Deel 2 — De eerste boeren, grafheuvels en het ontstaan van het terpenlandschap

Van de nieuwe steentijd tot de vooravond van de Romeinse tijd, circa 3400–12 v.Chr.

De eerste boeren veranderen hun verhouding tot het land — Circa 3400–3000 v.Chr.

Met de uitbreiding van landbouw en veeteelt veranderde de betekenis van de grond waarop mensen leefden. Jagers en verzamelaars konden hun verblijfplaatsen aanpassen aan de beschikbaarheid van voedsel. Boeren moesten rekening houden met de ligging van akkers, de verzorging van dieren en de mogelijkheid om dezelfde gronden langere tijd te gebruiken. Op de hogere zandgronden van Noord-Nederland ontstonden landbouwgemeenschappen die gewassen verbouwden en runderen, schapen, geiten en varkens hielden. Jacht en visserij bleven daarnaast bestaan. De overgang naar landbouw was geen plotselinge verandering, maar een langdurige ontwikkeling waarin oude en nieuwe bestaanswijzen naast elkaar voorkwamen.

De trechterbekercultuur op de Friese zandgronden — Circa 3400–2800 v.Chr.

De trechterbekercultuur vormt een herkenbare fase in de nieuwe steentijd van Noord-Nederland. De naam verwijst naar aardewerk waarvan bepaalde vormen een trechterachtige rand hebben. De bewoners maakten daarnaast gebruik van stenen werktuigen en hielden zich bezig met landbouw en veeteelt. Ook uit de Friese zandgebieden zijn vondsten bekend die met deze culturele ontwikkeling samenhangen. De overeenkomsten met materiaal uit Drenthe, Groningen en aangrenzende gebieden laten zien dat de gemeenschappen contacten onderhielden. De verspreiding van vergelijkbaar aardewerk bewijst echter niet dat alle bewoners dezelfde afkomst hadden. Archeologische culturen worden onderscheiden op basis van materiële kenmerken, niet op grond van historische volksnamen.

Boerderijen, akkers en de eerste blijvende veranderingen — Nieuwe steentijd

De uitbreiding van landbouw had gevolgen voor de inrichting van het landschap. Voor akkerbouw moesten geschikte gronden beschikbaar zijn, terwijl veeteelt ruimte vereiste voor het houden en verzorgen van dieren. Hout was nodig voor gebouwen en werktuigen. Door deze activiteiten gingen mensen hun omgeving steeds sterker beïnvloeden. De hogere zandgronden boden mogelijkheden voor landbouw, maar de bodemvruchtbaarheid en waterhuishouding verschilden van plaats tot plaats. Het bestaan van boeren betekende niet dat onmiddellijk grote dorpen ontstonden. De archeologische gegevens wijzen vooral op kleinschalige gemeenschappen, waarvan de nederzettingen en het grondgebruik niet overal even goed zijn teruggevonden.

Het mogelijke hunebed bij Rijs — Nieuwe steentijd

Bij Rijs in Gaasterland zijn vondsten en oudere berichten in verband gebracht met de mogelijkheid dat hier ooit een hunebed heeft gestaan. De identificatie blijft onzeker. Er is geen volledig bewaard grafmonument waarvan de oorspronkelijke constructie rechtstreeks kan worden onderzocht. De discussie is belangrijk omdat megalithische grafgebruiken in Noord-Nederland niet noodzakelijk ophielden bij de grenzen van de huidige provincies. Toch kan uit losse stenen, vondsten of historische overleveringen niet zonder meer worden afgeleid dat op een bepaalde plaats een hunebed heeft gestaan. Voor Rijs blijft daarom onderscheid noodzakelijk tussen archeologisch vastgestelde gegevens en een mogelijke reconstructie.

De enkelgrafcultuur en de verandering van begrafenisgebruiken — Circa 2800–2400 v.Chr.

Na de periode van de trechterbekercultuur veranderden in Noord-Nederland de vormen van aardewerk, stenen werktuigen en begraving. De enkelgrafcultuur wordt onder meer herkend aan individuele graven, bepaalde bekertypen en stenen bijlen. Deze veranderingen maakten deel uit van bredere ontwikkelingen in Noordwest-Europa. Ook de Friese zandgronden stonden met deze wereld in verbinding. Grafvondsten geven aanwijzingen over de omgang met overledenen en over voorwerpen die bij een begrafenis werden meegegeven. Zij vertellen echter niet rechtstreeks hoe een gemeenschap werd bestuurd. De geschiedenis van het dagelijks bestaan moet daarom worden aangevuld met nederzettingssporen en andere archeologische gegevens.

De klokbekercultuur en de contacten met andere gebieden — Circa 2500–2000 v.Chr.

In de laatste eeuwen van de nieuwe steentijd verspreidden voorwerpen en gebruiken van de klokbekercultuur zich over grote delen van Europa. Het karakteristieke aardewerk en bepaalde grafgebruiken zijn ook uit Noord-Nederland bekend. De overeenkomsten wijzen op contacten tussen gemeenschappen die soms ver van elkaar verwijderd waren. Handel, migratie en het overnemen van gebruiken kunnen daarbij verschillende rollen hebben gespeeld. Voor Friesland is vooral van betekenis dat de bewoners van de zandgebieden niet geïsoleerd leefden. De verspreiding van vergelijkbare voorwerpen toont verbindingen aan, maar maakt het niet mogelijk om zonder aanvullend bewijs afzonderlijke families, leiders of bevolkingsgroepen te identificeren.

De bronstijd brengt metalen voorwerpen en nieuwe contacten — Circa 2000–800 v.Chr.

Tijdens de bronstijd verschenen metalen voorwerpen die gebruikt konden worden als werktuig, wapen of sieraad. Brons werd vervaardigd uit koper en tin, grondstoffen die via contacten met andere gebieden beschikbaar moesten komen. De aanwezigheid van bronzen voorwerpen wijst daarom op uitwisselingsnetwerken die verder reikten dan afzonderlijke nederzettingen. Toch bleven steen, hout en andere materialen belangrijk in het dagelijks bestaan. Op de hogere Friese zandgronden werd landbouw bedreven en vee gehouden. De vondst van een metalen voorwerp bewijst niet dat een hele gemeenschap welvarend was. De verspreiding van zulke goederen moet worden beoordeeld binnen de plaatselijke archeologische omstandigheden.

Grafheuvels op de hogere zandgronden — Bronstijd

In de prehistorie werden op de zandgronden van Noord-Nederland grafheuvels aangelegd. Ook in Friesland zijn prehistorische grafmonumenten en grafvondsten bekend. De heuvels konden gedurende lange tijd zichtbaar blijven en soms opnieuw voor begravingen worden gebruikt. Zij verschaffen informatie over de behandeling van overledenen en over de betekenis die bepaalde plaatsen voor gemeenschappen hadden. Veel oorspronkelijke grafmonumenten zijn later verdwenen of beschadigd door landbouw, ontginning en grondverzet. Daardoor vertegenwoordigen de bewaard gebleven vondsten slechts een gedeelte van het vroegere graflandschap. De datering van afzonderlijke graven blijft noodzakelijk om hun plaats binnen de prehistorische ontwikkeling vast te stellen.

Het boerenbedrijf tijdens de bronstijd — Circa 2000–800 v.Chr.

De landbouwgemeenschappen van de bronstijd waren afhankelijk van de mogelijkheden van hun directe omgeving. Op geschikte zandgronden konden gewassen worden verbouwd, terwijl graslanden en open terreinen werden gebruikt voor veeteelt. Bossen leverden hout voor gebouwen, brandstof en werktuigen. De beschikbaarheid van water was belangrijk, maar te natte gronden beperkten de mogelijkheden voor akkerbouw. De inrichting van nederzettingen hing daarom samen met de natuurlijke hoogteverschillen. Archeologische resten van gebouwen, aardewerk, planten en dieren kunnen informatie geven over het boerenbedrijf. Omdat deze gegevens niet op iedere Friese vindplaats even volledig aanwezig zijn, blijft vergelijking met aangrenzende gebieden belangrijk.

De eerste maatschappelijke verschillen in de prehistorie — Bronstijd

De aanwezigheid van verschillende soorten grafgiften, werktuigen en andere voorwerpen kan aanwijzingen geven over verschillen tussen bewoners. Sommige mensen beschikten mogelijk over meer goederen of betere contacten dan anderen. Toch kan uit een bijzonder voorwerp niet zonder meer worden afgeleid dat de eigenaar een politieke leider was. Voor de Friese bronstijd ontbreken geschreven bronnen waarin personen, families of bestuurlijke rechten worden genoemd. De maatschappelijke geschiedenis moet daarom voorzichtig worden gereconstrueerd. Het bezit van vee, toegang tot landbouwgrond en contacten met andere gemeenschappen kunnen belangrijk zijn geweest, maar de precieze verhoudingen zijn niet rechtstreeks gedocumenteerd.

Het veen groeit over grote delen van het binnenland — Circa 2000–800 v.Chr.

Gedurende de bronstijd breidden de veengebieden in het Friese binnenland zich verder uit. In het latere Lage Midden ontstonden uitgestrekte natte landschappen waarin afgestorven plantenresten zich bleven ophopen. De hoge waterstanden maakten grote delen minder geschikt voor akkerbouw en langdurige bewoning. De natuurlijke afwatering en de hoogte van de ondergrond bepaalden waar veen kon groeien. Zo werd het verschil tussen de hogere zandgronden en de natte laagten steeds duidelijker. De latere geschiedenis van Friesland zou sterk door deze tegenstelling worden beïnvloed. Pas veel later begonnen bewoners grote delen van het veen systematisch te ontwateren en te ontginnen.

Onder de klei en het veen liggen oudere bewoningssporen — Prehistorie

Niet alle sporen van de oudste bewoning bevinden zich tegenwoordig dicht onder het maaiveld. In het kustgebied hebben latere veen- en kleiafzettingen oudere landschappen bedekt. Daardoor kunnen resten uit de steentijd en bronstijd verborgen liggen onder veel jongere grondlagen. Het archeologische onderzoek naar deze begraven landschappen is van belang omdat zichtbare vindplaatsen slechts een gedeelte van de vroegere menselijke aanwezigheid vertegenwoordigen. Oude zandoppervlakken, voormalige waterlopen en andere landschapselementen kunnen aanwijzingen geven over geschikte verblijfplaatsen. De geschiedenis van het Friese kustgebied begint daarom niet pas met de eerste terpen, ook al zijn die veel duidelijker in het landschap herkenbaar.

De zee vormt de eerste kwelderwallen — Circa 1500–700 v.Chr.

Langs de noordelijke kust veranderde het landschap door de voortdurende werking van getijden. De zee voerde zand en slib aan, die op beschutte plaatsen konden bezinken. Zo ontstonden wadplaten en kwelders. Op sommige plaatsen groeiden hogere kwelderwallen, terwijl elders geulen en laaggelegen gronden onder invloed van het water bleven. Deze ontwikkeling verliep geleidelijk en niet overal in hetzelfde tempo. De kustlijn vormde geen vaste grens tussen land en zee. Nieuwe afzettingen konden het land uitbreiden, terwijl veranderingen in geulen en waterstanden andere gebieden beïnvloedden. De vruchtbaarheid van het latere Friese kleiland ontstond door deze langdurige natuurlijke processen.

De eerste kwelderboeren vestigen zich aan de kust — Circa 600–400 v.Chr.

Vanaf de eerste helft van het eerste millennium voor Christus ontstonden op de hoger gelegen kwelders van Noord-Nederland nederzettingen van boeren. In Westergo zijn de oudste goed gedocumenteerde bewoningsfasen vooral vanaf omstreeks 400 voor Christus herkenbaar. De bewoners kozen natuurlijke verhogingen die geschikt waren voor boerderijen en landbouw. De omliggende graslanden boden mogelijkheden voor het houden van runderen en schapen. Een aaneengesloten zeedijk bestond niet. Bij hoge waterstanden konden delen van het gebied overstromen. De bewoners moesten daarom gebruikmaken van natuurlijke hoogteverschillen en begonnen hun woonplaatsen later kunstmatig te verhogen.

De oudste nederzettingen van Westergo — Circa 400–300 v.Chr.

Op de oude kwelderwallen van Westergo ontstonden nederzettingen bij onder andere Baijum, Dronrijp, Menaldum, Sopsum, Hitzum en Tzum. Hun ligging hield verband met de ontwikkeling van de kust en de hoogte van de kwelderwallen. Niet iedere kwelderwal werd onmiddellijk na zijn ontstaan bewoond. Eerst moest de grond voldoende hoog en bruikbaar zijn geworden. De nederzettingen lagen tussen vruchtbare graslanden en waterlopen die verbindingen met andere gebieden mogelijk maakten. Deze vroege bewoningsgeschiedenis maakt duidelijk dat Westergo niet in één keer werd ingericht. De bevolking nam nieuwe gronden geleidelijk in gebruik naarmate de kust zich ontwikkelde.

Wommels-Stapert en de oudste bewoning op de kwelders — IJzertijd

Bij Wommels-Stapert zijn archeologische sporen gevonden die van betekenis zijn voor het onderzoek naar de vroege bewoning van Westergo. De vindplaats maakt deel uit van het beeld van nederzettingen die aanvankelijk op natuurlijke kwelderhoogten werden aangelegd. De bewoners gebruikten het omringende landschap voor landbouw en veeteelt, maar moesten rekening houden met hoge waterstanden. De ontwikkeling van deze woonplaatsen laat zien hoe natuurlijke hoogteverschillen eerst voldoende bescherming konden bieden. Toen de omstandigheden veranderden, werd het ophogen van erven steeds belangrijker. Daarmee begon de overgang van gewone kweldernederzettingen naar kunstmatig verhoogde woonplaatsen.

Menaldum, Dronrijp en Baijum aan de Oer-Boorne — Midden-ijzertijd

De omgeving van Menaldum, Dronrijp en Baijum lag aan een oude kwelderwal in het gebied van de Oer-Boorne. Deze vroegere waterloop speelde een belangrijke rol in de landschappelijke ontwikkeling van Westergo. Op de hogere delen van de kwelderwal konden boeren zich vestigen en hun vee laten grazen op de omliggende gronden. Archeologisch onderzoek heeft aanwijzingen opgeleverd voor vroege ophogingen van woonplaatsen. De ligging aan het water bood mogelijkheden voor vervoer, maar maakte de nederzettingen ook afhankelijk van de plaatselijke waterstanden. De geschiedenis van deze plaatsen laat zien hoe bewoning, landbouw en waterbeheer zich in samenhang ontwikkelden.

Sopsum, Hitzum en Tzum ontwikkelen verhoogde woonplaatsen — Midden-ijzertijd

Aan de andere zijde van het oude Boornesysteem ontstonden nederzettingen op de kwelderwal van Sopsum, Hitzum en Tzum. Hier zijn aanwijzingen gevonden voor vroege kunstmatige ophogingen, waaronder een kernterp die met zoden werd opgebouwd. Het gebruik van zoden laat zien dat bewoners plaatselijk beschikbaar materiaal benutten om hun woonplaatsen hoger te maken. Deze werkzaamheden vroegen arbeid en een zekere organisatie binnen de nederzetting. De ophogingen waren geen onderdeel van een provinciaal waterstaatkundig systeem, maar plaatselijke aanpassingen aan de omstandigheden. Zij vormden een belangrijke stap in de ontwikkeling van het latere Friese terpenlandschap.

De eerste terpen veranderen het wonen aan zee — Circa 400–200 v.Chr.

De eerste terpen ontstonden niet als grote dorpsheuvels. Aanvankelijk werden afzonderlijke woonplaatsen verhoogd door het aanbrengen van zoden, mest, klei en ander materiaal. Wanneer bewoners hun erven gedurende langere tijd bleven gebruiken, konden nieuwe ophogingen noodzakelijk worden. Sommige afzonderlijke huisplaatsen groeiden uiteindelijk samen tot grotere nederzettingsheuvels. De terp bood vooral bescherming aan gebouwen, mensen, vee en voorraden. De omliggende graslanden bleven bij hoge waterstanden kwetsbaar. Het bouwen van terpen betekende daarom niet dat de bewoners de zee beheersten. Zij pasten hun woonplaatsen aan een landschap aan waarin overstromingen onderdeel van het bestaan bleven.

De kwelderwallen schuiven geleidelijk naar het noorden — Circa 300–100 v.Chr.

Door voortdurende afzetting van zand en slib ontstonden langs de Friese kust nieuwe kwelderwallen. De bewoning volgde deze ontwikkeling niet overal onmiddellijk. In Westergo werden na de oudste nederzettingsgebieden geleidelijk ook jongere kwelderwallen in gebruik genomen. De ligging van plaatsen als Welsrijp, Salverd en Schingen maakt deel uit van deze langdurige ontwikkeling. Naarmate nieuwe gronden hoog genoeg werden, ontstonden mogelijkheden voor landbouw en veeteelt. De uitbreiding van het bewoonde gebied hing daardoor samen met natuurlijke sedimentatie. De bewoners profiteerden van nieuwe vruchtbare gronden, maar moesten steeds opnieuw rekening houden met de veranderingen in het kustlandschap.

De eerste kleine dijken bij Peins — Late ijzertijd

Bij Peins-Oost, nabij Franeker, zijn resten van een vroeg dijkje aangetroffen die in verband worden gebracht met het gebruik van het kwelderlandschap vóór of rond het begin van de jaartelling. Zulke kleine waterkeringen hadden een andere betekenis dan de latere aaneengesloten zeedijken. Zij konden plaatselijk bescherming bieden of helpen bij het gebruik van landbouwgrond. De aanleg laat zien dat bewoners niet uitsluitend hun huizen verhoogden, maar ook begonnen in te grijpen in de waterhuishouding van het omringende land. De precieze functie en datering moeten steeds uit de archeologische context worden afgeleid. Het dijkje vormt een vroege aanwijzing voor georganiseerd grondgebruik.

Dongjum en de vroege inrichting van het kwelderland — Late ijzertijd en Romeinse tijd

Ook bij Dongjum zijn resten van een vroeg dijkje onderzocht. Het onderzoek uit 1998 leverde aanwijzingen op voor een waterkering die aan een latere bewoningsfase voorafging. De vondst is belangrijk omdat zij laat zien dat bewoners al vroeg kleine ingrepen in het kwelderlandschap uitvoerden. Tegelijk moet de datering zorgvuldig worden onderscheiden van de latere geschiedenis van de terpen bij Dongjum. Verschillende terpen in dit gebied zijn namelijk pas in de Romeinse tijd of daarna bewoond geraakt. De aanwezigheid van een vroeg dijkje betekent daarom niet dat alle latere nederzettingen al in de ijzertijd bestonden.

Het boerenbedrijf op de Friese kwelders — Laatste eeuwen v.Chr.

De vruchtbare kweldergronden boden goede mogelijkheden voor veeteelt. Runderen en schapen vormden een belangrijk onderdeel van het boerenbedrijf. De natuurlijke graslanden konden worden gebruikt voor begrazing, terwijl de hogere gronden mogelijkheden boden voor akkerbouw. De inrichting van de nederzettingen weerspiegelde deze combinatie. Boerderijen moesten ruimte bieden aan mensen, dieren en voorraden. Archeologische resten van mest, dierenbotten, vloeren en gebruiksvoorwerpen geven informatie over het dagelijkse werk. Het vee vertegenwoordigde niet alleen voedsel, maar ook bezit en economische zekerheid. De beschikbaarheid van geschikte graslanden was daarom van groot belang voor de bewoners.

De woonstalboerderij als centrum van het dagelijks bestaan — IJzertijd

De langgerekte woonstalboerderij was een belangrijk gebouwtype in het noordelijke kustgebied. Binnen één constructie konden woonruimte en stalruimte worden gecombineerd. Houten palen droegen het gebouw, terwijl andere materialen werden gebruikt voor wanden en dakbedekking. De archeologische resten bestaan onder meer uit paalkuilen, vloerniveaus, greppels en mestlagen. Deze sporen maken het mogelijk delen van de inrichting te reconstrueren. Het boerenhuishouden vormde tegelijk een productie-eenheid. De bewoners moesten hun arbeid verdelen over het verzorgen van dieren, het verbouwen van gewassen, onderhoudswerkzaamheden en het beschermen van hun bezit tegen hoge waterstanden.

Voedsel, gewassen en het gebruik van de kwelder — IJzertijd

De bewoners van de kwelders konden niet iedere grond voor hetzelfde doel gebruiken. Hogere, beter ontwaterde terreinen boden mogelijkheden voor akkerbouw, terwijl lagere graslanden vooral geschikt waren voor vee. De beschikbaarheid van zoet water was eveneens belangrijk. In een kustgebied waar zout water regelmatig binnendrong, bepaalde de plaatselijke waterhuishouding mede welke gronden bruikbaar waren. Archeologisch onderzoek aan verkoolde plantenresten, zaden, dierenbotten en bodemlagen kan inzicht geven in de voedselvoorziening. Welke gewassen op een afzonderlijke Friese nederzetting werden verbouwd, moet uit zulke vondsten blijken. Algemene kennis over de ijzertijd kan niet zonder meer op iedere terp worden toegepast.

Zout, water en de mogelijkheden van handel — IJzertijd

Het wonen aan de kust bood niet alleen mogelijkheden voor landbouw en veeteelt. De aanwezigheid van zout water, getijdengeulen en verbindingen langs de Noordzee kon ook van economische betekenis zijn. Zout was een waardevol product voor het bewaren en bereiden van voedsel. Uit verschillende kustgebieden zijn archeologische aanwijzingen voor zoutproductie bekend, maar de omvang en datering van zulke activiteiten moeten voor afzonderlijke Friese vindplaatsen worden vastgesteld. Ook de handel is voor deze vroege periode moeilijk nauwkeurig te reconstrueren. Overeenkomsten in aardewerk en andere voorwerpen wijzen op contacten, maar bewijzen niet zonder meer het bestaan van vaste handelsmarkten.

Verschillen tussen de bewoners van de kwelders — Laatste eeuwen v.Chr.

De archeologische resten van boerderijen en erven laten zien dat nederzettingen niet overal dezelfde omvang of inrichting hadden. Verschillen in gebouwen, voorwerpen en beschikbare landbouwgrond kunnen wijzen op uiteenlopende economische mogelijkheden. Het bezit van vee en de toegang tot geschikte graslanden zullen daarbij belangrijk zijn geweest. Toch is voorzichtigheid noodzakelijk. Voor de Friese ijzertijd ontbreken geschreven bronnen waarin families, eigendomsrechten of politieke functies worden genoemd. Een grotere boerderij bewijst daarom niet automatisch dat de bewoners tot een erfelijke elite behoorden. De maatschappelijke verhoudingen moeten worden gereconstrueerd uit concrete archeologische gegevens en vergelijking tussen nederzettingen.

Vrouwen, mannen en kinderen binnen het boerenhuishouden — IJzertijd

De boerderij was niet uitsluitend een plaats waar landbouw werd bedreven, maar ook de woonplaats van een huishouden. Het verzorgen van dieren, bereiden en bewaren van voedsel, onderhouden van gebouwen en vervaardigen van gebruiksvoorwerpen vereiste verschillende werkzaamheden. Archeologische resten kunnen aanwijzingen geven over deze activiteiten, maar laten zelden toe om vast te stellen welke individuele bewoner een bepaalde taak uitvoerde. Ook over de precieze verdeling van werkzaamheden tussen vrouwen, mannen en kinderen is voor de Friese ijzertijd weinig rechtstreeks bekend. Een historisch verantwoorde reconstructie moet daarom het belang van het huishouden erkennen zonder latere rolverdelingen automatisch op de prehistorie toe te passen.

Wijnaldum en de latere uitbreiding van de kustbewoning — Laatste eeuwen v.Chr.

De omgeving van Wijnaldum maakt deel uit van een kwelderlandschap dat zich gedurende de laatste eeuwen voor Christus verder ontwikkelde. De vorming van nieuwe kwelderwallen schiep mogelijkheden voor latere nederzettingen. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen de ouderdom van het landschap en de datering van afzonderlijke terpen. De bekende terp Wijnaldum-Tjitsma, die in de jaren negentig uitgebreid werd onderzocht, kreeg haar eerste bewoning pas in de tweede eeuw na Christus. Zij behoort daarom als nederzetting tot het volgende deel van deze geschiedenis. De landschappelijke ontwikkeling die haar ontstaan mogelijk maakte, begon echter al eerder.

Friesland vóór de Romeinse veroveringen — Circa 100–12 v.Chr.

In de laatste eeuw voor Christus bestond het huidige Friesland uit verschillende landschappen die ieder hun eigen mogelijkheden voor bewoning boden. In het noorden lagen kwelderwallen, terpen en vruchtbare graslanden. In het binnenland strekten zich veengebieden uit, terwijl de hogere zandgronden van Gaasterland en Zuidoost-Friesland al duizenden jaren door mensen werden gebruikt. De kustbewoners hadden geleerd hun woonplaatsen te verhogen en plaatselijk kleine waterkeringen aan te leggen. Zij hielden vee, gebruikten landbouwgronden en onderhielden contacten met andere gebieden. Er bestond nog geen politieke eenheid die overeenkwam met de huidige provincie Friesland.

Een landschap dat door zijn bewoners werd veranderd — Rond 12 v.Chr.

Toen de Romeinse expansie onder keizer Augustus het gebied van de noordelijke Nederlanden naderde, had de bewoning van het latere Friesland al een lange ontwikkeling doorgemaakt. De eerste jagers hadden gebruikgemaakt van de natuurlijke zandgronden en waterlopen. Latere landbouwgemeenschappen hadden akkers aangelegd, vee gehouden en hun woonplaatsen ingericht. Aan de kust waren boeren begonnen met het verhogen van erven en het aanleggen van kleine waterkeringen. Daarmee was een nieuwe verhouding tussen mensen en landschap ontstaan. De bewoners bleven afhankelijk van de natuur, maar begonnen haar steeds nadrukkelijker naar hun behoeften te veranderen. Op deze samenleving zou de komst van de Romeinen invloed krijgen.

Friesland — Tussen Romeinse macht, veenontginningen en de opkomst van het Friese koningschap

Historisch Nederland — Deel 3 en 4 — Van de Romeinse veldtochten tot de vorming van vroegmiddeleeuwse machtscentra (12 v.Chr.–650 n.Chr.)

Deel 3 — De Friezen en het Romeinse Rijk (12 v.Chr.–400 n.Chr.)

De Romeinen bereiken het land van de Friezen — 12 v.Chr.

Toen de Romeinse veldheer Nero Claudius Drusus in 12 voor Christus zijn militaire ondernemingen ten noorden van de Rijn begon, kwam het Romeinse Rijk rechtstreeks in aanraking met de bewoners van het noordelijke kustgebied. De Romeinen noemden een deel van deze bevolking Frisii. Hun nederzettingen lagen op kwelderwallen en kunstmatig verhoogde woonplaatsen, omgeven door graslanden, getijdengeulen en moerassen. De bewoners hielden runderen en schapen, verbouwden gewassen op geschikte gronden en gebruikten het water voor vervoer. Voor Rome vormde het gebied een strategische verbinding tussen de Rijnmondingen en de noordelijke kustwateren. Daarmee raakten de Friese gemeenschappen betrokken bij de uitbreiding van een rijk waarvan het machtscentrum ver buiten hun eigen wereld lag.

Drusus en de militaire tocht langs de Noordzee — 12 v.Chr.

Drusus probeerde de Romeinse invloed uit te breiden naar de gebieden tussen Rijn, Eems, Weser en Elbe. Daarbij gebruikte hij niet alleen landtroepen, maar ook schepen die langs rivieren en kustwateren konden varen. De Romeinse geschiedschrijver Cassius Dio vermeldt dat de Friezen zich aan Drusus onderwierpen en ondersteuning verleenden aan zijn vloot. Volgens zijn bericht hielpen zij de Romeinen toen schepen in moeilijkheden kwamen. Cassius Dio schreef zijn geschiedenis ruim twee eeuwen later, zodat zijn beschrijving niet als een rechtstreeks ooggetuigenverslag kan worden beschouwd. Toch maakt het bericht duidelijk dat de kennis van de kustbewoners voor de Romeinse ondernemingen van betekenis was.

Het water verbindt Friesland met de Romeinse wereld — Rond het begin van de jaartelling

De noordelijke kust was geen gesloten landgebied met een vaste grens tussen zee en binnenland. Getijdengeulen doorsneden de kwelders en verbonden de nederzettingen met de Waddenzee. Verder landinwaarts lagen veenmoerassen, beekdalen en hogere zandgronden. Voor de Romeinen waren bevaarbare waterwegen belangrijk omdat grote hoeveelheden voedsel, uitrusting en manschappen over water konden worden vervoerd. De bewoners beschikten over plaatselijke kennis van stromingen, ondiepten en getijden. De huidige kustlijn en waterlopen mogen niet zonder meer op deze periode worden teruggeprojecteerd. Juist de veranderlijke ligging van geulen en oevers bepaalde welke routes bruikbaar waren en waar mensen zich konden vestigen.

De Romeinse militaire steunpunten bij Velsen — Eerste eeuw n.Chr.

Bij Velsen, in het huidige Noord-Holland, zijn resten van Romeinse militaire steunpunten onderzocht. De vindplaatsen Velsen 1 en Velsen 2 tonen aan dat het Romeinse leger in de eerste eeuw actief was in het kustgebied ten noorden van de Rijn. Archeologen vonden onder meer resten van houten verdedigingswerken, militaire uitrusting en gebruiksvoorwerpen. Velsen 1 wordt doorgaans in de periode vanaf ongeveer 15 na Christus geplaatst. Het steunpunt is in verband gebracht met het castellum Flevum, dat in de beschrijving van de Friese opstand voorkomt. Die identificatie is aannemelijk, maar niet definitief bewezen. De vindplaatsen liggen buiten de huidige provincie Friesland, maar behoren tot de bredere geschiedenis van de Romeinse betrekkingen met de Frisii.

De eerste verhoudingen tussen Rome en de Friese gemeenschappen — Eerste eeuw n.Chr.

De Romeinse invloed betekende niet dat iedere Friese terp rechtstreeks door Romeinse bestuurders werd geleid. De bewoners bleven hun landbouwbedrijven gebruiken en behielden veel van hun plaatselijke gewoonten. Toch konden Romeinse bevelhebbers verplichtingen opleggen aan gemeenschappen die onder hun invloed stonden. Zulke verplichtingen konden betrekking hebben op goederen, ondersteuning of belastingen. Hoe de plaatselijke leiders deze eisen verdeelden, is nauwelijks bekend. De Romeinse schrijvers besteedden vooral aandacht aan gebeurtenissen die voor het rijk belangrijk waren. Daardoor weten we veel meer over militaire conflicten dan over de dagelijkse onderhandelingen tussen Romeinse vertegenwoordigers en de bewoners van de noordelijke kwelders.

De vroege ontwatering van het Friese veen — Vanaf circa 350 v.Chr. tot in de Romeinse tijd

Niet alleen de kwelders werden door mensen gebruikt. Al vóór de Romeinse komst begonnen bewoners op sommige plaatsen in het Friese veengebied met het graven van greppels en sloten. Daarmee kon overtollig water worden afgevoerd en werd natte grond geschikt gemaakt voor landbouw en bewoning. Deze ontwikkeling is van groot belang omdat de grootschalige middeleeuwse veenontginningen niet het eerste menselijke ingrijpen in het veen waren. Archeologisch en landschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat de ontwatering plaatselijk veel ouder is. De werkzaamheden veranderden de natuurlijke waterhuishouding. Daardoor ontstonden nieuwe landbouwmogelijkheden, maar tegelijk begon een proces dat op langere termijn de bodem kon doen dalen.

Leeuwarden-Bullepolder en de bewoning op ontwaterd veen — Vanaf circa 350 v.Chr.

Bij Leeuwarden-Bullepolder zijn aanwijzingen gevonden voor menselijke activiteiten en bewoning op ontwaterd veen vanaf ongeveer 350 voor Christus. De vindplaats maakt duidelijk dat bewoners niet uitsluitend de natuurlijke kwelderwallen benutten. Door greppels en sloten aan te leggen konden zij ook natte gronden toegankelijk maken. In een latere fase ontstond hier een verhoogde woonplaats. De ontwikkeling laat zien hoe ontwatering en terpaanleg met elkaar verbonden konden raken. Eerst werd geprobeerd de grond bruikbaar te maken door water af te voeren. Wanneer de omstandigheden veranderden, kon het noodzakelijk worden de woonplaats hoger aan te leggen. Zo ontstond een langdurige wisselwerking tussen landbouw, waterbeheer en bodemdaling.

De gevolgen van ontwatering voor het veenlandschap — IJzertijd en Romeinse tijd

Het afvoeren van water uit veengrond had gevolgen die de bewoners niet volledig konden beheersen. Wanneer veen uitdroogt, klinkt het in en kan organisch materiaal onder invloed van zuurstof worden afgebroken. Daardoor daalt het maaiveld. Gronden die aanvankelijk geschikt waren gemaakt voor landbouw konden na verloop van tijd opnieuw te nat worden of kwetsbaarder raken voor overstromingen. De bewoners moesten daarop reageren door hun waterhuishouding aan te passen, woonplaatsen op te hogen of andere gronden te gebruiken. Het verband tussen ontwatering en bodemdaling is een belangrijk onderdeel van de Friese landschapsgeschiedenis. Niet iedere verlaten nederzetting kan echter uitsluitend door dit proces worden verklaard.

Het vee als grondslag van het bestaan — Eerste eeuw n.Chr.

De vruchtbare kwelders boden mogelijkheden voor het houden van runderen en schapen. Het vee leverde vlees, melk, huiden, mest en andere bruikbare producten. Voor de bewoners vormde de veestapel bovendien een belangrijk onderdeel van hun bezit. De boerderijen waren vaak ingericht als woonstalgebouwen, waarin mensen en dieren onder één dak konden verblijven. Op de omliggende gronden werd het vee geweid en op geschikte hogere plaatsen konden gewassen worden verbouwd. De landbouw bepaalde het ritme van het dagelijks bestaan. Juist de betekenis van het rundvee werd zichtbaar toen de Romeinse belastingheffing in conflict kwam met de economische mogelijkheden van de Friese gemeenschappen.

Olennius verzwaart de belasting in runderhuiden — Voor 28 n.Chr.

De Romeinse geschiedschrijver Tacitus beschrijft hoe de Friezen een schatting moesten betalen in de vorm van runderhuiden. Volgens hem was de oorspronkelijke verplichting afgestemd op de mogelijkheden van de bevolking. De Romeinse bestuurder Olennius stelde later zwaardere eisen en verlangde huiden van een formaat dat de plaatselijke runderen niet konden leveren. Daardoor raakten de bewoners in moeilijkheden. Tacitus vermeldt dat hun bezit werd afgenomen en dat uiteindelijk zelfs vrouwen en kinderen in slavernij werden gebracht. Zijn beschrijving is gekleurd door zijn oordeel over Romeinse machtsuitoefening. Niettemin maakt het bericht duidelijk hoe een belastingmaatregel kon ingrijpen in het bestaan van landbouwgemeenschappen.

De Friezen komen tegen Rome in opstand — 28 n.Chr.

In het jaar 28 kwamen de Friezen in verzet tegen de Romeinse belastingdruk. Volgens Tacitus richtten zij zich eerst tegen de personen die de schatting kwamen innen. Daarna werden Romeinse vertegenwoordigers aangevallen en zocht Olennius bescherming in het castellum Flevum. De opstand ontstond volgens de overgeleverde beschrijving niet vanuit een later nationaal vrijheidsideaal, maar uit concrete conflicten over belasting, bezit en de behandeling van de bevolking. Voor de betrokken gemeenschappen stonden hun landbouwbedrijf en hun bestaanszekerheid op het spel. De gebeurtenis toont hoe een plaatselijk economisch conflict kon uitgroeien tot een gewapende confrontatie met het Romeinse gezag.

Lucius Apronius trekt met een leger naar het noorden — 28 n.Chr.

De Romeinse bevelhebber Lucius Apronius ondernam een militaire actie om de opstand te onderdrukken. Tacitus beschrijft hoe Romeinse troepen in het noordelijke gebied met tegenstand te maken kregen. Het landschap van moerassen, waterlopen en moeilijk begaanbare gronden stelde bijzondere eisen aan hun optreden. De Friezen konden gebruikmaken van hun kennis van de omgeving. De Romeinen beschikten over een professionele militaire organisatie, maar die bood niet onder alle omstandigheden een beslissend voordeel. De strijd laat zien dat de natuurlijke gesteldheid van het kustgebied ook politieke gevolgen kon hebben. Wie het terrein kende, kon de bewegingsvrijheid van een binnenvallend leger beperken.

De Romeinse nederlaag bij het Baduhennawoud — 28 n.Chr.

Bij het Baduhennawoud leden de Romeinen volgens Tacitus een zware nederlaag. Hij vermeldt dat negenhonderd soldaten omkwamen. Daarnaast beschrijft hij een afzonderlijke groep van vierhonderd militairen die bij het huis van Cruptorix de dood verkozen boven overgave. De ligging van het Baduhennawoud is onbekend. Er bestaat geen overtuigend bewijs waarmee het slagveld aan één hedendaagse Friese plaats kan worden verbonden. Ook de aantallen slachtoffers zijn afkomstig uit de Romeinse overlevering en kunnen niet onafhankelijk worden gecontroleerd. De beschrijving toont vooral dat de Friese opstand voor de Romeinen een ernstige militaire tegenslag betekende.

De vondsten bij Velsen en de sporen van geweld — Eerste eeuw n.Chr.

Het archeologische onderzoek bij Velsen heeft talrijke voorwerpen opgeleverd die met Romeinse militaire activiteiten samenhangen. Daaronder bevinden zich honderden loden slingerkogels. Zulke vondsten maken duidelijk dat het steunpunt niet uitsluitend een rustige aanlegplaats voor schepen was. Zij passen bij een omgeving waarin gewapende confrontaties konden plaatsvinden. Toch mag niet iedere gevonden slingerkogel rechtstreeks aan de Friese opstand van 28 worden verbonden. Daarvoor moet de datering en oorspronkelijke vondstcontext afzonderlijk worden beoordeeld. De combinatie van geschreven berichten en archeologische vondsten maakt Velsen bijzonder, maar lost niet alle vragen over de gebeurtenissen op.

De gevolgen van de Friese opstand — Na 28 n.Chr.

De opstand veranderde de verhouding tussen de Friezen en het Romeinse Rijk. De Romeinen herstelden hun eerdere gezag niet op dezelfde wijze. Toch verdwenen de contacten met de Romeinse wereld niet. Goederen en mensen bleven zich tussen het noordelijke kustgebied en de gebieden langs de Rijn verplaatsen. Voor de bewoners van de terpen bleef landbouw de belangrijkste bestaansbron. De strijd had aangetoond dat Romeinse machtsuitoefening grenzen kende wanneer zij onvoldoende rekening hield met plaatselijke omstandigheden. De geschiedenis van de opstand is daardoor niet alleen een verhaal over militaire weerstand, maar ook over belastingdruk, landbouwbezit en de gevolgen van politieke beslissingen voor gewone huishoudens.

Plinius beschrijft het leven aan de getijdenkust — Eerste eeuw n.Chr.

De Romeinse schrijver Plinius de Oudere beschreef bewoners van de noordelijke getijdengebieden die op verhoogde woonplaatsen leefden. In de betreffende passage had hij het over de Chauken, niet rechtstreeks over de Friezen. Hij vertelde hoe de zee bij hoogwater de omgeving overstroomde en de bewoners op hun woonheuvels achterbleven. Zijn beschrijving benadrukte het ontbreken van bomen en het gebruik van gedroogd organisch materiaal als brandstof. Plinius schreef vanuit een Romeins perspectief en stelde het bestaan aan de kust voor als uitzonderlijk armzalig. Zijn tekst is waardevol als vergelijking, maar mag niet worden gebruikt als een rechtstreeks ooggetuigenverslag van iedere Friese terp.

De terpen tonen een rijker bestaan dan de Romeinse beschrijving — Eerste eeuw n.Chr.

Archeologisch onderzoek laat zien dat de bewoners van het noordelijke terpengebied beschikten over goed ingerichte boerderijen, landbouwgronden en uiteenlopende gebruiksvoorwerpen. De kwelders waren vruchtbaar en boden mogelijkheden voor aanzienlijke veestapels. Op geschikte gronden werden gewassen verbouwd. Hout, aardewerk en metalen voorwerpen bereikten de nederzettingen via plaatselijke productie en uitwisseling. Het dagelijks bestaan was afhankelijk van het water, maar bestond niet uitsluitend uit overleven tussen overstromingen. De vergelijking tussen Plinius en de archeologische gegevens maakt duidelijk waarom geschreven bronnen kritisch moeten worden gelezen. De Romeinse beschrijving vertelt ook iets over het oordeel van de schrijver zelf.

Ezinge en de ontdekking van de oude woonstalboerderijen — Romeinse tijd

Bij Ezinge, in het huidige Groningen, onderzocht archeoloog Albert van Giffen in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw een groot gedeelte van een terp. De opgraving leverde uitzonderlijke gegevens op over de inrichting van vroegere boerderijen. Houten constructies, vloeren, mestlagen en andere bewoningssporen maakten het mogelijk verschillende bouwfasen te reconstrueren. Ezinge ligt buiten de huidige provincie Friesland, maar behoort tot hetzelfde brede noordelijke terpenlandschap. De vondsten helpen daarom ook bij het begrijpen van het bestaan van de Friese kustbewoners. Zij tonen hoe wonen, veeteelt en de kunstmatige ophoging van erven gedurende lange tijd met elkaar verbonden waren.

Het dagelijks leven in de woonstalboerderij — Eerste en tweede eeuw

De woonstalboerderij vormde het middelpunt van het boerenhuishouden. Binnen één langgerekt gebouw konden woonruimte en stalruimte worden gecombineerd. Houten palen droegen de constructie en op de vloer ontstonden door dagelijks gebruik verschillende lagen. De bewoners moesten voedsel bereiden, dieren verzorgen, werktuigen onderhouden en voorraden bewaren. Archeologische resten geven aanwijzingen over deze werkzaamheden, maar maken meestal niet duidelijk welke individuele bewoner een bepaalde taak uitvoerde. De boerderij was tegelijk woning en bedrijf. Het bezit van vee en de beschikbaarheid van landbouwgrond bepaalden in belangrijke mate de economische mogelijkheden van het huishouden.

Verritus en Malorix zoeken nieuwe landbouwgrond — 58 n.Chr.

In het jaar 58 vestigden groepen Friezen zich op gronden langs de Rijn die door de Romeinen als militair gebied werden beschouwd. Tacitus noemt twee leiders, Verritus en Malorix, die namens de bewoners optraden. De Friezen hadden volgens zijn beschrijving al huizen gebouwd en akkers ingezaaid. De Romeinse bevelhebber Dubius Avitus verlangde dat zij het gebied zouden verlaten. Het conflict ging over de beschikking over landbouwgrond. Voor de Friezen bood het terrein mogelijkheden om hun bestaan op te bouwen. Voor Rome maakte het deel uit van een strategische grenszone. Daarmee kwamen plaatselijke landbouwbelangen tegenover de juridische en militaire aanspraken van het rijk te staan.

De Friese leiders reizen naar keizer Nero — 58 n.Chr.

Verritus en Malorix reisden naar Rome om hun verzoek aan keizer Nero voor te leggen. Tacitus beschrijft hun bezoek aan de hoofdstad en hun kennismaking met de Romeinse politieke wereld. De beide leiders kregen het Romeinse burgerrecht, maar hun gemeenschap mocht de bezette gronden niet behouden. De Friezen die zich niet wilden terugtrekken, werden volgens de bron door Romeinse hulptroepen verdreven, gevangengenomen of gedood. De gebeurtenis laat zien dat persoonlijke erkenning door de keizer niet betekende dat de belangen van een gemeenschap werden ingewilligd. Over de afkomst en verdere levensloop van Verritus en Malorix zijn geen betrouwbare gegevens bewaard gebleven.

De Rijn wordt de belangrijkste Romeinse grens — Eerste en tweede eeuw

Na de vroegste militaire ondernemingen ontwikkelde de Rijn zich tot de belangrijkste Romeinse grenszone in de noordelijke Nederlanden. Langs de rivier lagen forten, wegen en nederzettingen die de militaire aanwezigheid ondersteunden. Friesland bleef ten noorden van deze grens liggen. Dat betekende niet dat de bewoners buiten de invloed van Rome stonden. Handel, persoonlijke contacten en diplomatieke betrekkingen verbonden het kustgebied met de grensprovincies. De grens vormde zowel een scheiding als een contactzone. Voor de Friese bewoners ontstonden mogelijkheden om goederen uit te wisselen, terwijl zij hun eigen landbouwbedrijven en plaatselijke nederzettingsvormen bleven behouden.

Romeinse munten en geïmporteerde voorwerpen — Eerste tot derde eeuw

Op verschillende Friese terpen zijn Romeinse munten, aardewerk, metalen voorwerpen en andere importgoederen aangetroffen. Zij laten zien dat producten uit het rijk de noordelijke kust bereikten. Niet ieder voorwerp kwam rechtstreeks van een Romeinse handelaar. Goederen konden via verschillende tussenpersonen worden verspreid. Ook betekent de aanwezigheid van een munt niet automatisch dat zij ter plaatse als gewoon betaalmiddel werd gebruikt. Munten konden eveneens betekenis hebben als metaal, geschenk of sieraad. Voor archeologen is de vondstcontext daarom belangrijk. Een voorwerp uit een goed gedateerde bewoningslaag biedt meer informatie dan een losse vondst waarvan de oorspronkelijke ligging onbekend is.

Wijnaldum-Tjitsma krijgt zijn eerste bewoners — Tweede eeuw n.Chr.

De terp Wijnaldum-Tjitsma, ten noorden van Harlingen, werd in de tweede eeuw na Christus voor het eerst bewoond. De nederzetting lag op een kwelderwal die door natuurlijke afzettingen geschikt was geworden voor landbouw en bewoning. De grond waarop de terp ontstond, was ouder dan de eerste boerderijen. Dat onderscheid is belangrijk omdat de ouderdom van een kwelderwal niet gelijkstaat aan de ouderdom van de nederzetting. Wijnaldum zou in latere eeuwen uitgroeien tot een plaats met bijzondere rijkdom en internationale contacten. Die latere betekenis mag echter niet zonder meer op de Romeinse beginfase worden toegepast.

De uitbreiding van de Friese terpen — Tweede en derde eeuw

In verschillende delen van het kustgebied ontstonden nieuwe nederzettingen op kwelderwallen die voldoende hoog waren geworden. Oudere terpen werden verder opgehoogd en uitgebreid. De groei hing samen met de beschikbaarheid van landbouwgrond, de natuurlijke ontwikkeling van de kust en de bereikbaarheid van afzonderlijke gebieden. Niet iedere kwelderwal werd op hetzelfde moment bewoond. De bewoners moesten rekening houden met hoge waterstanden, de aanwezigheid van zoet water en de ligging van hun graslanden. De uitbreiding van nederzettingen betekende dat meer grond in gebruik werd genomen. Daardoor nam ook het belang toe van afspraken over landbouwgrond, waterafvoer en plaatselijke werkzaamheden.

Kleine dijken en de inrichting van het kwelderland — Romeinse tijd

De bewoners beperkten zich niet tot het ophogen van hun huizen. Op verschillende plaatsen zijn aanwijzingen gevonden voor kleine waterkeringen en andere ingrepen in de waterhuishouding. Bij Peins en Dongjum zijn vroege dijkconstructies onderzocht die van betekenis zijn voor de geschiedenis van het plaatselijke waterbeheer. Zulke werken waren niet vergelijkbaar met de latere aaneengesloten zeedijken. Zij konden afzonderlijke stukken grond beschermen of het landbouwgebruik vergemakkelijken. De aanleg vereiste kennis van het landschap en samenwerking tussen bewoners. De precieze functie en datering verschillen per vindplaats en moeten daarom afzonderlijk worden vastgesteld.

De veranderingen in de derde eeuw — Circa 250–300

Vanaf de derde eeuw veranderde de bewoning in het noordelijke terpengebied. Op verschillende plaatsen nam de intensiteit van bewoning af en sommige nederzettingen werden verlaten. Andere woonplaatsen bleven langer in gebruik. De ontwikkeling verliep niet overal gelijktijdig. Veranderingen in waterhuishouding, landbouwmogelijkheden en economische contacten kunnen daarbij een rol hebben gespeeld. Ook de problemen van het Romeinse Rijk veranderden de omstandigheden langs de Rijn. Het is daarom moeilijk één oorzaak aan te wijzen. De archeologische gegevens tonen vooral een langdurig en regionaal verschillend proces. De afname van bewoning kan niet worden voorgesteld als één plotselinge ramp die het gehele Friese kustgebied tegelijk trof.

De gevolgen van bodemdaling en veranderende waterstanden — Derde en vierde eeuw

In gebieden waar veen was ontwaterd, kon de bodem door inklinking en afbraak van organisch materiaal dalen. Daardoor veranderden de mogelijkheden voor landbouw en bewoning. Gronden die aanvankelijk droog genoeg waren geweest, konden later opnieuw te nat worden. Ook natuurlijke veranderingen in de kustwateren beïnvloedden de bereikbaarheid en bruikbaarheid van nederzettingen. De bewoners moesten daarop reageren door hun woonplaatsen te verhogen, het waterbeheer aan te passen of andere gronden te gebruiken. Deze processen verklaren een deel van de kwetsbaarheid van het landschap. Niet iedere bewoningsonderbreking kan echter rechtstreeks aan bodemdaling of overstroming worden toegeschreven.

Het einde van de oude Romeinse verhoudingen — Vierde eeuw

In de vierde eeuw veranderde de positie van het Romeinse Rijk in Noordwest-Europa. De militaire en politieke problemen langs de grenzen namen toe en de contacten met gebieden buiten het rijk kregen een ander karakter. Voor de Friese kustgemeenschappen betekende dit dat de omstandigheden waaronder goederen en mensen werden uitgewisseld veranderden. Tegelijk bleven landbouw en veeteelt belangrijke bestaansmiddelen. Sommige oude terpen werden verlaten of minder intensief gebruikt, terwijl elders bewoning voortduurde. De ontwikkelingen kunnen niet uitsluitend vanuit de geschiedenis van Rome worden verklaard. Ook plaatselijke landschappelijke en maatschappelijke omstandigheden moeten worden meegewogen.

De bewoningsbreuk en het vraagstuk van de Friese bevolking — Circa 300–400

De veranderingen in de derde en vierde eeuw hebben geleid tot een langdurige discussie over de continuïteit van de Friese bevolking. De Romeinse Frisii worden in geschreven bronnen genoemd, terwijl in de vroege middeleeuwen opnieuw sprake is van Friezen. Daaruit volgt niet vanzelf dat de bevolking in alle tussenliggende eeuwen onveranderd bleef. Archeologische vondsten tonen plaatselijke onderbrekingen, veranderingen in aardewerk en nieuwe vormen van bewoning. Migratie en contacten met andere kustgebieden kunnen daarbij een rol hebben gespeeld. Tegelijk hoeft het verlaten van afzonderlijke terpen geen volledige verdwijning van alle bewoners te betekenen. De historische werkelijkheid was waarschijnlijk ingewikkelder dan een eenvoudige tegenstelling tussen voortbestaan en vervanging.

Deel 4 — De opkomst van het vroegmiddeleeuwse Friesland (400–650)

Een nieuwe periode begint langs de Noordzee — Circa 400–450

In de vijfde eeuw veranderde het noordelijke kustgebied opnieuw. De Romeinse macht speelde hier geen rechtstreekse bestuurlijke rol meer en de bewoners kwamen sterker binnen netwerken rond de Noordzee te staan. Op sommige oude terpen ontstonden nieuwe bewoningsfasen, terwijl elders nieuwe nederzettingen werden aangelegd. De archeologische vondsten tonen veranderingen in aardewerk, gebruiksvoorwerpen en bouwtradities. Deze ontwikkelingen worden vaak verbonden met bevolkingsbewegingen vanuit de Noord-Duitse kustgebieden. De precieze omvang daarvan is moeilijk vast te stellen. Nieuwe voorwerpen kunnen door migratie zijn meegebracht, maar ook door handel en het overnemen van gebruiken zijn verspreid.

Nieuwe bewoners en oude nederzettingen — Vijfde eeuw

De bewoningsgeschiedenis van Friesland kende rond de overgang van de Romeinse tijd naar de vroege middeleeuwen zowel onderbrekingen als continuïteit. Sommige oude terpen werden opnieuw gebruikt, terwijl op andere plaatsen nieuwe nederzettingen ontstonden. De vondst van ander aardewerk of nieuwe bouwvormen betekent niet automatisch dat alle vroegere bewoners verdwenen waren. Materiële veranderingen kunnen ook voortkomen uit contacten, veranderende productie of de komst van kleinere groepen mensen. Voor de geschiedenis van de Friezen is dit onderscheid belangrijk. De bevolking van het vroegmiddeleeuwse kustgebied kan niet zonder meer als een onveranderde voortzetting van de Romeinse Frisii worden beschouwd.

Friesland, Groningen en Oost-Friesland als kustgebied — Vijfde eeuw

De huidige provinciegrenzen bestonden in de vroege middeleeuwen niet. De kustgebieden van Friesland, Groningen en Oost-Friesland maakten deel uit van een bredere wereld waarin mensen gebruikmaakten van vergelijkbare landschappen. Kwelders, getijdengeulen en terpen bepaalden de mogelijkheden voor bewoning. De Noordzee en de Waddenwateren vormden belangrijke verbindingen tussen de verschillende streken. Archeologische overeenkomsten laten zien dat goederen en gebruiken zich langs deze kust konden verspreiden. Toch waren de gebieden niet overal gelijk. Plaatselijke verschillen in waterhuishouding, landbouwgrond en bereikbaarheid beïnvloedden de ontwikkeling van nederzettingen. De vroegmiddeleeuwse Friese wereld was daardoor een samenhangend, maar gevarieerd kustgebied.

Nieuwe aardewerkvormen en contacten over zee — Vijfde eeuw

In de vijfde eeuw verschenen in het noordelijke kustgebied aardewerkvormen die overeenkomsten vertonen met vondsten uit andere delen van het Noordzeegebied. Archeologen gebruiken deze veranderingen om de ontwikkeling van nederzettingen en contacten te onderzoeken. De verspreiding van vergelijkbare voorwerpen kan wijzen op migratie, uitwisseling of gedeelde ambachtelijke tradities. Zij bewijst echter niet dat alle bewoners van een bepaalde nederzetting dezelfde afkomst hadden. Aardewerk kon worden meegenomen, verhandeld of plaatselijk worden nagemaakt. Daarom moet het worden onderzocht in samenhang met gebouwen, graven en andere vondsten. De geschiedenis van de bevolking kan niet uitsluitend uit één soort voorwerp worden afgeleid.

De terpen worden opnieuw ingericht — Vijfde en zesde eeuw

Op verschillende plaatsen werden oude terpen opnieuw gebruikt of verder opgehoogd. Nieuwe boerderijen kwamen te staan op woonplaatsen die soms al eeuwen eerder waren aangelegd. De bewoners maakten gebruik van de vruchtbare kwelders en de bestaande verbindingen over water. Door herbouw, ophoging en uitbreiding veranderde de inrichting van de nederzettingen. Sommige plaatsen groeiden, terwijl andere kleiner bleven. De verschillen hielden verband met landbouwmogelijkheden, waterhuishouding en bereikbaarheid. Het opnieuw gebruiken van een oude terp betekende niet noodzakelijk dat dezelfde families daar onafgebroken hadden gewoond. De bewoningsgeschiedenis moet per vindplaats uit de opeenvolgende archeologische lagen worden gereconstrueerd.

De landbouw blijft de grondslag van de samenleving — Vijfde en zesde eeuw

De vroegmiddeleeuwse bewoners van Friesland leefden voor een belangrijk deel van landbouw en veeteelt. Runderen en schapen konden grazen op de kwelders, terwijl geschikte gronden voor akkerbouw werden gebruikt. Boerderijen boden onderdak aan huishoudens en dieren. Het onderhouden van gebouwen, verzorgen van vee en bewerken van landbouwgrond vereiste veel arbeid. De economische mogelijkheden verschilden per nederzetting. Plaatsen met goede graslanden en gunstige verbindingen konden gemakkelijker overschotten produceren en goederen uitwisselen. Toch bleef de samenleving afhankelijk van het landschap. De zee bracht vruchtbare klei, maar hoge waterstanden konden het gebruik van de landbouwgronden blijven verstoren.

Het huishouden en de organisatie van het werk — Zesde eeuw

Het huishouden vormde de kern van het dagelijks bestaan. Binnen de boerderij moesten voedsel worden bereid, voorraden worden bewaard en dieren worden verzorgd. Daarnaast waren werkzaamheden nodig voor het onderhoud van gebouwen, het vervaardigen van gebruiksvoorwerpen en het bewerken van de grond. Archeologische resten geven aanwijzingen over deze activiteiten, maar laten meestal niet zien welke individuele bewoners ze uitvoerden. Over de precieze verdeling van arbeid tussen vrouwen, mannen en kinderen is weinig rechtstreeks bekend. Wel is duidelijk dat het functioneren van een landbouwbedrijf afhankelijk was van de gezamenlijke inzet van de bewoners. De geschiedenis van Friesland bestond daarmee niet alleen uit machthebbers en handelaren, maar vooral uit huishoudens die het land bewerkten.

Oosterbeintum en het vroegmiddeleeuwse grafveld — Circa 400–725

Bij Oosterbeintum, in het noordelijke kustgebied van Friesland, is een vroegmiddeleeuws grafveld onderzocht. De vondsten laten zien dat de bewoners verschillende manieren kenden om hun doden te begraven. Er kwamen zowel lichaamsgraven als crematies voor. Ook werden dieren begraven. Het grafveld is belangrijk omdat het informatie geeft over mensen die in geschreven bronnen vrijwel nooit worden genoemd. De ligging van de graven, de bijgiften en de behandeling van de overledenen bieden aanwijzingen over begrafenisgebruiken en maatschappelijke verschillen. Niet iedere overledene kreeg dezelfde behandeling. De betekenis van die verschillen kan echter niet zonder meer worden vastgesteld.

De graven van Oosterbeintum en de omgang met de dood — Vijfde tot achtste eeuw

Het onderzoek bij Oosterbeintum bracht minstens 47 skeletgraven, 21 urnen en zes andere brandgraven aan het licht. Daarnaast werden zes honden en een hengst begraven. Deze gegevens tonen aan dat verschillende begrafenisrituelen naast elkaar konden bestaan. De aanwezigheid van dierbegravingen maakt duidelijk dat dieren ook buiten het gewone landbouwbedrijf een bijzondere betekenis konden hebben. Welke opvattingen daarachter lagen, is niet rechtstreeks uit de vondsten af te leiden. Het grafveld werd gedurende meerdere eeuwen gebruikt. Daardoor kunnen veranderingen in begrafenisgebruiken worden onderzocht, zonder dat alle graven noodzakelijk tot dezelfde fase of dezelfde maatschappelijke groep behoorden.

Hogebeintum en de vroegmiddeleeuwse begravingen — Circa 400–730

Bij Hogebeintum, tegenwoordig Hegebeintum, werden in 1904 vroegmiddeleeuwse graven ontdekt. Later onderzoek heeft de gegevens opnieuw beoordeeld. Het grafveld omvatte verschillende vormen van begraving, waaronder crematies, lichaamsgraven en dierbegravingen. De vondsten zijn van betekenis voor het onderzoek naar de bewoners van het noordelijke Friese terpengebied. Zij laten zien dat de omgang met de dood niet overal op dezelfde wijze verliep. De aanwezigheid van verschillende grafvormen kan samenhangen met veranderingen in gebruiken, contacten of persoonlijke omstandigheden. Zonder aanvullende gegevens kunnen de verschillen niet rechtstreeks aan één geloofsovertuiging of bevolkingsgroep worden verbonden.

De bijzondere voorwerpen uit de graven van Hogebeintum — Vroege middeleeuwen

Het onderzoek naar Hogebeintum heeft bijzondere voorwerpen aan het licht gebracht, waaronder een kam met runentekens, houten vaatwerk en een kleine houten kruk. Zulke vondsten zijn belangrijk omdat organische materialen in veel archeologische omstandigheden slecht bewaard blijven. Zij geven een zeldzame indruk van voorwerpen die in het dagelijks bestaan konden worden gebruikt of bij een begrafenis werden meegegeven. De runentekens tonen aan dat schrifttekens in de wereld van de vroegmiddeleeuwse kustbewoners bekend waren. Dat betekent echter niet dat de bevolking als geheel kon lezen of schrijven. De betekenis van afzonderlijke tekens en voorwerpen moet binnen hun archeologische context worden onderzocht.

De vroegste runentekens in het Friese kustgebied — Vroege middeleeuwen

Runen werden in verschillende Germaanstalige gebieden gebruikt voordat het Latijnse schrift zich door de kerstening verder verspreidde. Ook uit het Friese kustgebied zijn voorwerpen met runentekens bekend. Zij vormen belangrijke aanwijzingen voor contacten en schriftgebruik, maar leveren slechts korte teksten of afzonderlijke tekens op. Daardoor is hun interpretatie soms onzeker. De aanwezigheid van runen betekent niet dat er al een omvangrijke Friese geschreven literatuur bestond. De meeste gegevens over het dagelijks bestaan blijven afkomstig uit archeologische vondsten. Toch laten de runen zien dat de bewoners niet volledig buiten de schriftculturen van de omliggende Noordzeewereld stonden.

De Noordzee wordt een verbindingsgebied — Vijfde en zesde eeuw

De Noordzee vormde in de vroege middeleeuwen een belangrijk gebied van verkeer en uitwisseling. Vanuit de Friese kust konden schepen andere delen van de Waddenzee, de Noord-Duitse kust en de Britse eilanden bereiken. De precieze omvang van de handel verschilde per periode. Archeologische vondsten tonen echter dat goederen en gebruiken zich over grotere afstanden verspreidden. De zee vormde daardoor niet uitsluitend een natuurlijke grens. Zij bracht gemeenschappen met elkaar in contact en bood mogelijkheden voor economische en maatschappelijke ontwikkeling. De bewoners van de kust beschikten over kennis van getijden en vaarwegen die voor deze verbindingen van groot belang was.

De verbindingen met Engeland en het Noord-Duitse kustgebied — Zesde eeuw

In de vijfde en zesde eeuw vonden belangrijke bevolkingsbewegingen en culturele veranderingen plaats rond de Noordzee. Groepen uit gebieden langs de Noord-Duitse kust vestigden zich in delen van Brittannië. Ook de Friese kust maakte deel uit van de bredere wereld waarin mensen, voorwerpen en gebruiken werden uitgewisseld. Overeenkomsten in aardewerk en sieraden wijzen op contacten, maar maken het niet mogelijk iedere vondst rechtstreeks met een bepaalde migratie te verbinden. De ontwikkelingen tonen vooral dat de Noordzeegebieden niet los van elkaar stonden. De geschiedenis van Friesland moet daarom worden bezien binnen een netwerk dat verder reikte dan de huidige Nederlandse grenzen.

Wijnaldum groeit uit tot een belangrijke nederzetting — Zesde eeuw

De terp Wijnaldum-Tjitsma ontwikkelde zich in de vroege middeleeuwen tot een nederzetting met aanwijzingen voor aanzienlijke rijkdom en contacten over grote afstanden. De ligging in Westergo was gunstig door de aanwezigheid van vruchtbare kweldergronden en verbindingen met het kustgebied. Archeologisch onderzoek heeft verschillende bewoningsfasen en bijzondere voorwerpen aan het licht gebracht. Daardoor onderscheidt Wijnaldum zich van veel andere nederzettingen. De vondsten wijzen op de aanwezigheid van bewoners die toegang hadden tot kostbare goederen. Welke bestuurlijke functies de plaats precies vervulde, blijft onderwerp van onderzoek. De archeologische betekenis staat vast, maar de politieke organisatie kan niet volledig worden gereconstrueerd.

De gouden mantelspeld van Wijnaldum — Zesde en zevende eeuw

Wijnaldum is vooral bekend geworden door een rijk versierde gouden mantelspeld. Delen van dit bijzondere sieraad werden in verschillende perioden gevonden en onderzocht. De fibula behoort tot de belangrijkste vroegmiddeleeuwse goudvondsten uit Nederland. De vervaardiging vereiste gespecialiseerde ambachtelijke kennis en de beschikbaarheid van kostbare materialen. Het voorwerp wijst op een omgeving waarin aanzienlijke rijkdom aanwezig was. Toch is niet bekend wie de mantelspeld heeft gedragen. Ook kan niet worden bewezen dat zij aan een Friese koningin heeft toebehoord. De vondst laat vooral zien dat Wijnaldum verbonden was met een wereld van hoogwaardige ambachtelijke productie en maatschappelijke status.

De goudsmeden van Wijnaldum — Zesde en zevende eeuw

Bij Wijnaldum is een bronzen goudsmidsmatrijs gevonden die verband houdt met de vervaardiging van sieraden met almandijninleg. Deze vondst is bijzonder omdat zij niet alleen de aanwezigheid van kostbare voorwerpen aantoont, maar ook een aanwijzing vormt voor gespecialiseerde ambachtelijke werkzaamheden op de nederzetting. Het vervaardigen van dergelijke sieraden vereiste kennis van metaalbewerking, versiering en het combineren van verschillende materialen. De bewoners van Wijnaldum hadden daardoor niet uitsluitend toegang tot geïmporteerde luxevoorwerpen. Er zijn ook aanwijzingen voor plaatselijke productie. Dat maakt de nederzetting belangrijk voor het onderzoek naar ambachten en de economische positie van vroegmiddeleeuwse elites.

De opkomst van een Friese elite — Zesde eeuw

De aanwezigheid van kostbare sieraden en andere bijzondere voorwerpen wijst op verschillen in bezit en maatschappelijke positie. Sommige bewoners beschikten over middelen en contacten die verder reikten dan het gewone landbouwbedrijf. Zij konden invloed uitoefenen binnen plaatselijke gemeenschappen en mogelijk een rol spelen bij de verdeling van goederen en het onderhouden van verbindingen. Toch ontbreken voor de zesde eeuw grotendeels geschreven documenten waarin Friese families, eigendommen of bestuurlijke rechten worden genoemd. De archeologische gegevens tonen daarom de aanwezigheid van maatschappelijke verschillen, maar maken de precieze politieke organisatie niet duidelijk. Het ontstaan van machtscentra moet worden begrepen als een geleidelijke ontwikkeling.

Westergo en Oostergo krijgen hun latere betekenis — Vroege middeleeuwen

Het latere Friesland werd in belangrijke mate gevormd door de gebieden die bekend zouden worden als Westergo en Oostergo. Hun landschappelijke ontwikkeling hing samen met oude waterlopen, kwelderwallen en de invloed van de zee. Westergo lag ten westen van het gebied van de Boorne, terwijl Oostergo zich aan de andere zijde ontwikkelde. De namen en bestuurlijke betekenis van deze gebieden zijn echter uit latere bronnen bekend. Zij mogen niet zonder meer worden toegepast op een volledig ontwikkelde zesde-eeuwse bestuursstructuur. Wel bestonden er al duidelijke landschappelijke verschillen en nederzettingsgebieden die later van belang werden voor de politieke en bestuurlijke indeling van Friesland.

De Boorne als waterweg en landschappelijke grens — Zesde en zevende eeuw

De Boorne en het daarmee verbonden watersysteem speelden een belangrijke rol in de ontwikkeling van het Friese landschap. De rivier en haar oudere lopen beïnvloedden de afwatering, de vorming van kwelders en de mogelijkheden voor verkeer. In latere eeuwen kreeg de Boorne ook betekenis als geografische aanduiding binnen de Friese gebieden. De waterloop moet echter niet worden voorgesteld als een onveranderde rivier met dezelfde loop als tegenwoordig. Door natuurlijke veranderingen en latere menselijke ingrepen verschoof de waterhuishouding. Voor de bewoners waren de waterverbindingen belangrijk omdat zij landbouwgebieden, nederzettingen en de kust met elkaar verbonden.

De ontwikkeling van handel en goederenuitwisseling — Zesde eeuw

De groei van sommige nederzettingen en de aanwezigheid van bijzondere voorwerpen wijzen op contacten over grotere afstanden. Goederen konden langs de Noordzeekust worden vervoerd en via waterwegen het binnenland bereiken. De uitwisseling hoefde niet uitsluitend via vaste markten plaats te vinden. Ook geschenken, persoonlijke relaties en andere vormen van overdracht konden een rol spelen. Voor Friesland waren landbouwproducten en vee belangrijke economische middelen. De archeologische vondsten tonen dat ook voorwerpen van buiten het gebied beschikbaar kwamen. Toch is het moeilijk de omvang van de handel in de zesde eeuw nauwkeurig vast te stellen. De latere bloei van de Friese handel mag niet volledig op deze periode worden teruggeprojecteerd.

De Friese kust en het Frankische rijk — Zesde eeuw

Ten zuiden van het Friese gebied ontwikkelde het Frankische rijk zich tot een belangrijke politieke macht. De Frankische koningen beheersten grote delen van het voormalige West-Romeinse gebied en probeerden hun invloed uit te breiden. De Rijnmondingen en de verbindingen met de Noordzee waren daarbij van economisch en strategisch belang. Voor de Friese gemeenschappen betekende de nabijheid van het Frankische rijk dat handel en politieke machtsvorming steeds sterker met elkaar verbonden raakten. De verhouding tussen Friese en Frankische machthebbers veranderde in de loop van de tijd. Niet iedere uitbreiding van invloed leidde onmiddellijk tot oorlog. Ook onderhandelingen en economische belangen speelden een rol.

De naam Frisia krijgt een ruimere betekenis — Zesde en zevende eeuw

In vroegmiddeleeuwse bronnen werd de naam Frisia gebruikt voor gebieden langs de Noordzeekust. De geografische betekenis daarvan viel niet samen met de grenzen van de huidige provincie Friesland. Afhankelijk van de schrijver en de periode kon de aanduiding betrekking hebben op verschillende kustgebieden. Dat maakt de interpretatie van schriftelijke berichten ingewikkeld. Wanneer een bron over Friezen spreekt, moet worden onderzocht welk gebied en welke gemeenschap worden bedoeld. De naam vormt geen bewijs dat alle bewoners dezelfde afkomst, politieke organisatie of identiteit hadden. Voor de geschiedenis van het huidige Friesland is daarom steeds een onderscheid nodig tussen de regionale ontwikkeling en de bredere Friese wereld.

De eerste aanwijzingen voor grotere machtsverbanden — Eerste helft zevende eeuw

In de zevende eeuw worden politieke verhoudingen in het Friese gebied geleidelijk duidelijker zichtbaar. De combinatie van vruchtbare landbouwgronden, handelsverbindingen en plaatselijke rijkdom bood mogelijkheden voor het ontstaan van grotere machtsverbanden. Sommige leiders konden invloed uitoefenen over meerdere nederzettingen of gebieden. De precieze omvang van hun gezag is voor deze vroege periode echter moeilijk vast te stellen. De latere geschreven bronnen noemen Friese koningen, maar beschrijven niet hoe hun macht oorspronkelijk ontstond. Archeologische vindplaatsen zoals Wijnaldum kunnen aanwijzingen geven voor rijke en invloedrijke milieus, zonder dat een rechtstreeks verband met een bepaalde koning bewezen kan worden.

De Rijnmondingen worden een politiek strijdgebied — Zevende eeuw

De omgeving van Utrecht en de Rijnmondingen kreeg in de zevende eeuw een groeiende betekenis. Hier kwamen handelsroutes vanuit het binnenland samen met verbindingen naar de Noordzee. Wie invloed had over deze gebieden, kon profiteren van het verkeer en de uitwisseling van goederen. Zowel Friese als Frankische machthebbers hadden daarom belangen bij deze waterwegen. De politieke verhoudingen veranderden, maar zijn niet voor ieder jaar nauwkeurig bekend. De latere conflicten moeten worden begrepen tegen deze economische en geografische achtergrond. Het ging niet uitsluitend om militaire overwinningen, maar ook om toegang tot handelsverbindingen en de mogelijkheid om gezag over bewoners en nederzettingen uit te oefenen.

Het christendom bereikt de wereld rond Friesland — Zesde en zevende eeuw

In de gebieden ten zuiden en westen van Friesland had het christendom zich al langer verspreid. Frankische koningen en kerkelijke instellingen ondersteunden de uitbreiding van het christelijke geloof. Ook via handel en persoonlijke contacten konden Friese bewoners kennisnemen van christelijke gebruiken. Voor de eerste helft van de zevende eeuw ontbreken echter voldoende gegevens om een omvangrijke kerkelijke organisatie in het huidige Friesland aan te tonen. De latere missionering van Willibrord, Bonifatius en Liudger behoort tot een volgende fase. Het is daarom belangrijk onderscheid te maken tussen mogelijke vroege contacten met het christendom en de latere, beter gedocumenteerde stichting van kerken en missionaire centra.

De plaatselijke samenleving vóór de Friese koningen — Rond 625–650

Rond het midden van de zevende eeuw bestond het Friese kustgebied uit landbouwgemeenschappen die via waterwegen met elkaar en met andere gebieden waren verbonden. Sommige nederzettingen beschikten over bijzondere goederen en bewoners met aanzienlijke rijkdom. De meeste mensen leefden echter van het boerenbedrijf. Hun bestaan bleef afhankelijk van de vruchtbaarheid van de kwelders, de verzorging van het vee en de bescherming van hun woonplaatsen tegen hoge waterstanden. De maatschappelijke verschillen waren groter geworden, maar de precieze politieke organisatie is slechts gedeeltelijk bekend. In deze wereld ontstonden de machtsverhoudingen die later duidelijker zichtbaar worden in de berichten over Friese koningen.

Friesland aan de vooravond van Aldgisl en Redbad — Rond 650

De geschiedenis van Friesland had tussen de Romeinse veldtochten en het midden van de zevende eeuw ingrijpende veranderingen doorgemaakt. De bewoners hadden te maken gekregen met Romeinse militaire macht, belastingen en handelscontacten. In de eeuwen daarna veranderden de nederzettingen en kwamen nieuwe verbindingen rond de Noordzee tot ontwikkeling. Op sommige terpen ontstonden aanzienlijke concentraties van rijkdom, terwijl de landbouw de basis van het dagelijks bestaan bleef. Tegelijk groeide de invloed van het Frankische rijk op de gebieden rond de Rijnmondingen. De politieke strijd die in de volgende periode met Aldgisl en Redbad duidelijker in de bronnen verschijnt, had daarmee een lange economische en landschappelijke voorgeschiedenis.