, omdat verschillende inhoudsmaten niet zonder meer dezelfde hoeveelheid vertegenwoordigen. De regeling maakte duidelijk welke inkomsten de proost voortaan mocht verwachten. Voor de betrokken boeren ontstond daarmee een vastgelegde verplichting waarop zij hun betalingen konden baseren. De precieze verdeling over afzonderlijke goederen blijft afhankelijk van de formulering van de akte.

De betaling op Sint-Gertrudis

De overeenkomst bevatte een bepaling over de jaarlijkse betaling rond de feestdag van Sint-Gertrudis op 17 maart. Een vaste betaaldag gaf zowel de proost als de bewoners duidelijkheid. Religieuze feestdagen waren in de middeleeuwen belangrijke tijdsaanduidingen voor pachten, schulden en andere verplichtingen. De datum betekende niet dat de landbouwproducten precies op die dag werden voortgebracht. Zij was een juridisch afgesproken moment waarop een betaling moest zijn voldaan. Daardoor werd de overeenkomst opgenomen in het jaarlijkse ritme van kerkelijke en economische verplichtingen. De kalender vormde zo een praktisch hulpmiddel bij het beheer van de verspreide kloostergoederen.

De vier betalers van Wessingen

Naast de gezamenlijke roggeverplichting noemde de overeenkomst vier personen uit Wessingen. Het ging om Lubbert Janssoen van Wessingen, Egbert Vaken te Wessingen, Dyderic Keseken en Lambaert van Westen. Ieder van hen moest jaarlijks drie groten betalen. De namen vormen een waardevolle bron voor de geschiedenis van de plaatselijke bevolking. De akte maakt echter niet zonder meer duidelijk dat alle vier persoonlijk horig waren. Hun verplichtingen konden voortkomen uit oude lasten die aan de betreffende goederen verbonden waren. De afzonderlijke vermelding toont vooral dat het hofstelsel rekening hield met verschillende gebruikers en bezitseenheden. Hun jaarlijkse betalingen werden nu duidelijk in geld vastgelegd.

Oude visleveringen worden geldbetalingen

De betalingen uit Wessingen hielden verband met oudere verplichtingen in onder meer snoeken, palingen en haringen. De overeenkomst verving of herformuleerde deze prestaties als geldelijke betalingen. Daarmee veranderde de vorm waarin de verplichtingen werden voldaan, terwijl de onderliggende rechten van de proost bleven bestaan. Voor Werden kon een geldsom eenvoudiger te beheren zijn dan verschillende visleveringen. Voor de gebruikers bood een vast bedrag mogelijk meer voorspelbaarheid. Toch kan niet worden vastgesteld welke partij economisch het grootste voordeel had. De akte maakt vooral duidelijk hoe oude natura-afdrachten door onderhandelingen konden worden aangepast aan nieuwe omstandigheden.

Sint-Maarten en de hof van Putten

Voor de vier Wessinger betalingen werd de feestdag van Sint-Maarten, op 11 november, als jaarlijks betaalmoment genoemd. De verschuldigde bedragen moesten bij de hof van Putten worden voldaan. Daarmee bleef de centrale hof een belangrijke plaats binnen de administratie van de proost. Zelfs wanneer goederen elders lagen, kon hun betaling aan Putten verbonden zijn. De datum viel in de periode na de oogst, maar de keuze moet vooral als een juridische afspraak worden beschouwd. De hof was daardoor niet uitsluitend een herinnering aan de oude centrale landbouwbedrijven. Zij bleef functioneren als plaats waar betalingen en rechten van het Werdense goederenverband samenkwamen.

De oude verplichting van het hekede

In de overeenkomst wordt ook een oudere verplichting genoemd die als hekede is overgeleverd. De precieze historische betekenis van deze term vraagt afzonderlijk onderzoek. De akte verbindt haar met prestaties die eerder door de betrokken gebruikers verschuldigd waren. De nieuwe regeling maakte duidelijk hoe deze verplichtingen voortaan moesten worden voldaan. Het zou onjuist zijn de term zonder broncontrole naar een modern begrip te vertalen. De vermelding laat zien hoe oude rechtstermen binnen het hofstelsel konden blijven voortleven, ook wanneer de praktische betalingsvorm veranderde. Schriftelijke afspraken waren nodig om dergelijke aanspraken opnieuw nauwkeurig vast te leggen.

De overeenkomst en de positie van de boeren

De regeling van 1368 werd gesloten tussen een machtige kloosterlijke instelling en plaatselijke grondgebruikers. Hun maatschappelijke positie was niet gelijk. De proost vertegenwoordigde rechten die soms eeuwenoud waren, terwijl de bewoners afhankelijk waren van hun landbouwbedrijven en de afspraken die daaraan verbonden bleven. Toch toont de akte dat juridische geschillen niet uitsluitend met dwang werden opgelost. De betrokkenen kwamen tot een formele overeenkomst waarbij bemiddelaars en getuigen aanwezig waren. Daarmee kregen ook de belangen van de gebruikers een plaats binnen de rechtshandeling. De regeling bood duidelijkheid over de betalingen en de verplichtingen die voortaan zouden gelden.

Het hofstelsel na de overeenkomst

De overeenkomst van 1368 betekende niet dat het Werdense hofstelsel verdween. Integendeel, zij bevestigde juist dat oude rechten opnieuw konden worden geregeld. De proost behield aanspraken op inkomsten, terwijl de betalingsvormen en termijnen nauwkeuriger werden vastgelegd. Voor de boeren werd het belangrijk te weten welke verplichtingen op hun goederen rustten. De hof van Putten bleef een centraal punt binnen deze organisatie. De geschiedenis laat zien dat middeleeuwse rechten niet noodzakelijk onveranderlijk waren. Zij konden door onderhandelingen worden aangepast zonder dat de oorspronkelijke juridische band met de grondheer volledig werd verbroken.

Gerrit Schoutman en zijn financiële verplichtingen

Gerrit Schoutman beschikte over een goed dat binnen het Werdense hofstelsel een bijzondere positie innam. Toch betekende die positie niet dat hij buiten de financiële problemen van zijn tijd stond. In 1389 wordt een schuldregeling genoemd waarbij op land van hem een hypotheek van tweehonderdzestig Gelderse guldens rustte. Het betrokken perceel lag in de omgeving van Nijkerk en wordt in later onderzoek met de naam Tellingswerf verbonden. De vermelding maakt duidelijk dat het vermogen van een hofhouder uit verspreide gronden kon bestaan. Tegelijk toont zij dat land als zekerheid kon dienen bij financiële verplichtingen. Kloosterlijke en particuliere belangen raakten daardoor met elkaar verweven.

De verspreide gronden van Schoutmansgoed

In latere documenten wordt Schoutmansgoed verbonden met gronden die niet allemaal direct bij de centrale boerderij lagen. Naast het land bij de Putterbrink wordt onder meer bezit bij Ark in de omgeving van Nijkerk genoemd. Een latere vermelding spreekt van zeventien morgen. De gegevens tonen dat een belangrijk hofgoed uit verschillende soorten land kon bestaan. Sommige percelen konden worden gebruikt voor landbouw, andere voor hooiwinning. De precieze samenstelling veranderde gedurende de eeuwen. Het zou daarom onjuist zijn het middeleeuwse Schoutmansgoed voor te stellen als één eenvoudig afgebakend perceel. De juridische eenheid kon bestaan uit verspreide gronden die samen tot hetzelfde goed werden gerekend.

De Craken-akte van 2 juli 1385

Op 2 juli 1385 werd een belangrijke rechtshandeling vastgelegd over het goed Craken in Halvinkhuizen. Giselbrecht Besselloyen zoon en zijn vrouw Druda kregen het goed voor hun leven in gebruik van de Werdense proost Bertolt van Buren. De akte is bijzonder omdat zij nadrukkelijk onderscheid maakte tussen de persoonlijke rechtspositie van de gebruikers en die van het goed. Giselbrecht en Druda waren persoonlijk niet keurmedig, terwijl het goed zelf onder bijzondere hofrechtelijke verplichtingen bleef vallen. Daarmee vormt de overeenkomst een belangrijk bewijs voor de ingewikkelde juridische verhoudingen binnen het Werdense bezit. De tekst laat zien dat vrijheid en afhankelijkheid binnen één erf naast elkaar konden bestaan.

Druda en haar rechten op Craken

Druda verschijnt in de overeenkomst niet slechts als een naam naast haar echtgenoot. De regeling betrof het gebruik van het goed door beiden gedurende hun leven. Daarmee maakte haar positie deel uit van de juridische afspraken die met de proost werden gesloten. De akte vermeldt dat zij persoonlijk niet keurmedig was. Dat is belangrijk omdat persoonlijke vrijheid niet automatisch betekende dat alle lasten van het erf verdwenen. Druda kon het goed gebruiken onder voorwaarden die aan de grond verbonden bleven. De bepaling vormt een concreet voorbeeld van de positie die vrouwen binnen het hofrecht konden innemen. Hun persoonlijke status en rechten moesten afzonderlijk worden beschreven.

Het eerste kind van Giselbrecht en Druda

De overeenkomst uit 1385 bevatte een bijzondere bepaling over het eerste kind van Giselbrecht en Druda. Wanneer dit kind de vereiste leeftijd bereikte, zou het volgens de regeling keurmedig worden. Bij overlijden kon vervolgens een keur aan de heer verschuldigd zijn. Daarmee werd de juridische positie van de volgende generatie al in de overeenkomst vastgelegd. De bepaling toont hoe hofrechtelijke rechten konden doorwerken naar kinderen, ook wanneer de ouders persoonlijk vrij waren. Toch ging het om een bijzondere afspraak over het goed Craken. Zij mag niet zonder meer worden toegepast op alle gezinnen die op Werdense goederen woonden.

De betekenis van keurmede

Keurmede was een bijzonder recht dat verband hield met het overlijden van een afhankelijk persoon. In verschillende middeleeuwse hofrechten kon de heer aanspraak maken op een bepaald deel van de nalatenschap of op een gekozen voorwerp. De precieze vorm verschilde per instelling en periode. Soms werd de verplichting in geld voldaan. De overeenkomst over Craken laat zien dat zulke rechten binnen het Werdense goederenverband een rol konden spelen. Het is echter niet mogelijk alle elders bekende regels zonder meer op dit goed toe te passen. De akte beschrijft juist de bijzondere voorwaarden waaronder Giselbrecht, Druda en hun opvolging werden behandeld.

De getuigen van de Craken-overeenkomst

De akte van 1385 werd bevestigd door personen die binnen de plaatselijke juridische en kerkelijke wereld een belangrijke positie hadden. Daarbij worden de pastoor van Putten en Reynier van Oldenaller genoemd. Hun aanwezigheid droeg bij aan de herkenbaarheid van de rechtshandeling. Het goed Craken lag in Halvinkhuizen, maar de juridische regeling stond binnen het bredere Werdense hofverband. De betrokkenheid van plaatselijke getuigen laat zien dat de abdij bij het vastleggen van haar rechten afhankelijk bleef van personen op de Veluwe. Zij konden afspraken bevestigen en bijdragen aan de bescherming van zowel kloosterlijke aanspraken als de rechten van gebruikers.

De bijzondere positie van Rimpeler in 1395

In een document uit 1395 verschijnt Bernt van Rympeler als horige van de abt van Abdinghof. Deze vermelding is bijzonder omdat Rimpeler tegelijkertijd binnen de geschiedenis van de Werdense goederen voorkomt. De persoonlijke verbondenheid van Bernt met Abdinghof betekent niet automatisch dat het gehele erf Rimpeler op dat moment aan deze abdij toebehoorde. Persoonlijke horigheid en de juridische positie van landbouwgrond konden immers verschillen. De vermelding maakt duidelijk hoe ingewikkeld de verhouding tussen Werden en Abdinghof rond Putten was. Verschillende kerkelijke instellingen konden rechten hebben die betrekking hadden op personen en goederen binnen hetzelfde agrarische landschap.

Twee kloosters, verschillende rechten

Werden en Abdinghof bezaten in de late veertiende eeuw ieder eigen rechten rond Putten. De abdij Werden had het oude hofverband dat voortkwam uit vroegmiddeleeuwse schenkingen. Abdinghof beschikte over een afzonderlijk goederencomplex dat verbonden was met het vermogen van Meinwerk en latere overdrachten. De persoonlijke afhankelijkheid van Bernt van Rympeler van Abdinghof bewijst daarom niet dat Rimpeler als landbouwgoed al aan deze instelling was overgedragen. Dat zou twee verschillende juridische verhoudingen met elkaar verwarren. De documenten tonen juist dat verschillende grondheren en persoonlijke rechtsposities in dezelfde streek naast elkaar konden bestaan.

De hof krijgt een nieuwe houder — 1401

Op 17 mei 1401 werd een belangrijke rechtshandeling vastgelegd over de Werdense hof bij Putten. Claes van Direm erkende dat hij het hofgoed in leen had ontvangen van Betolt van Buren, proost van Werden. De oorkonde vermeldde dat Gerrit Schoutman eerder met deze hof verbonden was geweest. Daarmee wordt een duidelijke overgang zichtbaar in de geschiedenis van het centrale goed. De feitelijke houder veranderde, maar de rechten van de Werdense proost bleven bestaan. De hof was niet uitsluitend een bron van landbouwinkomsten, maar ook een goed met bijzondere leenrechtelijke betekenis. Religieus grondbezit en wereldlijke familiebelangen kwamen hier rechtstreeks samen.

Claes van Direm en de familie Van Diermen

Claes van Direm wordt verbonden met de familie Van Diermen, die een belangrijke plaats innam binnen de geschiedenis van Putten en omgeving. De naam verwijst naar Diermen, een buurtschap waar verschillende oude landbouwbedrijven lagen. Groot Diermen zou langdurig met een tak van de familie verbonden blijven. Een andere tak kreeg een bijzondere plaats bij de Werdense hof. De leenverlening uit 1401 toont dat de familie toegang had tot een belangrijk goed binnen de kloosterlijke organisatie. Daarmee werd het bezit van de hof ook onderdeel van de plaatselijke familiegeschiedenis. De relatie tot Werden bleef echter juridisch bestaan, ondanks de verandering van houder.

De hof als leen

De rechtshandeling van 1401 laat zien dat de hof van Putten binnen een leenverhouding kon worden gehouden. De proost van Werden trad op als degene van wie het goed werd ontvangen. De leenhouder kon rechten uitoefenen, maar was niet noodzakelijk vrij om alle onderdelen zonder toestemming over te dragen. Dit onderscheid werd later belangrijk bij erfopvolging en verpanding. De hof was dus geen volledig particulier eigendom in moderne zin. Zij maakte deel uit van een stelsel waarin kloosterlijke rechten en familiebelangen op elkaar waren afgestemd. Juist deze constructie verklaart waarom latere erfgenamen toestemming van de proost nodig hadden bij belangrijke rechtshandelingen.

Alheit van Hussel en haar zoon Evert — 1419

In 1419 verschijnt Alheit van Hussel in een Werdense rechtshandeling. Zij werd samen met haar zoon Evert verbonden met het gebruik van Heinengoed, dat in de plaatselijke overlevering ook onder verwante naamvormen voorkomt. De regeling ging uit van rechten van de Werdense proost en bevatte bepalingen die bij het hofrecht hoorden, waaronder een verplichting die met overlijden en keurmede samenhing. Daarmee krijgen een moeder en haar zoon een concrete plaats in de geschiedenis van Hussel. De akte toont dat vrouwen bij de voortzetting van een landbouwgoed betrokken konden zijn. De rechtspositie van het goed en die van de personen moeten daarbij afzonderlijk worden beoordeeld.

Een moeder en zoon binnen het hofrecht

De vermelding van Alheit en Evert laat zien hoe belangrijk familieverhoudingen waren bij het voortzetten van een landbouwbedrijf. Een goed kon binnen een familie in gebruik blijven, terwijl de grondheer bijzondere rechten behield. De akte maakte duidelijk onder welke voorwaarden het bezit kon worden voortgezet. De aanwezigheid van Alheit is bijzonder waardevol omdat zij zelf als betrokken persoon in de rechtshandeling verschijnt. Toch mag uit de vermelding niet zonder meer worden afgeleid dat zij volledig vrij over het erf kon beschikken. De overeenkomst moet worden gelezen binnen de juridische verhouding tot Werden. Zij laat vooral zien dat erfopvolging en het gebruik van grond nauw met het hofrecht verbonden waren.

Vrouwen als dragers van erfgeschiedenis

Wendel, Gesa, Rikelendis, Metta, Druda en Alheit verschijnen in documenten die verschillende Werdense goederen betreffen. Hun namen maken duidelijk dat de geschiedenis van de boerenerven niet uitsluitend via mannen kan worden verteld. Vrouwen konden bij huwelijken, erfopvolging en het gebruik van landbouwgrond een plaats innemen. Soms werd hun persoonlijke rechtspositie nadrukkelijk vastgelegd. In andere gevallen blijft hun rol onduidelijk. De bronnen geven geen volledig beeld van hun leven, maar tonen wel dat hun aanwezigheid juridisch van betekenis kon zijn. Juist deze afzonderlijke vermeldingen helpen een geschiedenis te schrijven waarin de agrarische samenleving meer is dan een verzameling boerderijen en belastingen.

Sladermansgoed in een akte van 1415

In een document uit 1415 wordt opnieuw een goed genoemd dat met Sladermansgoed verbonden is. Daarbij verschijnen Hinrick van Sladere en zijn broer Wolter. Ook Art Sailte, mogelijk geschreven als Slaite, wordt genoemd met een verplichting van vijf schepel rogge. De tekst verwijst daarnaast naar de Sladermanskamp, die bij het goed hoorde. Daarmee wordt zichtbaar dat een erf uit verschillende percelen kon bestaan. De vermelding van twee broers maakt de familiegeschiedenis concreter. Toch blijft de precieze ligging van het goed onzeker. De akte vormt vooral een belangrijk juridisch aanknopingspunt voor de latere reconstructie van Sladermansgoed.

De ligging van Sladermansgoed blijft onzeker

Historisch onderzoek naar Sladermansgoed heeft verschillende mogelijke locaties opgeleverd. Een traditie plaatst het goed bij de Putterbrink, terwijl andere beschrijvingen naar Bijsteren verwijzen. De akten geven aanwijzingen over personen, verplichtingen en bijbehorende percelen, maar lossen de geografische vraag niet volledig op. Mogelijk lag een deel van het goed verspreid over verschillende gebieden. Ook kan de naam betrekking hebben gehad op een bezitseenheid waarvan de gebouwen later verdwenen. De geschiedenis toont hoe moeilijk het is om een middeleeuwse erflijn uitsluitend op basis van namen te reconstrueren. Schriftelijke rechten konden blijven bestaan terwijl de feitelijke ligging van het oorspronkelijke erf uit het geheugen verdween.

Claes van Diermen regelt de opvolging — 1434

In 1434 vroeg Claes van Diermen toestemming om de hof van Putten aan zijn zoon Jacob over te dragen. De noodzaak van deze toestemming maakt duidelijk dat het bezit niet volledig vrij vererfbaar was. De proost van Werden bleef betrokken bij de rechtshandeling. Daarmee werd de oude band tussen het klooster en de hof opnieuw bevestigd. Tegelijk toont de aanvraag hoe belangrijk het goed voor de familie Van Diermen was geworden. De overgang naar een volgende generatie moest juridisch worden geregeld. De geschiedenis van de hof was daardoor niet alleen een zaak van kloosteradministratie, maar ook van familiecontinuïteit en de belangen van erfgenamen.

Jacob van Diermen volgt zijn vader

Jacob van Diermen verschijnt in de latere geschiedenis als houder van de hof. Daarmee werd de familieverbinding met Schoutmansgoed voortgezet. Het goed had een bijzondere waarde doordat het verbonden was met oude Werdense hofrechten. Tegelijk omvatte het landbouwgronden en andere bezittingen die economische opbrengsten konden leveren. De precieze omvang veranderde gedurende de eeuwen en is niet in alle perioden volledig bekend. De documenten over Jacob tonen vooral dat de familie bij belangrijke rechtshandelingen de toestemming van de Werdense proost nodig bleef hebben. De oude kloosterlijke aanspraken bleven dus aanwezig, ook wanneer het goed binnen een plaatselijke familie werd doorgegeven.

Vliekengoed in Norden

In de buurtschap Norden ontwikkelde zich een afzonderlijke geschiedenis rond Vliekengoed, ook bekend als Groot Norden. Het erf wordt verbonden met het Werdense bezit en verschijnt in verschillende vijftiende-eeuwse documenten. De oude naam Norden was al in de inkomstenregisters van de twaalfde en dertiende eeuw opgenomen. Toch kan de latere boerderij niet zonder aanvullend bewijs rechtstreeks met één specifieke mansus uit 1280 worden gelijkgesteld. De naam Vliek werd verbonden met personen die in de latere administratie voorkwamen. Daarmee ontstond een herkenbare erflijn binnen het grotere goederencomplex. De geschiedenis van het goed laat zien hoe een oude nederzettingsnaam geleidelijk werd aangevuld met de naam van een plaatselijke familie.

Rycolt Claess en Willem Vliek — 1444

In 1444 ontstond een geschil waarbij Rycolt Claess en Willem Vlieck betrokken waren. De rechtshandeling had betrekking op goederen in Norden. De vermelding is belangrijk omdat zij Willem Vliek rechtstreeks verbindt met een erf dat binnen de Werdense geschiedenis herkenbaar zou blijven. De tekst moet zorgvuldig worden gelezen om vast te stellen welke rechten precies ter discussie stonden. Wel maakt zij duidelijk dat de bewoners van deze goederen niet uitsluitend als betalers in een register voorkwamen. Zij konden zelf partij zijn bij juridische conflicten over erf en bezit. Daarmee krijgt de geschiedenis van Vliekengoed een persoonlijker karakter dan de oudere inkomstenlijsten boden.

Elbert Vliek als abtsman — 1455

In een document uit 1455 verschijnt Elbert Vliek met de aanduiding abtsman. De term wijst op een bijzondere verhouding tot een abt of abdij, maar de precieze rechtspositie moet binnen de betreffende akte worden vastgesteld. De vermelding wordt verbonden met de geschiedenis van Vliekengoed in Norden. Daarmee wordt duidelijk dat de relatie tot een religieuze instelling ook in persoonlijke aanduidingen zichtbaar kon worden. Toch mag uit het woord abtsman niet zonder verdere uitleg worden geconcludeerd dat alle rechten van Elbert gelijk waren aan die van iedere andere hofhorige. Het middeleeuwse recht kende verschillende vormen van afhankelijkheid die per instelling konden verschillen.

Oude naamvormen van de familie Vliek

In de bredere overlevering komen ook naamvormen voor als Arnoldus Vlueghe en Reyneri Vlueghen. Daarnaast worden Aliet en Bessel van Norden genoemd in documenten die met het hofverband verbonden zijn. De overeenkomsten tussen deze namen kunnen aanwijzingen bieden voor een langere geschiedenis van Vliekengoed. Zij bewijzen echter niet automatisch een volledige genealogische reeks. Ook de vermelding van Velickenkamp in Nulde en Dasselaar uit 1431 kan niet zonder aanvullend bewijs aan dezelfde familie worden gekoppeld. De bronnen tonen vooral dat verwante naamvormen in verschillende goederenadministraties voorkwamen. Voor een betrouwbare erfgeschiedenis moeten de rechten en personen per document afzonderlijk worden onderzocht.

Elizabeth van Diermen en de verpanding — 1462

In 1462 kreeg Jacob van Diermen toestemming van proost Jan van Limburg om vijf morgen binnendijks land uit de hof te verpanden ten behoeve van zijn dochter Elizabeth. De rechtshandeling maakte duidelijk dat de hof ook kon worden gebruikt binnen financiële regelingen van de familie. De toestemming van de proost was noodzakelijk omdat het land onderdeel vormde van een leen dat aan Werden verbonden bleef. Daarmee wordt zichtbaar hoe belangrijk de juridische positie van het goed was. De familie kon niet volledig zelfstandig over alle onderdelen beschikken. Tegelijk bood het bezit mogelijkheden om financiële belangen van erfgenamen te regelen.

Twintig jaar om het land in te lossen

De overeenkomst uit 1462 bepaalde dat de vijf morgen land binnen twintig jaar moesten worden ingelost. Wanneer dat niet gebeurde, zou een bijzondere jaarlijkse betaling verschuldigd worden die werd verbonden met een Engelse rozenobel. De regeling toont hoe nauwkeurig zulke financiële afspraken konden worden vastgelegd. Niet alleen het land werd beschreven, maar ook de termijn waarbinnen het opnieuw moest worden vrijgemaakt. De aanwezigheid van een buitenlandse muntnaam laat bovendien zien dat middeleeuwse financiële overeenkomsten verschillende rekeneenheden konden gebruiken. Het land bleef onderdeel van de juridische geschiedenis van Schoutmansgoed, terwijl de familie haar financiële belangen probeerde te regelen.

Hegemansgoed komt uit Rimpeler voort — 1470

Een belangrijke aanwijzing voor de ontwikkeling van Rimpeler verschijnt in een document uit 1470. Daarin wordt Hegemansgoed bij de Putterbrink genoemd als een stuk land dat uit Rimpeler was voortgekomen. De vermelding maakt duidelijk dat een ouder landbouwgoed kon worden verdeeld en dat een afgesplitst gedeelte een eigen naam kon krijgen. Het document vertelt niet precies wanneer de splitsing plaatsvond. Ook is niet zeker of op het betreffende land onmiddellijk een afzonderlijke boerderij stond. De passage vormt een belangrijk voorbeeld van de manier waarop bezit en erfnamen veranderden. Rimpeler was daarmee niet noodzakelijk een onveranderlijk geheel gebleven.

Stijene Aerntz en haar kinderen

In hetzelfde document uit 1470 wordt Stijene Aerntz genoemd, de vrouw van Rijmpeler. Zij wordt als een vrije vrouw aangeduid. De akte vermeldt dat zij elf kinderen had, maar de overgeleverde opsomming noemt slechts tien namen. De zonen waren Wolff, Wolter, Bertolt en Claes. De dochters werden Dijsse, Mette, Geertgen, Griete, Zwane en Alijdt genoemd. Het verschil tussen het vermelde aantal en de namenlijst moet als een bronprobleem worden behandeld. Er kan niet zonder bewijs een elfde kind worden toegevoegd. De vermelding is desondanks uitzonderlijk rijk. Zij biedt een zeldzame inkijk in een boerenfamilie die verbonden was met een belangrijk Werdens goed.

Een vrije vrouw op een Werdens erf

De aanduiding van Stijene Aerntz als vrije vrouw is juridisch belangrijk. Zij laat zien dat de persoonlijke status van een bewoner niet automatisch gelijk was aan die van het landbouwgoed. Rimpeler was verbonden met de Werdense geschiedenis, maar Stijene werd persoonlijk als vrij geregistreerd. De rechten op het goed en de positie van haar echtgenoot konden afzonderlijk worden beoordeeld. Daardoor wordt duidelijk hoe ingewikkeld middeleeuwse afhankelijkheidsverhoudingen waren. Het zou onjuist zijn alle bewoners van een Werdens goed eenvoudig als horigen aan te duiden. De akte toont dat verschillende persoonlijke en grondgebonden rechten naast elkaar konden bestaan.

De kinderen van Rimpeler in de geschiedenis

De namen van de kinderen van Stijene Aerntz vormen een zeldzaam gedetailleerde familielijst. De vier genoemde zonen en zes dochters maken zichtbaar hoe een rechtshandeling meer informatie kan bewaren dan uitsluitend grond en geld. De documenten vertellen niet hoe oud de kinderen waren of welke plaats zij later binnen de familie innamen. Toch bieden hun namen mogelijkheden voor vergelijking met andere akten. Daarbij is voorzichtigheid noodzakelijk, omdat dezelfde voornamen in verschillende families voorkwamen. De vermelding maakt vooral duidelijk dat de geschiedenis van een boerderij ook een geschiedenis van gezinnen en erfgenamen was. Het hofrecht kon hun toekomst beïnvloeden, maar bepaalde niet ieder onderdeel van hun persoonlijke leven.

De Putterbrink en het verspreide landbezit

De Putterbrink was in de middeleeuwen verbonden met verschillende landbouwbedrijven en gebruiksrechten. De aanwezigheid van Schoutmansgoed en het latere Hegemansgoed maakte de omgeving belangrijk voor de geschiedenis van het Werdense bezit. Het ging om een landschap waarin wegen, open gronden en afzonderlijke erven een plaats hadden. De rechten op zulke terreinen konden verdeeld zijn over verschillende gebruikers. De vermelding van Hegemansgoed als afgesplitst onderdeel van Rimpeler maakt duidelijk dat een belangrijk erf ook land kon bezitten dat op enige afstand van de eigen gebouwen lag. De boerderij vormde daarmee niet noodzakelijk één aaneengesloten perceel.

De kloosterrechten blijven bestaan

De geschiedenis tussen 1340 en 1470 laat zien hoe oude rechten konden blijven voortbestaan terwijl de samenleving veranderde. In de negende eeuw waren goederen aan Werden geschonken. In de twaalfde en dertiende eeuw werden hun afdrachten nauwkeurig geregistreerd. Nu verschenen families die met de kloosterleiding onderhandelden, goederen in leen hielden of financiële afspraken maakten. Een erf kon worden verpand of verdeeld zonder dat alle rechten van de proost verdwenen. De landbouw bleef belangrijk, maar de juridische verhoudingen werden steeds ingewikkelder. Het hofstelsel veranderde daardoor van karakter. De oude rechten bleven bestaan, maar hun uitvoering berustte steeds sterker op afzonderlijke overeenkomsten.

De macht van het klooster had grenzen

Werden bezat eeuwenoude rechten op de Veluwe, maar kon niet onbeperkt bepalen hoe ieder goed werd gebruikt. De rechtshandelingen tonen dat toestemming, onderhandelingen en schriftelijke bevestigingen belangrijk waren. De proost kon aanspraken maken op inkomsten en bijzondere hofrechten, terwijl gebruikers en erfgenamen eveneens rechten konden hebben. Soms waren bemiddelaars nodig om geschillen op te lossen. In andere gevallen moest een overdracht officieel worden goedgekeurd. De verhouding tussen klooster en boeren was daardoor geen eenvoudige eenzijdige macht. Zij bestond uit rechten en verplichtingen die voortdurend in de praktijk moesten worden toegepast en soms opnieuw moesten worden vastgesteld.

Een landschap van afzonderlijke erfgeschiedenissen

Schoutmansgoed, Rimpeler, Craken, Vliekengoed, Sladermansgoed en de goederen van Bijsteren en Halvinkhuizen ontwikkelden zich niet allemaal op dezelfde manier. Schoutmansgoed kreeg een bijzondere plaats als hof en leen. Rimpeler werd verbonden met verschillende personen en afgesplitste grond. Craken werd een belangrijk voorbeeld van het onderscheid tussen persoonlijke vrijheid en keurmedigheid. In Bijsteren bleven de namen Bolle en Oseken herkenbaar, terwijl Halvinkhuizen verschillende afzonderlijke familiegoederen kende. Hun gemeenschappelijke verbondenheid met Werden verklaart een deel van de geschiedenis. Toch bezat ieder erf eigen juridische en familiale ontwikkelingen die niet zonder meer tot één verhaal kunnen worden samengevoegd.

Het einde van een oude bestuursvorm komt dichterbij

Tegen het einde van de vijftiende eeuw zou Werden opnieuw ingrijpende veranderingen ondergaan. De kloostergemeenschap werd geconfronteerd met de noodzaak haar religieuze en bestuurlijke organisatie te hervormen. Tegelijk bleven de Gelderse goederen een bron van inkomsten en verplichtingen. De geschiedenis van de boerenerven toont hoe langdurig het oude bezit was blijven bestaan. Toch veranderden de omstandigheden waarin het werd beheerd. De abdij zou haar verhouding tot wereldlijke beschermers opnieuw moeten bepalen en haar financiële positie sterker moeten bewaken. Daarmee begon een periode waarin de toekomst van het Gelderse goederencomplex opnieuw ter discussie kwam te staan.

De mensen achter de geschiedenis van Werden

De geschiedenis van de Werdense goederen rond Putten was tussen 1340 en 1470 uitgegroeid tot een verhaal van herkenbare boerenfamilies, juridische geschillen en veranderende eigendomsverhoudingen. Wendel en Gesa, Druda en Giselbrecht, Alheit en Evert, Gerrit Schoutman, Wouter Rimpeler en Stijene Aerntz verschijnen in documenten die hun rechten of verplichtingen vastlegden. De overeenkomst van 1368 maakte duidelijk dat oude afdrachten opnieuw moesten worden geregeld. De akte over Craken toonde dat persoonlijke vrijheid en hofrechten uiteen konden lopen. Schoutmansgoed bleef verbonden met het leenbeheer van de proost, terwijl Rimpeler en andere erven hun eigen geschiedenis ontwikkelden. De macht van Werden bleef bestaan, maar werd steeds sterker bepaald door afspraken met de mensen die haar Gelderse goederen gebruikten.