Groningen — Van bisschoppelijk bezit tot zelfstandig machtscentrum (1040–1506)

De ontwikkeling van Groningen op de grens van Drenthe en Friesland, de strijd tegen het Utrechtse landsheerlijke gezag, de opkomst van de stedelijke macht, de verbonden met de Ommelanden en de toenemende druk van Bourgondische en Saksische vorsten.

Groningen op de noordelijke Hondsrug

De geschiedenis van Groningen werd sterk bepaald door zijn geografische ligging. De nederzetting ontwikkelde zich op het noordelijke uiteinde van de Hondsrug, waar de hogere zandgronden van Drenthe overgingen in de lagergelegen Friese kleigebieden. Vanuit het zuiden liepen belangrijke verbindingen naar deze plaats, terwijl waterwegen toegang boden tot het noordelijke kustgebied. Groningen bevond zich daardoor op een overgang tussen verschillende landschappen en bevolkingsgroepen. De bevolking van de noordelijke kleigebieden kende Friese rechtstradities, terwijl de zuidelijke gebieden met Drenthe verbonden waren. Deze ligging maakte Groningen tot een ontmoetingsplaats voor landbouwers, kooplieden en reizigers en vormde de basis voor zijn latere economische betekenis.

De betekenis van afstand en bereikbaarheid

Groningen lag ver verwijderd van de belangrijkste politieke machtscentra binnen het Heilige Roomse Rijk. Deze afstand had grote gevolgen voor de ontwikkeling van het bestuur. Koningen en bisschoppen konden niet voortdurend persoonlijk toezicht houden op hun noordelijke bezittingen. Reizen duurde lang en militaire expedities waren afhankelijk van de beschikbare wegen, waterverbindingen en plaatselijke medewerking. De uitgestrekte moerasgebieden vormden daarbij een belangrijke hindernis. De plaatselijke machthebbers kregen hierdoor mogelijkheden om zelfstandig op te treden. De geografische afzondering van Groningen was dus niet alleen een economische omstandigheid, maar droeg ook bij aan de geleidelijke ontwikkeling van een zelfstandige stedelijke politiek.

Het koninklijke gezag in het Heilige Roomse Rijk

In de vroege middeleeuwen maakte Groningen deel uit van het Heilige Roomse Rijk. Het koninklijke gezag berustte niet op een uitgebreid centraal bestuursapparaat, maar op persoonlijke betrekkingen met bisschoppen, graven en andere machtige personen. De koning reisde met zijn hofhouding door verschillende delen van het rijk en vertrouwde de uitoefening van plaatselijke rechten toe aan vertegenwoordigers. Deze personen konden op hun beurt bevoegdheden overdragen aan ondergeschikte functionarissen. Zo ontstond een netwerk van bestuurlijke en persoonlijke verplichtingen. Voor afgelegen gebieden als Groningen betekende dit dat de werkelijke machtsuitoefening sterk afhankelijk was van plaatselijke omstandigheden en de bereidheid van bestuurders om het hogere gezag te erkennen.

De koninklijke schenking van 21 mei 1040

Op 21 mei 1040 schonk koning Hendrik III een landgoed in de villa Cruoninga aan de Utrechtse kerk. Aan deze schenking waren ook grafelijke rechten verbonden. De oorkonde vormt een belangrijk schriftelijk bewijs voor de plaats van Groningen binnen de middeleeuwse machtsstructuur. Zij laat zien dat de nederzetting niet buiten het koninklijke gezag stond, maar deel uitmaakte van een gebied waarin wereldlijke en kerkelijke rechten nauw met elkaar waren verbonden. Door de schenking kreeg de Utrechtse kerk een belangrijke positie in Groningen. De daadwerkelijke uitoefening van deze rechten bleef echter afhankelijk van vertegenwoordigers die namens de bisschop in het noorden optraden.

Groningen en het bisschoppelijke landsheerlijk gezag

De bisschop van Utrecht bezat in Groningen niet uitsluitend geestelijke bevoegdheden. Aan zijn positie waren ook wereldlijke rechten verbonden, waaronder bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden. De bisschop kon vertegenwoordigers benoemen om deze rechten namens hem uit te oefenen. De plaatselijke bevolking kreeg daardoor te maken met een landsheer die zich op grote afstand bevond. Deze situatie bood ruimte voor de ontwikkeling van eigen stedelijke belangen. Naarmate Groningen economisch sterker werd, ontstond een groeiende spanning tussen de formele aanspraken van Utrecht en de feitelijke zelfstandigheid van de stedelijke gemeenschap. De bisschop bleef landsheer, maar moest voor de handhaving van zijn rechten steeds meer rekening houden met plaatselijke machtsgroepen.

Bisschop Hartbert en de prefect Leffard

Om het Utrechtse gezag in Groningen te versterken, stelde bisschop Hartbert zijn broer Leffard aan als vertegenwoordiger. Deze prefect moest namens de bisschop bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden uitoefenen. De benoeming laat zien dat Utrecht probeerde zijn noordelijke bezittingen door middel van vertrouwde personen te beheren. De positie van de prefect raakte echter verbonden met de belangen van plaatselijke families en machtsgroepen. Daardoor ontstond een situatie waarin vertegenwoordigers van de bisschop niet alleen afhankelijk waren van hun landsheer, maar ook van hun eigen positie binnen Groningen. De prefectuur werd vervolgens een belangrijk onderdeel van de strijd om de feitelijke macht over de stad.

De toegangswegen naar Drenthe en Groningen

De natuurlijke omstandigheden maakten militaire ondernemingen in het noorden bijzonder moeilijk. Drenthe was vanuit het zuiden slechts via een beperkt aantal routes goed bereikbaar. Belangrijke toegangen liepen bij de Bisschopsberg tussen Steenwijk en Havelte en langs Hulsvoorde, tussen Dalen en Coevorden. Grote moerasgebieden maakten andere verbindingen gedurende een aanzienlijk deel van het jaar moeilijk begaanbaar. Voor een leger betekende dit dat de bewegingsvrijheid beperkt was en dat bevoorrading grote problemen kon opleveren. Deze omstandigheden speelden een belangrijke rol in de conflicten tussen de bisschoppen van Utrecht en de bevolking van Drenthe. Ook de militaire positie van Groningen werd door deze geografische omstandigheden beïnvloed.

De Slag bij Ane in 1227

In 1227 ondernam de bisschop van Utrecht een militaire expeditie tegen de Drenten, die zich tegen zijn gezag hadden verzet. Het bisschoppelijke leger werd bij Ane verslagen. De nederlaag was bijzonder zwaar en kostte de bisschop en vele ridders het leven. Het gevecht maakte duidelijk dat het Utrechtse gezag in het noorden niet zonder meer met militaire middelen kon worden afgedwongen. De verdedigers maakten gebruik van hun kennis van het landschap en de moeilijke terreinomstandigheden. Voor Groningen had de gebeurtenis eveneens betekenis. De prefect en zijn aanhangers stonden aan de zijde van Utrecht, maar ook binnen de stad bestond verzet tegen de vertegenwoordigers van het bisschoppelijke gezag.

De strijd om het bisschoppelijke gezag na 1227

Na de nederlaag bij Ane bleef Utrecht proberen zijn gezag in Drenthe en Groningen te herstellen. In 1234 slaagde de bisschop erin de Drenten opnieuw tot gehoorzaamheid te brengen, maar dit herstel bleek niet blijvend. De afstand tot Utrecht en de kracht van plaatselijke gemeenschappen maakten het moeilijk om een duurzaam bestuur te vestigen. Ook in Groningen bleef de positie van de prefect omstreden. Verschillende groepen verzetten zich tegen de bestaande machtsverhoudingen. De bisschop kon zijn vertegenwoordigers niet voortdurend beschermen en moest rekening houden met de belangen van de stedelijke bevolking en de omliggende Friese gebieden.

De Gelkingen en Papelingen in 1242

In 1242 kwamen de Gelkingen en Papelingen gewapenderhand in verzet tegen de bisschoppelijke prefect van Groningen. Deze groeperingen worden genoemd in de kroniek van Wittewierum. Hun optreden laat zien dat de strijd om het stedelijke bestuur niet uitsluitend een conflict tussen Groningen en Utrecht was. Ook binnen de plaatselijke samenleving bestonden tegenstellingen tussen families en machtsgroepen. De prefect vertegenwoordigde het formele landsheerlijke gezag, maar beschikte niet over voldoende middelen om zijn positie zonder tegenstand te handhaven. De gebeurtenissen vormden een belangrijke fase in de geleidelijke verzwakking van de bisschoppelijke macht en de opkomst van zelfstandige stedelijke bestuurders.

De Groningse universitas in 1245

Een oorkonde van 14 november 1245 vermeldt de aldermans en de universitas van Groningen. Deze begrippen wijzen op het bestaan van een georganiseerde stedelijke gemeenschap die gezamenlijk kon optreden. De oudermannen vervulden bestuurlijke taken en vertegenwoordigden de belangen van de gemeenschap. Het begrip universitas duidde daarbij op een rechtens erkend collectief en niet op een onderwijsinstelling. De vermelding is belangrijk voor de geschiedenis van het Groningse stadsbestuur. Zij laat zien dat de stedelijke bevolking inmiddels over een eigen organisatie beschikte die zelfstandig rechtshandelingen kon verrichten. Daarmee ontstond een bestuurlijke structuur die zich verder kon ontwikkelen naast het bestaande bisschoppelijke gezag.

De machtsverschuivingen van 1250 en 1251

Rond 1250 en 1251 verloor de bisschoppelijke prefect een aanzienlijk deel van zijn zeggenschap over Groningen. De machtsverschuiving kwam vooral ten goede aan plaatselijke bestuurders en personen uit de Friese Ommelanden die gebruikmaakten van de Groningse markt. De economische betrekkingen tussen stad en platteland speelden hierbij een belangrijke rol. De bisschop kon deze ontwikkelingen nauwelijks verhinderen. Zijn vertegenwoordiger bleef weliswaar aanwezig, maar beschikte niet meer over dezelfde bevoegdheden als voorheen. De gebeurtenissen tonen hoe economische belangen en plaatselijke politieke verhoudingen gezamenlijk bijdroegen aan het ontstaan van een zelfstandiger stedelijk bestuur.

Het verzet in Drenterwolde in 1259

In 1259 probeerde de bisschop van Utrecht zijn gezag over de dorpen van Drenterwolde te herstellen. Dit gebied lag ten oosten van de Hunze en behoorde tot de gebieden waarop Utrecht aanspraken maakte. De poging mislukte. Daarmee werd opnieuw duidelijk dat de bisschop zijn rechten in het noorden niet zonder plaatselijke steun kon afdwingen. De gebeurtenissen in Drenterwolde stonden niet los van de ontwikkelingen in Groningen en Drenthe. In verschillende gebieden werd het landsheerlijke gezag beperkt door gemeenschappen die hun eigen rechtsgewoonten en bestuurlijke bevoegdheden wilden behouden. De bisschoppelijke macht bleef daardoor formeel bestaan, terwijl haar praktische betekenis verder afnam.

De opkomst van het zelfstandige stadsbestuur

Gedurende de dertiende en veertiende eeuw ontwikkelde Groningen steeds meer eigen bestuurlijke instellingen. De stedelijke gemeenschap beschikte over vertegenwoordigers die namens de inwoners konden optreden. De handel en de groeiende economische betekenis van de stad versterkten deze ontwikkeling. Het stadsbestuur kreeg een steeds grotere rol bij de rechtspraak, de handhaving van plaatselijke regels en de bescherming van stedelijke belangen. De bisschop van Utrecht bleef formeel landsheer, maar zijn vertegenwoordigers konden hun bevoegdheden niet langer onbeperkt uitoefenen. De zelfstandigheid van Groningen ontstond daardoor geleidelijk, zonder dat één enkele gebeurtenis als het volledige begin van de stedelijke vrijheid kan worden aangewezen.

Groningen als handelscentrum tussen noord en zuid

De ligging van Groningen maakte de stad tot een belangrijk handelscentrum voor Drenthe en de Friese kustgebieden. Landverbindingen vanuit het zuiden kwamen hier samen met routes naar de Ommelanden. Landbouwproducten uit het omliggende gebied werden naar de stad gebracht, terwijl goederen van elders via Groningen hun weg naar het platteland vonden. De groeiende handelsactiviteiten versterkten de positie van de stedelijke kooplieden. Ook ontstonden regels voor de organisatie en bescherming van de handel. Groningen werd daardoor economisch afhankelijk van het omliggende gebied, maar kreeg tegelijkertijd mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de handelsstromen en de economische activiteiten van de omliggende gemeenschappen.

Het Oldermansboek en de Groningse handelsregels

Het Oldermansboek bevatte voorschriften voor de handel en de onderlinge verhoudingen tussen Groningse kooplieden. Een deel van deze regels stamde uit de dertiende eeuw. Het boek hield verband met de organisatie van de stedelijke koopmansgemeenschap en de werkzaamheden van het Gildrecht. Dit college behandelde geschillen tussen kooplieden en schippers, stelde handelsregels vast en beschermde bepaalde belangen van de stedelijke handelaren. Kooplieden die in de Ommelanden handel wilden drijven, moesten zich volgens de beschreven regels laten inschrijven. De handelsorganisatie werd daarmee een belangrijk instrument waarmee Groningen zijn economische positie tegenover de omliggende gebieden kon versterken.

De geleidelijke achteruitgang van de Utrechtse macht

In de veertiende eeuw werd de invloed van de bisschop van Utrecht op Groningen steeds kleiner. De grote afstand maakte het moeilijk om inkomsten te innen, plaatselijke bestuurders te controleren en bisschoppelijke rechten daadwerkelijk te handhaven. Groningen kon ondertussen steeds zelfstandiger optreden. De stedelijke bestuurders namen beslissingen over hun eigen belangen en ontwikkelden betrekkingen met omliggende gebieden. Utrecht behield formele aanspraken, maar beschikte over onvoldoende middelen om de vroegere machtspositie volledig te herstellen. Deze ontwikkeling leidde uiteindelijk tot overeenkomsten waarbij de stad belangrijke bevoegdheden rechtstreeks in handen kreeg en de bisschoppelijke vertegenwoordigers verder naar de achtergrond verdwenen.

De verpachting van Utrechtse rechten in 1392

In 1392 verpachtte het Utrechtse domkapittel belangrijke rechten aan het stadsbestuur van Groningen. De overeenkomst had betrekking op de jurisdictie in de stad, de stadstafel en het Gorecht. Daarmee kregen de Groningse bestuurders een groot deel van de feitelijke overheidsmacht in handen. De bisschoppelijke vertegenwoordiger verloor hierdoor zijn vroegere positie binnen de plaatselijke rechtspraak. Het Groningse raadhuis werd het centrum van het bestuur over de stad en haar directe omgeving. De bisschop bleef nog formeel landsheer, maar zijn invloed op het dagelijks bestuur was sterk verminderd. De overeenkomst vormde daarom een beslissende stap in de ontwikkeling van de stedelijke zelfstandigheid.

Frederik van Blankenheim en de eis tot huldiging

Bisschop Frederik van Blankenheim, die in 1393 aantrad, wilde de wereldlijke macht van het Sticht Utrecht herstellen. Hij probeerde rechten terug te krijgen die zijn voorgangers in verschillende gebieden hadden verloren. In 1400 eiste hij dat Groningen hem als landsheer zou huldigen. De stad wees deze eis af. De Groningers waren inmiddels sterk gehecht geraakt aan hun zelfstandigheid en beschouwden de verlangde huldiging als een aantasting van hun verworven rechten. De bisschop nam geen genoegen met deze weigering en besloot zijn aanspraken met militaire middelen kracht bij te zetten. Daarmee ontstond een nieuw conflict tussen het formele landsheerlijke gezag en de feitelijke zelfstandigheid van Groningen.

De belegering van Groningen in 1401

In 1401 trok Frederik van Blankenheim met een leger tegen Groningen op. De geografische ligging van de stad maakte een volledige omsingeling echter bijzonder moeilijk. Het bisschoppelijke leger kon Groningen voornamelijk vanuit het zuiden benaderen. De verdedigers hoefden daardoor slechts een relatief korte zijde van de stadsmuur te bewaken. Bovendien kregen zij steun van Ommelander Friezen die eveneens tegen bisschoppelijke inmenging waren. Vanuit het noorden kon Groningen bevoorraad blijven, terwijl het belegerende leger in Drenthe moeite had om voldoende voedsel te verkrijgen. Uiteindelijk moest de bisschop zijn onderneming opgeven zonder de stad tot gehoorzaamheid te hebben gedwongen.

De overeenkomst na het conflict met Utrecht

Enkele jaren na de mislukte belegering werd het conflict tussen Groningen en de bisschop van Utrecht bijgelegd. De stad moest daarbij haar zeggenschap over het Gorecht prijsgeven, maar wist voor het overige een groot deel van haar zelfstandigheid te behouden. De Groningers bleven zich verzetten tegen een verhouding waarin zij de bisschop als een daadwerkelijk regerende landsheer moesten erkennen. De overeenkomst toont dat de stedelijke vrijheid niet onbeperkt was. Groningen moest soms concessies doen, maar beschikte inmiddels over voldoende politieke en militaire kracht om belangrijke rechten te behouden. De bisschop kon zijn vroegere gezag niet volledig herstellen.

Groningen en de Friese vrijheid

In de Friese gebieden bestond een sterke traditie van weerstand tegen het gezag van buitenlandse graven en landsheren. Plaatselijke gemeenschappen wilden hun eigen rechtsgewoonten en bestuurlijke zelfstandigheid behouden. Groningen kon binnen deze omstandigheden een belangrijke bondgenoot zijn. De stad beschikte over een versterkte kern, handelsverbindingen en een bestuurlijke organisatie die bescherming konden bieden tegen militaire druk. De samenwerking met de Ommelanden was echter niet zonder tegenstellingen. Groningen verdedigde de Friese vrijheid mede omdat buitenlandse landsheren ook de stedelijke zelfstandigheid bedreigden. Tegelijkertijd probeerde het stadsbestuur zijn eigen economische en juridische invloed over de Friese gebieden te vergroten.

De bestuurlijke invloed op de Ommelanden

De groeiende macht van Groningen kwam onder meer tot uitdrukking in zijn betrokkenheid bij het bestuur en de rechtspraak van de Ommelanden. De stad nam deel aan gemeenschappelijke rechtsvergaderingen, de zogenoemde warven. Daarnaast ontwikkelde de Hoofdmannenkamer bevoegdheden bij de behandeling van geschillen en beroepszaken. Deze instellingen boden Groningen mogelijkheden om invloed uit te oefenen buiten de eigen stadsmuren. Voor de stedelijke bestuurders waren deze bevoegdheden belangrijk om de orde en veiligheid van de handelsverbindingen te beschermen. Verschillende Ommelander hoofdelingen beschouwden de groeiende invloed van Groningen echter als een aantasting van hun eigen rechten en zelfstandigheid.

De drie pijlers van de Groningse macht

De overheersende positie van Groningen tegenover de Ommelanden berustte op drie belangrijke pijlers. De eerste was de deelname aan bestuur en rechtspraak via de gemeenschappelijke warven. De tweede bestond uit de bevoegdheden van de Hoofdmannenkamer, die onder andere beroepszaken en geschillen tussen stedelingen en Ommelanders behandelde. De derde pijler was het stapelrecht, waarmee Groningen zijn economische positie beschermde. Daaraan was ook een brouwprivilege verbonden. Deze bestuurlijke, juridische en economische bevoegdheden versterkten elkaar. Zij maakten Groningen tot een regionaal machtscentrum, maar veroorzaakten ook verzet onder degenen die de stedelijke invloed als een beperking van hun vrijheid beschouwden.

De Bourgondische dreiging in de vijftiende eeuw

De uitbreiding van de Bourgondische macht veranderde de politieke verhoudingen in de Nederlanden. Hertog Karel de Stoute probeerde zijn gebieden te vergroten en zijn vorstelijke positie te versterken. Voor Groningen en de Ommelanden betekende deze ontwikkeling een mogelijke bedreiging van hun zelfstandigheid. De stad had belang bij het voorkomen dat de omliggende Friese gebieden onder een machtige buitenlandse landsheer kwamen. Ook de Ommelanders wilden hun eigen rechten beschermen. Deze gemeenschappelijke belangen vormden een belangrijke aanleiding voor nauwere samenwerking. De dreiging van Bourgondische overheersing bracht verschillende gemeenschappen ertoe hun onderlinge tegenstellingen tijdelijk op de achtergrond te plaatsen.

Het verbond van Groningen en de Ommelanden in 1473

In 1473 sloten Groningen en de Ommelanden een verbond dat gericht was op gezamenlijke bescherming tegen buitenlandse landsheren. De overeenkomst moest voorkomen dat de afzonderlijke gebieden onder het gezag van een machtige vorst zouden worden gebracht. Groningen kon militaire en bestuurlijke steun bieden, terwijl de Ommelanden voor de stad een belangrijk economisch en strategisch achterland vormden. Het verbond versterkte de samenhang tussen Stad en Lande. Tegelijkertijd bleef onduidelijk hoe ver de bevoegdheden van Groningen mochten reiken. De stad beschouwde haar leidende positie als noodzakelijk voor de bescherming van het gebied, terwijl verschillende Ommelander vertegenwoordigers hun zelfstandigheid wilden behouden.

De onderhandelingen met Oost-Friesland in 1473

In hetzelfde jaar werd geprobeerd een bondgenootschap met Oost-Friesland tot stand te brengen. Een bewaard ontwerpverdrag noemt gravin Theda van Oost-Friesland en verschillende plaatselijke vertegenwoordigers als mogelijke bondgenoten van Groningen en de Ommelanden. De overeenkomst was gericht tegen de Bourgondische machtsuitbreiding. Wanneer een van de betrokken partijen werd aangevallen, zouden de anderen militaire hulp bieden. Daarbij werd gesproken over de inzet van duizend man. Ook zouden de bondgenoten niet afzonderlijk met de Bourgondische hertog onderhandelen. Het ontwerp laat zien dat Groningen zijn veiligheid probeerde te versterken door samenwerking met gebieden buiten de directe omgeving van de stad.

Karel de Stoute en keizer Frederik III

In het najaar van 1473 onderhandelde Karel de Stoute met keizer Frederik III over een mogelijke verheffing van zijn gebieden tot een koninkrijk. Tijdens de besprekingen in Trier werd gesproken over een koninkrijk dat de naam Bourgondië of Friesland zou kunnen dragen. De keizer was bereid een dergelijke verheffing te overwegen, maar Karel zou het nieuwe koninkrijk als leenman van de keizer moeten besturen. De Bourgondische hertog verlangde echter een verdergaande zelfstandigheid en wees de voorgestelde regeling af. Het mislukken van deze onderhandelingen had gevolgen voor de politieke positie van de Friese gebieden, waarover de keizer vervolgens opnieuw vrij kon beschikken.

De keizerlijke bevestiging van 19 januari 1474

Op 19 januari 1474 bevestigde keizer Frederik III dat de Friese landen tussen Eems en Lauwers rechtstreeks onder het Heilige Roomse Rijk vielen. Hij verleende bovendien zijn goedkeuring aan het verbond dat Groningen en de Ommelanden tegen buitenlandse landsheren hadden gesloten. Deze bevestiging gaf de betrokken gebieden een belangrijke juridische en politieke grondslag voor hun zelfstandigheid. Zij konden zich beroepen op het keizerlijke gezag wanneer naburige vorsten aanspraken op hun gebied maakten. De daadwerkelijke bescherming bleef echter afhankelijk van plaatselijke samenwerking en militaire middelen. De keizerlijke bevestiging betekende daarom vooral een versterking van de rechtspositie van Stad en Lande.

De dood van Karel de Stoute in 1477

In 1477 sneuvelde Karel de Stoute bij Nancy. Zijn dood betekende een belangrijke verandering in de machtsverhoudingen binnen de Bourgondische Nederlanden. De onmiddellijke dreiging voor Groningen en de Ommelanden nam hierdoor af. De noordelijke gebieden hadden hun zelfstandigheid voorlopig weten te behouden. Groningen kon zich presenteren als een belangrijk bolwerk tegen buitenlandse overheersing en als verdediger van de Friese vrijheid. Toch verdwenen de onderlinge tegenstellingen niet. Dezelfde stad die bescherming bood tegen Bourgondische machthebbers, probeerde haar eigen bestuurlijke en economische invloed over de Ommelanden te versterken. Daardoor bleef de samenwerking tussen Stad en Lande kwetsbaar.

Het grote verbond van 1482

In 1482 werd de samenwerking tussen Groningen en de Ommelanden opnieuw vastgelegd. Het verbond bevestigde de politieke en economische samenhang tussen beide gebieden en moest bescherming bieden tegen buitenlandse machthebbers. Groningen bleef het belangrijkste stedelijke centrum, terwijl de Ommelanden een groot agrarisch achterland vormden. De overeenkomst bood een grondslag voor gezamenlijke belangenbehartiging, maar riep ook vragen op over de verdeling van bevoegdheden. Het stadsbestuur beschouwde de verbonden als bevestiging van zijn positie tegenover de Ommelanden. Verschillende plaatselijke hoofdelingen waren daarentegen beducht voor een ontwikkeling waarbij samenwerking zou veranderen in blijvende ondergeschiktheid aan Groningen.

Het Groninger stapelrecht

Het stapelrecht was een belangrijk instrument waarmee Groningen zijn economische positie beschermde. De stad probeerde de handel in producten uit de Ommelanden zoveel mogelijk via haar eigen markt te laten verlopen. Deze positie hing samen met de geografische ligging van Groningen op de verbindingen tussen het zuidelijke binnenland en de Friese kustgebieden. De stedelijke kooplieden beschikten bovendien over handelsregels en instellingen die hun belangen beschermden. Het stapelrecht versterkte de welvaart van Groningen, maar beperkte de mogelijkheden van andere plaatsen om zelfstandig handel te drijven. Daardoor werd het een belangrijke oorzaak van de langdurige conflicten tussen de stad en de Ommelanden.

De positie van Appingedam en het Oldambt

Appingedam en het Oldambt namen binnen de economische machtsverhoudingen een bijzondere positie in. Deze gebieden waren niet op dezelfde wijze en vanaf hetzelfde moment onder invloed van de Groningse markt gekomen als andere delen van de Ommelanden. Appingedam beschikte bovendien over eigen handelsbelangen en kon daardoor een concurrent van Groningen vormen. Het stadsbestuur probeerde zijn economische positie tegenover dergelijke plaatsen te beschermen. De vraag welke goederen verplicht via Groningen moesten worden verhandeld, leidde tot voortdurende discussies. Deze tegenstellingen zouden later een belangrijke rol spelen in de onderhandelingen met de Saksische machthebbers en bij de erkenning van nieuwe landsheren.

De opkomst van Albrecht van Saksen

Aan het einde van de vijftiende eeuw trad Albrecht van Saksen steeds nadrukkelijker op als machthebber in de Friese gebieden. Zijn positie als gubernator en potestaat vormde de grondslag voor aanspraken op een groot gebied, waaronder volgens zijn eigen opvatting ook Groningen en de Ommelanden vielen. De uitbreiding van zijn macht bracht de zelfstandigheid van Stad en Lande in gevaar. Groningen had eerder zijn invloed ten westen van de Lauwers zien afnemen en werd nu ook dichter bij huis geconfronteerd met een sterke vorstelijke tegenstander. Verschillende Ommelander hoofdelingen zagen in de Saksische macht een mogelijkheid om zich aan de invloed van Groningen te onttrekken.

Ommelander hoofdelingen zoeken Saksische bescherming

Sommige invloedrijke Ommelander hoofdelingen droegen hun particuliere bezittingen op aan Albrecht van Saksen om deze vervolgens als leengoederen terug te ontvangen. Daarmee verkregen zij een plaats binnen de landsheerlijke machtsstructuur en konden zij bescherming zoeken tegen Groningen. Het stadsbestuur beschouwde dit optreden als een schending van de verbonden tussen Stad en Lande. De Groningers reageerden met strafexpedities tegen de betrokken hoofdelingen. Daarbij werden borgen aangevallen en in brand gestoken. De strijd maakte duidelijk dat de tegenstelling tussen Groningen en de Ommelanden niet uitsluitend een conflict tussen stad en platteland was. Ook binnen de Ommelander samenleving bestonden verschillende politieke belangen.

Het verdrag van Aduard in 1500

In de zomer van 1500 sloot Groningen te Aduard een overeenkomst met Albrecht van Saksen. Het verdrag moest een einde maken aan de vijandelijkheden, maar bracht geen duurzame vrede. De partijen bleven verdeeld over de vraag wie het gezag over de Friese gebieden tussen Eems en Lauwers mocht uitoefenen. Groningen beriep zich op zijn bestaande rechten en verbonden, terwijl de Saksische hertog zijn landsheerlijke aanspraken handhaafde. De overeenkomst liet zien dat de stad niet langer onbeperkt zelfstandig kon optreden. De groeiende macht van de vorsten maakte het noodzakelijk om te onderhandelen over bevoegdheden die Groningen eerder grotendeels naar eigen inzicht had uitgeoefend.

Georg van Thurn en het tijdelijke bestuur

Het verdrag van 1500 voorzag in een regeling voor het bestuur van de betwiste Friese gebieden. Omdat Groningen en de Saksische hertog het niet eens konden worden over de rechtmatige machthebber, zou de kwestie aan het Rijkskamergerecht worden voorgelegd. In afwachting van een beslissing moest Georg van Thurn als tijdelijke bewindvoerder optreden. Hij zou het gebied namens het Rijk besturen. Deze regeling maakte duidelijk dat de strijd niet uitsluitend met militaire middelen werd gevoerd. Ook juridische aanspraken en keizerlijke instellingen speelden een rol. De getroffen overeenkomst kon de bestaande tegenstellingen echter niet wegnemen en leidde niet tot blijvende rust.

De vrijstellingen van het stapelrecht in 1500

In het verdrag met Albrecht van Saksen werd ook aandacht besteed aan de handelsrechten van Groningen. De stad behield het stapelrecht waarop zij zich van oudsher beriep, maar moest verschillende uitzonderingen aanvaarden. Ommelander hoofdelingen kregen ruimte om hun eigen producten te gebruiken en te verkopen. Ook Appingedam en het Oldambt werden van bepaalde verplichtingen vrijgesteld. Deze bepalingen beperkten de economische invloed van Groningen en versterkten de positie van groepen die zich tegen de stedelijke overheersing verzetten. De regeling laat zien dat het stapelrecht niet overal op dezelfde wijze werd toegepast en dat de omvang ervan voortdurend onderwerp van politieke onderhandelingen was.

De strijd met Georg van Saksen

Na het overlijden van Albrecht van Saksen werd de strijd voortgezet onder zijn opvolger Georg. De nieuwe hertog probeerde zijn aanspraken op Groningen en de Ommelanden te handhaven. Het lukte hem echter niet om de stad met militaire middelen volledig onder zijn gezag te brengen. De conflicten met de Ommelander hoofdelingen bleven eveneens bestaan. Voor het stadsbestuur werd steeds duidelijker dat de vroegere omstandigheden waren veranderd. Groningen kon niet langer verwachten dat het buiten de invloed van alle grote vorsten zou blijven. De stad moest een keuze maken tussen verschillende landsheerlijke kandidaten en proberen daarbij zoveel mogelijk van haar bestaande rechten te behouden.

De politieke verdeeldheid binnen Groningen

De toenemende Saksische druk veroorzaakte verdeeldheid binnen de Groningse bevolking. Sommige bestuurders en inwoners wilden onderhandelen met de Saksische machthebbers, terwijl anderen de voorkeur gaven aan een andere beschermheer. De gilden en de lagere stedelijke bevolkingsgroepen speelden een belangrijke rol in deze discussies. Het stadsbestuur kon niet zonder meer beslissingen nemen die de gehele gemeenschap raakten. De dreiging van oorlog en het mogelijke verlies van stedelijke rechten maakten brede instemming noodzakelijk. Daardoor ontstonden bijzondere vormen van overleg waarin verschillende groepen uit de stedelijke samenleving vertegenwoordigd waren en gezamenlijk over de politieke toekomst van Groningen moesten beslissen.

De zestienmanscommissie van 1506

Tijdens de crisis van 1506 werd in Groningen een commissie van zestien personen ingesteld. Vier leden kwamen uit de raad, vier uit de gezworen meente, vier uit de gilden en vier uit de groep die als de beste burgers werd aangeduid. Deze commissie moest belangrijke politieke vraagstukken behandelen, terwijl de gewone raad zich bleef bezighouden met de dagelijkse bestuurszaken en rechtspraak. De zestien konden indien nodig dagelijks bijeenkomen. De instelling van deze commissie toont hoe belangrijk de instemming van verschillende stedelijke groepen was geworden. Het stadsbestuur probeerde te voorkomen dat de interne verdeeldheid de verdediging en het voortbestaan van Groningen verder zou verzwakken.

De onderhandelingen met de Saksische machthebbers

Onder druk van de oorlogsomstandigheden onderhandelden vertegenwoordigers van Groningen met de Saksische machthebbers. Van Saksische zijde werd duidelijk gemaakt dat de stad haar aanspraken op de Ommelanden moest opgeven. Deze aanspraken waren volgens Groningen gebaseerd op het grote verbond van 1482. Ook de bisschop van Utrecht drong aan op afstand van bepaalde stedelijke rechten. De Saksische bevelhebber Vyt van Drachsdorf probeerde vanuit Aduard bovendien verdeeldheid te veroorzaken tussen de Groningse gilden en het stadsbestuur. Zijn optreden versterkte de spanningen binnen de stad, maar leidde niet tot een volledige Saksische overwinning.

De keuze voor Edzard van Oost-Friesland

De harde militaire druk van Saksische zijde maakte graaf Edzard van Oost-Friesland voor veel Groningers tot een aantrekkelijker landsheer. Edzard verbleef in Appingedam en wachtte op een gelegenheid om zijn invloed uit te breiden. Binnen Groningen werd gediscussieerd over de vraag of men zich aan de Saksische hertog of aan de Oost-Friese graaf moest onderwerpen. Uiteindelijk kreeg de voorkeur voor Edzard de overhand. Hij werd beschouwd als een vorst uit de nabije omgeving, terwijl de Saksische machthebbers als vreemdelingen werden gezien. De keuze betekende geen afstand van alle stedelijke zelfstandigheid, maar een poging om onder bescherming van een landsheer zoveel mogelijk rechten te behouden.

De geheime onderhandelingen in Tjamsweer

Op 4 april 1506 reisde een Groningse delegatie in het geheim naar Tjamsweer. Tot de afgevaardigden behoorden burgemeester Peter Sickinge, secretaris Gelmer Canter, Hindrick Teringveld, bouwmeester Johan Braemsche en Wigbold Smit. Zij ontmoetten daar graaf Edzard van Oost-Friesland en enkele van zijn raadslieden. De besprekingen moesten geheim blijven voor de Saksische bevelhebbers die zich in Aduard bevonden. Hoewel de onderhandelaars in Tjamsweer nog geen definitieve overeenkomst bereikten, zagen zij voldoende mogelijkheden om verder te praten. De bijeenkomst vormde daarmee een belangrijke stap in de voorbereiding van de overgang van Groningen naar het Oost-Friese landsheerlijke gezag.

De onderhandelingen in Termunten

Na de eerste besprekingen in Tjamsweer werden de onderhandelingen voortgezet in het Grijzemonnikenklooster te Termunten. Daar bereikten de Groningse vertegenwoordigers en de raadslieden van graaf Edzard overeenstemming over de voorwaarden waaronder de stad hem als landsheer zou erkennen. De delegatie keerde vervolgens naar Groningen terug en bracht verslag uit aan het stadsbestuur. Burgemeesters, raad, gezworen meente, vertegenwoordigers van de gilden en vooraanstaande burgers bespraken het resultaat. Zij besloten de overeenkomst aan de gehele burgerij voor te leggen. Deze gang van zaken laat zien dat de erkenning van een nieuwe landsheer niet uitsluitend door een kleine bestuurlijke groep werd bepaald.

De instemming van de burgerij in de Sint-Walburgkerk

Na de onderhandelingen in Termunten werd de Groningse burgerij bijeengeroepen in de Sint-Walburgkerk. Daar werden de bepalingen van de voorgenomen overeenkomst met Edzard van Oost-Friesland voorgelezen. De aanwezigen kregen gelegenheid hun instemming kenbaar te maken. Volgens de overlevering gebeurde dit door handopsteken. Vervolgens werd de graaf uitgenodigd om vertegenwoordigers naar Groningen te sturen voor het opstellen van het definitieve verdrag. De bijeenkomst toont de bijzondere betekenis van de stedelijke gemeenschap in de Groningse politiek. Juist omdat de erkenning van een landsheer gevolgen had voor de rechten en zelfstandigheid van de stad, werd brede steun van de burgerij noodzakelijk geacht.

Het verdrag van 24 april 1506

Op 24 april 1506 erkende Groningen graaf Edzard van Oost-Friesland als landsheer. In de overeenkomst droeg de stad ook de regering over de Ommelanden aan hem over. De graaf beloofde de bezittingen en rechten van Groningen en zijn inwoners in het omliggende gebied te respecteren. Tegelijkertijd wilde hij de bestaande economische verhoudingen aanpassen. De erkenning van Edzard betekende daardoor een belangrijke verandering in de politieke positie van Groningen. De stad gaf een deel van haar feitelijke zelfstandigheid op in ruil voor bescherming tegen de Saksische dreiging. Daarmee kwam een einde aan een periode waarin Groningen grotendeels zonder daadwerkelijk regerende landsheer had kunnen optreden.

De hervorming van de handel onder Edzard

Graaf Edzard wilde het Groninger stapelrecht niet zonder beperkingen handhaven. In de overeenkomst werd bepaald dat inlands graan niet uitsluitend via Groningen, maar ook via Appingedam mocht worden uitgevoerd. Over de handel in andere producten moesten nog verdere afspraken worden gemaakt. Deze regeling betekende een beperking van de economische monopoliepositie die Groningen had opgebouwd. Edzard probeerde een evenwicht te vinden tussen de belangen van de stad en die van het omliggende gebied. Voor Groningen was dit een gevoelige kwestie, omdat de stedelijke welvaart sterk afhankelijk was van de handel met de Ommelanden en de bescherming van de eigen markt.

De hervorming van de Hoofdmannenkamer

Onder Edzard van Oost-Friesland veranderde ook de bestuurlijke en rechterlijke organisatie. De bestaande Hoofdmannenkamer, die gedurende verschillende generaties belangrijke bevoegdheden had verworven, werd in haar oude vorm opgeheven. De graaf zou zelf personen uit de Groningse raadsfamilies aanwijzen om bepaalde financiële geschillen te behandelen. Voor andere zaken uit de Ommelanden werd een afzonderlijke bestuurlijke regeling voorbereid. Daarmee probeerde Edzard zijn landsheerlijke gezag daadwerkelijk vorm te geven. De hervormingen beperkten de zelfstandige invloed van Groningen op de rechtspraak en het bestuur van de Ommelanden. Zij maakten duidelijk dat de erkenning van een landsheer ook praktische gevolgen had voor bestaande stedelijke instellingen.

Het einde van de vrijwel zelfstandige stadspolitiek

De erkenning van Edzard van Oost-Friesland in 1506 vormde een keerpunt in de geschiedenis van Groningen. De stad had gedurende de voorafgaande eeuwen een uitzonderlijke zelfstandigheid opgebouwd. Zij beschikte over eigen bestuurlijke instellingen, uitgebreide handelsrechten en aanzienlijke invloed op de Ommelanden. De opkomst van machtige vorstelijke staten maakte het echter steeds moeilijker om deze positie te behouden. Groningen koos daarom voor bescherming door een landsheer uit de nabije omgeving. De stad probeerde daarbij zoveel mogelijk rechten veilig te stellen, maar moest aanvaarden dat de politieke omstandigheden waren veranderd. De strijd om zelfstandigheid zou onder volgende landsheren opnieuw worden voortgezet.

Groningen — De opkomst van een noordelijke stadsstaat en de strijd om Stad en Lande (1317–1619)

De geschiedenis van Groningen, Drenthe, Friesland, het Oldambt en Westerwolde: handelsmacht, rechtspraak, landsheerlijke conflicten en de overgang van Gelderse naar Habsburgse heerschappij.

Groningen en de Drentse handelsverbindingen

Groningen was niet uitsluitend op de Friese Ommelanden gericht. De stad onderhield ook nauwe betrekkingen met Drenthe, waarmee zij historisch verbonden was. Veel Groningse inwoners hadden Drentse familiebanden, landerijen en inkomsten. Ook Groningse geestelijke instellingen, waaronder het Olde Convent en het Klerkenhuis, bezaten grond in Drenthe. De Drentse landbouw leverde producten die via Groningen werden verhandeld. Vooral rogge en turf waren van betekenis. Anders dan in sommige Ommelander gebieden hoefden Drenten kennelijk niet met dwang naar de Groningse markt te worden geleid. De handel berustte op bestaande gewoonten en wederzijdse economische belangen.

Het onderscheid tussen burgers en ingezetenen

De Groningse samenleving kende verschillende juridische groepen. Binnen de stadsmuren woonden burgers en ingezetenen, die niet noodzakelijk dezelfde rechten bezaten. Buiten de muren, maar binnen de stadsvrijheid, leefden de buitenpoorters. De inwoners van Drenthe en de gebieden tussen Eems en Lauwers werden als binnenlands beschouwd. Zij behoorden in ruime zin tot de gemeenschap waarmee Groningen historische en economische betrekkingen onderhield. Mensen van buiten deze gebieden golden als vreemdelingen. Deze indeling laat zien dat de Groningse samenleving niet eenvoudig samenviel met de bevolking binnen de stadsmuren. De stedelijke gemeenschap maakte deel uit van een groter regionaal netwerk.

De eerste verbonden met Westerlauwers Friesland

De politieke betrekkingen tussen Groningen en Westerlauwers Friesland gingen terug tot het begin van de veertiende eeuw. In 1317 sloot Groningen een overeenkomst met Leeuwarden. Een jaar later volgden verdragen met Dokkum en Oostergo. Deze verbonden behoren tot de vroegste schriftelijke getuigenissen van Groningse samenwerking met gebieden ten westen van de Lauwers. De afspraken waren gericht op onderlinge betrekkingen, veiligheid en de bescherming van handelsbelangen. Groningen beschikte toen nog niet over de macht die het later in de Ommelanden zou uitoefenen. De verdragen tonen vooral hoe de stad door samenwerking haar regionale positie probeerde te versterken.

Het verbond met Stellingwerf en Schoterwerf in 1355

In 1355 sloot Groningen een overeenkomst met Stellingwerf en Schoterwerf. De Friese vertegenwoordigers beloofden te verhinderen dat vreemde landsheren, vooral vanuit het zuiden, de stad schade zouden toebrengen. Daarnaast werden afspraken gemaakt over vrije handel en rechtszekerheid. De overeenkomst past binnen een bredere ontwikkeling waarin Groningen bondgenoten zocht onder gemeenschappen die hun eigen zelfstandigheid wilden beschermen. Voor de Friese gebieden bood de samenwerking toegang tot een belangrijke markt en een mogelijke militaire bondgenoot. Groningen kreeg op zijn beurt steun bij het afweren van vorstelijke inmenging. Het verbond laat zien dat handelsbelangen en politieke veiligheid nauw met elkaar verbonden waren.

Het vredesverdrag van 1386

Op 26 september 1386 sloten Stellingwerf, Schoterwerf en Bornevrede een vredesverdrag met Groningen en de gezamenlijke Ommelanden. De betrokken partijen maakten afspraken over het stellen van gijzelaars in Groningen als waarborg voor de naleving van de vrede. De overeenkomst hield ook verband met de tegenstand van Onno Onsta en zijn aanhangers, die de vrede niet wilden erkennen. Daarmee blijkt hoe ingewikkeld de regionale politiek was. Niet alle hoofdelingen en gemeenschappen waren bereid dezelfde afspraken te aanvaarden. Groningen trad steeds vaker op als plaats waar overeenkomsten werden gesloten en waar de naleving van verdragen moest worden verzekerd.

De Groningse vrede en de Friese partijstrijd

In de eerste helft van de vijftiende eeuw raakte Groningen steeds nauwer betrokken bij de politieke conflicten in Westerlauwers Friesland. De tegenstellingen tussen verschillende Friese groeperingen maakten het moeilijk om een duurzame vrede te bereiken. Groningen koos regelmatig partij en probeerde door overeenkomsten de veiligheid van zijn bondgenoten en handelsverbindingen te beschermen. De zogenoemde Groningse vrede van 1422 maakte deel uit van deze pogingen. Het stadsbestuur beschouwde zijn optreden als een bijdrage aan orde en rechtszekerheid. Tegelijkertijd vergrootte de betrokkenheid bij Friese conflicten de politieke verplichtingen van Groningen en bracht zij de stad tegenover nieuwe tegenstanders.

De uitbreiding van de Groningse invloed in Friesland

In de daaropvolgende decennia probeerde Groningen zijn positie in Westerlauwers Friesland verder uit te breiden. De stad sloot overeenkomsten met verschillende dorpen en landschappen, waaronder gebieden in Smallingerland en Tietjerksteradeel. Een belangrijke stap was het verbond met Oostergo van 25 april 1444. Groningen wilde daarmee zijn invloed op de Friese rechtspraak en vredeshandhaving versterken. De stedelijke bestuurders gingen ervan uit dat de methoden waarmee zij in de Ommelanden succes hadden geboekt ook in Friesland konden worden toegepast. De politieke omstandigheden waren daar echter anders. De zelfstandige Friese gemeenschappen bleven verdeeld en verzetten zich geregeld tegen inmenging van buitenaf.

De grenzen van de Groningse macht in Westerlauwers Friesland

De pogingen van Groningen om in Westerlauwers Friesland een overheersende positie te verkrijgen, leverden uiteindelijk minder op dan het stadsbestuur had gehoopt. De Friese gebieden beschikten over eigen politieke tradities en waren verdeeld in concurrerende groeperingen. De stad raakte betrokken bij conflicten die zij niet volledig kon beheersen. Jan van den Broek beoordeelt deze ondernemingen kritisch. Hij waarschuwt tegen oudere geschiedschrijvers die de Groningse expansie als een reeks succesvolle en roemrijke gebeurtenissen voorstelden. Volgens zijn interpretatie overschatte Groningen zijn eigen mogelijkheden en onderschatte het de weerstand van de Friese gemeenschappen. Deze bronkritische beoordeling is belangrijk voor een evenwichtige geschiedenis.

De opkomst van Groningen in het Oldambt

Het Oldambt vormde oorspronkelijk een van de Friese landschappen en kende, evenals de Ommelanden, een sterke traditie van plaatselijke zelfstandigheid. Het gebied bestond uit verschillende landschappelijke delen. Het noordelijke Klei-Oldambt omvatte onder meer Termunten, Borgsweer en Wagenborgen. Het zuidelijke Wold-Oldambt bestond uit veen- en ontginningsgebieden rond plaatsen als Zuidbroek en Westerlee. De verbindingen met Groningen waren lange tijd moeilijk door de uitgestrekte veengebieden. Daardoor waren delen van het Oldambt sterker op de Eems gericht dan op de Groningse markt. De stad begon vooral vanaf het einde van de veertiende eeuw meer belangstelling voor dit gebied te tonen.

De Oldambtster warf en de rechtspraak

De rechtspraak in het Oldambt was aanvankelijk verbonden met plaatselijke rechters en gemeenschappelijke rechtsvergaderingen. De zogenoemde Oldambtster warf speelde hierin een belangrijke rol. Toen Groningen meer invloed kreeg, ontstonden mogelijkheden om tegen uitspraken van plaatselijke rechters bij het stadsbestuur in beroep te gaan. Deze ontwikkeling paste bij de bredere uitbreiding van de Groningse rechterlijke macht. De stad beschouwde haar betrokkenheid als een middel om rechtszekerheid en orde te bevorderen. Toch was het niet vanzelfsprekend dat alle Oldambtster gemeenschappen hun bevoegdheden wilden overdragen. De groeiende stedelijke invloed moest daarom worden ondersteund door overeenkomsten, militaire druk en samenwerking met plaatselijke groepen.

De families Gockinga en Houwerda

In het Oldambt speelden verschillende hoofdelingenfamilies een belangrijke rol. De Gockinga's bezaten invloed in het Wold-Oldambt, terwijl de Houwerda's een machtspositie in het Klei-Oldambt hadden. Hun versterkte huizen vormden plaatselijke centra van gezag. De belangen van deze families vielen niet altijd samen met die van Groningen. Toen het stadsbestuur zijn invloed probeerde uit te breiden, ontstonden conflicten over bestuur, rechtspraak en de erkenning van stedelijke rechten. De borgen van de hoofdelingen kregen daardoor een militaire betekenis. Groningen kon zijn positie in het Oldambt niet uitsluitend door verdragen versterken, maar moest ook rekening houden met gewapend verzet.

De strijd om Termunten en Zuidbroek in 1438

In 1438 wist Groningen de borg van de familie Houwerda in Termunten in handen te krijgen. Ook de strijd tegen de Gockinga's in Zuidbroek maakte deel uit van de uitbreiding van de stedelijke invloed. De inname van versterkte huizen was belangrijk omdat deze borgen niet alleen woningen waren, maar ook centra van plaatselijk bestuur en militaire macht. Door de hoofdelingen hun steunpunten te ontnemen, kon Groningen zijn eigen positie versterken. De gebeurtenissen vormden een belangrijke stap in de ontwikkeling van de stedelijke heerschappij over het Oldambt. Toch bleef de juridische grondslag van deze macht onderwerp van discussie.

De bijzondere positie van het Gorecht

Het Gorecht, ook bekend als het Gericht van Selwerd, was nauw verbonden met de geschiedenis van Groningen. Het gebied behoorde tot de omgeving waarop de bisschop van Utrecht rechten bezat. De stad had al eerder geprobeerd deze rechten in handen te krijgen. De verhouding met Utrecht veranderde echter verschillende keren. Nadat bisschop Frederik van Blankenheim in het begin van de vijftiende eeuw zijn aanspraken had laten gelden, bleef het Gorecht een afzonderlijk onderwerp van onderhandelingen. Uiteindelijk bracht geldgebrek bisschop David van Bourgondië ertoe de overheidsrechten aan Groningen te verpachten. De stad kon het gebied daardoor als een eigen jurisdictie beheren.

Het onderscheid tussen de stadsjurisdicties en de Ommelanden

De macht van Groningen over het Gorecht en het Oldambt verschilde van haar invloed op de Ommelanden. In de stadsjurisdicties oefende Groningen rechtstreeks bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden uit. De Ommelanden daarentegen behielden eigen instellingen en rechtsgewoonten, al speelde de stad een belangrijke rol bij de gemeenschappelijke rechtspraak. Dit onderscheid was van grote betekenis voor latere conflicten. Het stadsbestuur kon niet zonder meer dezelfde bevoegdheden in alle gebieden opeisen. De juridische grondslag van zijn macht verschilde per landschap. Daardoor ontstonden discussies over de vraag welke gebieden daadwerkelijk onder stedelijke heerschappij stonden en waar slechts sprake was van samenwerking.

De handelsroutes buiten Groningen om

De economische positie van Groningen berustte gedeeltelijk op de natuurlijke verbindingen tussen Drenthe en de Friese kleigebieden. Toch bestonden er alternatieve handelsroutes. Ten westen van de Hondsrug konden reizigers onder gunstige omstandigheden vanuit de omgeving van Roden door het moerasgebied bij Leek naar Vredewold, Langewold, Humsterland en Middag trekken. Aan de oostzijde waren verbindingen mogelijk via Zuidlaren, de Hunze en Kropswolde naar Fivelgo. Deze routes waren moeilijker dan de weg door Groningen, maar boden mogelijkheden om de stedelijke markt te vermijden. Het stadsbestuur probeerde daarom ook langs deze verbindingen zijn economische belangen te beschermen.

Het oorspronkelijke karakter van het stapelrecht

Het Groninger stapelrecht ontstond niet als één duidelijk vastgelegd landsheerlijk privilege. De oudste bekende regels hadden vooral betrekking op afspraken tussen Groningse kooplieden. Zij verplichtten elkaar om de handel in Ommelander producten via de Groningse markt te laten verlopen. Buitenlandse kooplieden mochten deze handel niet zelfstandig buiten de stad om organiseren. De regels waren nauw verbonden met het koopmansgenootschap en het Gildrecht. Jan van den Broek benadrukt dat deze oorspronkelijke afspraken moeten worden onderscheiden van de latere verplichtingen die aan de Ommelander bevolking werden opgelegd. Het stapelrecht veranderde daardoor in de loop van de tijd van karakter.

De uitbreiding van het stapelrecht

In de vijftiende eeuw kreeg de economische macht van Groningen een steeds dwingender karakter. Ommelander producenten moesten hun goederen in toenemende mate op de Groningse markt aanbieden. Het ging daarbij onder meer om graan, vee, boter en kaas. Ook het stedelijke brouwprivilege speelde een rol. De Groningers probeerden te verhinderen dat de Ommelanders buiten de stad bier betrokken of zelfstandig concurrerende handelsactiviteiten ontwikkelden. Deze verplichtingen beperkten de economische vrijheid van de omliggende gemeenschappen. De stad beschouwde de maatregelen als bescherming van haar bestaande positie, terwijl verschillende Ommelanders ze zagen als een aantasting van hun rechten.

Het brouwprivilege van Groningen

Naast het stapelrecht beschikte Groningen over een economisch voordeel op het gebied van de bierproductie. De stedelijke bestuurders probeerden de bierhandel in de omliggende gebieden te beheersen. Het brouwprivilege moest voorkomen dat de Ommelanders op grote schaal buiten de stad om bier produceerden of betrokken. Voor Groningen was bier een belangrijk handelsproduct en een bron van stedelijke inkomsten. De combinatie van stapelrecht en brouwprivilege versterkte de afhankelijkheid van de Ommelanden van de Groningse markt. Tegelijkertijd werd deze economische overheersing een belangrijke oorzaak van verzet, vooral wanneer de stedelijke regels de belangen van plaatselijke producenten en handelaren beperkten.

De veranderingen rond de Eems en het Damsterdiep

De ontwikkeling van nieuwe waterverbindingen veranderde de economische positie van Groningen en de oostelijke Ommelanden. Door veranderingen in de waterhuishouding en het ontstaan van het Damsterdiep werden gebieden bereikbaar die eerder sterker op de Eems waren georiënteerd. Hierdoor kreeg Groningen nieuwe mogelijkheden om zijn handelsinvloed uit te breiden. Tegelijkertijd bleef Appingedam een belangrijke concurrent. De stad Groningen probeerde haar economische regels ook op de oostelijke gebieden toe te passen, maar stuitte daar op bestaande handelsgewoonten en plaatselijke belangen. De geschiedenis van het stapelrecht kan daarom niet los worden gezien van de veranderingen in het landschap en de waterverbindingen.

De strijd om Westerwolde

Westerwolde lag ten oosten van Groningen en kende een andere landsheerlijke geschiedenis dan de Ommelanden. De bisschop van Münster bezat er rechten, terwijl plaatselijke machthebbers een belangrijke positie innamen. Groningen probeerde zijn invloed in het gebied te vergroten door verbonden met de bevolking te sluiten. De stad wilde vooral voorkomen dat Westerwolde onder het gezag van een vijandige machthebber zou komen. Ook de verbinding met het Oldambt was van betekenis. De strijd om Westerwolde hing daarom samen met de verdediging van de oostelijke toegangswegen en de uitbreiding van de Groningse bestuursmacht buiten de eigen stadsmuren.

Hayo Addinga en de strijd om Wedde

De familie Addinga speelde een belangrijke rol in Westerwolde. Hayo Addinga beschikte over een versterkt huis bij Wedde en maakte aanspraak op rechten in het gebied. Groningen raakte met hem in conflict over zijn machtspositie en over de dorpen Blijham en Bellingwolde. De stad wilde deze plaatsen bij het Oldambt betrekken, terwijl Addinga ze tot zijn eigen gebied rekende. In 1478 slaagden de Groningers erin zijn huis bij Wedde in te nemen en te verwoesten. Daarmee verloor Addinga een belangrijk militair steunpunt. Groningen probeerde vervolgens zijn eigen gezag in het gebied verder te organiseren.

De stichting van de Pekelborg

Na de strijd met Hayo Addinga bouwde Groningen een nieuw steunpunt aan de Pekel bij Winschoten. Deze versterking werd de Pekelborg genoemd. Het stadsbestuur stelde er een kastelein aan die toezicht moest houden op het Wold-Oldambt en op de rechten die Groningen in Westerwolde had verworven. De borg vormde een militair en bestuurlijk centrum van waaruit de stad haar invloed in het oostelijke grensgebied kon uitoefenen. De stichting van de Pekelborg laat zien dat Groningen zijn macht niet uitsluitend door overeenkomsten en rechtspraak probeerde te vestigen. Ook militaire steunpunten werden ingezet om verworven posities te beschermen.

Het plan voor een keizerlijke belening in 1479

In 1479 onderzocht Groningen de mogelijkheid om zijn macht over de Ommelanden en Westerwolde officieel door de keizer te laten erkennen. Het stadsbestuur liet een ontwerp opstellen voor een oorkonde waarbij de stad met deze gebieden zou worden beleend. Daarmee wilde Groningen zijn feitelijke positie omzetten in een formeel erkende landsheerlijke bevoegdheid. Het plan werd echter niet uitgevoerd. De kosten van een dergelijke belening bleken te hoog. Daarom besloot de stad haar bestaande politiek voort te zetten en de invloed op omliggende gebieden door middel van verbonden en afzonderlijke overeenkomsten te behouden. De onderneming toont hoe ver de stedelijke ambities inmiddels reikten.

De verpanding van Westerwolde in 1482

In 1482 sloot Groningen een overeenkomst met de bisschop van Münster over Westerwolde. De bisschop verpandde zijn overheidsrechten in het gebied voor vijfentwintig jaar aan de stad. Groningen betaalde daarvoor tweeduizend gulden. In ruil beloofde het stadsbestuur geen nieuwe militaire versterkingen in Westerwolde op te richten. De overeenkomst gaf Groningen een duidelijker juridische grondslag voor zijn bestuur in het gebied. Zij betekende echter niet dat de stad onbeperkt over Westerwolde kon beschikken. De rechten bleven verbonden met de bisschop van Münster en waren voor een bepaalde termijn overgedragen. Daardoor bleef de stedelijke positie afhankelijk van de politieke omstandigheden.

Het verlies van Westerwolde in 1498

De macht van Groningen in Westerwolde bleek niet duurzaam. In 1498 kwam de stad onder zware politieke en militaire druk te staan. Zij moest de rechten die zij van de bisschop van Münster had verkregen weer overdragen. Ook moest Groningen afstand doen van zijn aanspraken op Blijham en Bellingwolde. Daarmee ging een belangrijk deel van de oostelijke machtsuitbreiding verloren. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat de Groningse stadsstaat kwetsbaar bleef tegenover sterkere landsheren. De stad had gedurende de vijftiende eeuw een groot gebied onder haar invloed gebracht, maar beschikte niet over voldoende middelen om alle verworven rechten blijvend te beschermen.

De Saksische machtsuitbreiding en de crisis rond 1500

Aan het einde van de vijftiende eeuw veranderden de machtsverhoudingen in Friesland en de omliggende gebieden ingrijpend. Albrecht van Saksen en zijn opvolgers probeerden hun landsheerlijke aanspraken uit te breiden. Groningen kwam hierdoor onder druk te staan. De stad moest rekening houden met militaire ondernemingen, politieke onderhandelingen en het verlies van bestaande bevoegdheden. Ook binnen de Ommelanden ontstond verdeeldheid. Sommige hoofdelingen zagen in de Saksische macht een mogelijkheid om zich aan de invloed van Groningen te onttrekken. De Groningse bestuurders probeerden hun positie te verdedigen, maar konden niet voorkomen dat de zelfstandigheid van de stad steeds verder onder druk kwam te staan.

De overgang naar Edzard van Oost-Friesland in 1506

In 1506 erkende Groningen graaf Edzard van Oost-Friesland als landsheer. De stad zocht bescherming tegen de Saksische dreiging, maar wilde daarbij zoveel mogelijk van haar eigen rechten behouden. Edzard bracht veranderingen aan in de bestuurlijke en economische verhoudingen. De positie van de Hoofdmannenkamer werd gewijzigd en de handelsrechten van Groningen werden beperkt. Ook Appingedam kreeg mogelijkheden om zelfstandig handel te drijven. De erkenning van Edzard betekende daardoor niet uitsluitend een verandering van landsheer. Zij had directe gevolgen voor de machtspositie van Groningen tegenover de Ommelanden en voor de instellingen waarmee de stad haar regionale invloed had uitgeoefend.

Karel van Gelre en de nieuwe machtsverhoudingen

De toenemende strijd tussen Saksische, Bourgondisch-Habsburgse en Gelderse machthebbers bracht Groningen opnieuw in een moeilijke positie. Karel van Gelre voerde een langdurige strijd tegen de uitbreiding van de Habsburgse macht. Voor Groningen bood hij een mogelijke bescherming tegen buitenlandse overheersing. De stad probeerde tegelijkertijd haar oude bestuurlijke en economische positie te herstellen. In de onderhandelingen met Gelre speelde daarom niet alleen de vraag wie landsheer zou worden, maar ook welke rechten Groningen in de Ommelanden mocht uitoefenen. De Gelderse machtsuitbreiding werd zo nauw verbonden met de bestaande tegenstelling tussen Stad en Lande.

Het Gelderse verdrag van 1515

In 1515 onderhandelden vertegenwoordigers van Groningen met de Gelderse maarschalk Willem van Ooy. De afspraken hadden betrekking op de erkenning van Karel van Gelre als landsheer en op de positie van Groningen tegenover de Ommelanden. De stad droeg belangrijke rechten over aan de hertog, maar probeerde tegelijkertijd haar bestuurlijke en rechterlijke bevoegdheden te herstellen. Het verdrag vormde een belangrijke stap in de aansluiting van Groningen bij de Gelderse macht. De onderhandelingen tonen dat het stadsbestuur zijn zelfstandigheid niet zonder voorwaarden wilde opgeven. Bescherming door een landsheer moest samengaan met garanties voor bestaande privileges en regionale machtsaanspraken.

De ratificatie van de Gelderse afspraken in 1518

De afspraken die in 1515 met de Gelderse vertegenwoordigers waren gemaakt, werden in 1518 officieel bekrachtigd. Daarmee kreeg de verhouding tussen Groningen en Karel van Gelre een duidelijker juridische grondslag. De stad wist belangrijke bevoegdheden te behouden of opnieuw te verkrijgen. Tegelijkertijd bleef de positie van de Ommelanden ingewikkeld. De hertog kon niet zonder meer alle rechten uitoefenen die in de verdragen werden genoemd. Zijn feitelijke macht was afhankelijk van de bereidheid van plaatselijke gemeenschappen en hoofdelingen om hem te erkennen. Het onderscheid tussen formele verdragsafspraken en daadwerkelijke machtsuitoefening bleef daarom een belangrijk kenmerk van de Gelderse periode.

Het herstel van de Groningse rechterlijke invloed

Onder Karel van Gelre kreeg Groningen mogelijkheden om zijn vroegere invloed op de Ommelander rechtspraak te herstellen. De gemeenschappelijke warven en de behandeling van beroepszaken speelden hierbij een belangrijke rol. Het stadsbestuur wilde voorkomen dat de Ommelanden zich volledig aan zijn rechterlijke invloed zouden onttrekken. De hertog had belang bij een bestuurlijke organisatie die zijn gezag kon ondersteunen. Toch bestond er geen volledige overeenstemming tussen Stad en Lande. Verschillende Ommelander vertegenwoordigers bleven vasthouden aan hun eigen rechten en beschouwden de Groningse bevoegdheden als een bedreiging van hun zelfstandigheid. Daardoor bleef de juridische machtsverdeling onderwerp van conflicten.

De Ommelander huldiging van Karel van Gelre in 1521

Op 20 juni 1521 verklaarde Karel van Gelre dat hij de privileges, vrijheden, heerlijkheden en oude gewoonten van de Ommelanden zou handhaven. Daarbij verwees hij naar het grote verbond dat Groningen en de Ommelanden in 1482 hadden gesloten. Dit verbond had een looptijd van veertig jaar en zou in 1522 aflopen. De Gelderse verklaring moest de continuïteit van de samenwerking tussen Stad en Lande waarborgen. Voor Groningen was het belangrijk dat beide gebieden dezelfde landsheer erkenden. Daarmee hoopte de stad te voorkomen dat de Ommelanden zich onder bescherming van een andere vorst aan haar invloed zouden onttrekken.

De beperkingen van de Gelderse macht

Hoewel Karel van Gelre formeel als landsheer werd erkend, kon hij zijn gezag niet overal even krachtig uitoefenen. Verschillende Ommelander hoofdelingen bleven hun eigen belangen verdedigen. De politieke situatie werd bovendien beïnvloed door de voortdurende oorlog met Habsburg. Het Gelderse bestuur beschikte niet over voldoende middelen om alle conflicten duurzaam op te lossen. Groningen bleef daarom zelf actief bij de verdediging van zijn rechten. De verhouding tussen de stad en de hertog was niet zonder spanningen. De Groningers verwachtten bescherming, maar moesten rekening houden met de militaire en financiële verplichtingen die de Gelderse politiek met zich meebracht.

De nieuwe onrust vanaf 1523

Vanaf 1523 verslechterde de politieke situatie in het noorden opnieuw. De strijd tussen Gelderse en Habsburgse machthebbers breidde zich uit en verschillende gebieden werden geconfronteerd met militaire ondernemingen. De Bourgondisch-Habsburgse veldheer Jurgen Schenck van Toutenburg speelde hierbij een belangrijke rol. Groningen raakte steeds sterker betrokken bij conflicten die het stadsbestuur niet zelfstandig kon beëindigen. De bescherming door Karel van Gelre bleek kostbaar en onzeker. De stad moest bijdragen aan militaire ondernemingen en rekening houden met de aanwezigheid van gewapende troepen. Daardoor groeide de twijfel of de Gelderse landsheer op langere termijn voldoende bescherming kon bieden.

Karel van Gelre en zijn aanspraken op Westerwolde

In 1530 maakte Karel van Gelre ook aanspraak op het gezag over Westerwolde. Dit gebied had Groningen eerder onder zijn invloed gebracht, maar in 1498 weer aan de bisschop van Münster moeten afstaan. De Gelderse aanspraken maakten duidelijk dat de hertog zijn machtspositie in het noorden verder wilde uitbreiden. Voor Groningen was dit niet zonder betekenis. Westerwolde lag strategisch aan de oostzijde van het gebied en was verbonden met de verdediging van het Oldambt. De gebeurtenissen tonen hoe ingewikkeld de landsheerlijke verhoudingen waren. Verschillende machthebbers konden aanspraken maken op hetzelfde gebied, terwijl de feitelijke zeggenschap voortdurend veranderde.

De militaire crisis van 1536

In 1536 werd de positie van Groningen bijzonder moeilijk. Gewapende strijdgroepen bedreigden de stad en haar omgeving. Appingedam kreeg een steeds grotere militaire betekenis en dreigde als uitvalsbasis tegen Groningen te worden gebruikt. De stad beschouwde Appingedam bovendien als een economische concurrent die haar handelspositie kon ondermijnen. De militaire en economische belangen kwamen daardoor rechtstreeks met elkaar in botsing. Tegelijkertijd eiste Karel van Gelre dat hij een versterking in Groningen mocht bouwen. Voor het stadsbestuur betekende dit een ernstige bedreiging van de zelfstandigheid. De Groningers begonnen daarom opnieuw te zoeken naar een andere landsheer.

De toenadering tot Karel V

Tijdens de crisis van 1536 richtte Groningen zich tot Jurgen Schenck van Toutenburg, die namens keizer Karel V in het noorden optrad. De stad hoopte door onderhandelingen bescherming te verkrijgen zonder haar bestaande privileges volledig te verliezen. Karel V had belang bij de uitbreiding van zijn gezag over Groningen en de Ommelanden. Voor het stadsbestuur was vooral van betekenis dat een machtige landsheer de voortdurende oorlogsomstandigheden kon beëindigen. De onderhandelingen werden daardoor bepaald door wederzijdse belangen. Groningen zocht veiligheid en behoud van rechten, terwijl Karel V zijn landsheerlijke positie in het noorden wilde versterken.

Het verdrag van 15 juni 1536

Op 15 juni 1536 werd de overeenkomst tussen Karel V en Stad en Lande officieel bekrachtigd. Groningen en de Ommelanden kwamen onder dezelfde landsheer te staan. De bestaande privileges en statuten zouden in beginsel worden gehandhaafd. Ook de stedelijke rechten over het Oldambt en het Gericht van Selwerd bleven behouden. Het verdrag betekende een belangrijke verandering in de politieke positie van Groningen. De Gelderse periode kwam ten einde en het Habsburgse gezag werd erkend. Toch betekende de overeenkomst geen volledige herinrichting van het bestuur. Veel bestaande instellingen en onderlinge verhoudingen bleven voortbestaan.

De onopgeloste tegenstelling tussen Stad en Lande

Het verdrag van 1536 regelde niet nauwkeurig hoe de macht tussen Groningen en de Ommelanden moest worden verdeeld. De bestaande rechten en gewoonten bleven grotendeels gehandhaafd, maar hun betekenis was op verschillende punten omstreden. De stad beschouwde haar vroegere verdragen als grondslag voor een leidende positie. Verschillende Ommelander vertegenwoordigers meenden daarentegen dat hun zelfstandigheid onvoldoende werd beschermd. De nieuwe landsheer liet veel ruimte voor uiteenlopende interpretaties. Daardoor verdwenen de tegenstellingen niet. De overeenkomst bracht wel een einde aan de onmiddellijke landsheerlijke crisis, maar liet de belangrijkste bestuurlijke en economische conflicten tussen Stad en Lande bestaan.

De mislukte herziening van het grote verbond

Na 1536 werden pogingen gedaan om de verhouding tussen Groningen en de Ommelanden opnieuw te regelen. Daarbij kwam ook het grote verbond van 1482 ter sprake. De betrokken partijen konden echter geen overeenstemming bereiken over de rechten van de stad en de zelfstandigheid van de Ommelanden. Vooral het stapelrecht, het brouwprivilege en de bestuurlijke bevoegdheden van Groningen vormden belangrijke struikelblokken. De stedelijke gilden hadden belang bij het behoud van economische voorrechten en verzetten zich tegen maatregelen die de Groningse marktpositie konden verzwakken. Het mislukken van de onderhandelingen verhinderde dat Stad en Lande zich tot een hechter bestuurlijk geheel konden ontwikkelen.

De Friese of Drentse identiteit van Groningen

In de zestiende eeuw ontstonden discussies over de vraag of Groningen historisch tot Drenthe of Friesland behoorde. De oorkonde van 1040 plaatste Groningen in Drenthe. Toch werd de stad door verschillende tijdgenoten als een Friese stad beschouwd. Deze tegenstelling hing samen met politieke belangen. Ommelander vertegenwoordigers benadrukten soms het Drentse karakter van Groningen om haar aanspraken op Friese gebieden te bestrijden. Andere schrijvers noemden Groningen juist de belangrijkste stad van Friesland. Jan van den Broek waarschuwt dat deze tegenstelling niet zonder meer op de vroegmiddeleeuwse werkelijkheid kan worden toegepast. De stad lag op een overgang tussen beide gebieden.

Johan Rengers en de kritiek op Groningen

Johan Rengers van Ten Post behoorde tot de belangrijkste verdedigers van de Ommelander zelfstandigheid. Hij verzette zich tegen de aanspraken van Groningen op bestuurlijke en economische overheersing. Volgens Rengers was de stad geen vanzelfsprekend machtscentrum van Friesland en konden haar historische rechten niet zonder meer worden gebruikt om de Ommelanden ondergeschikt te maken. Zijn opvattingen werden mede gevormd door de langdurige conflicten tussen Stad en Lande. Hij was echter geen neutrale waarnemer. Zijn geschriften moeten worden gelezen tegen de achtergrond van zijn politieke positie en persoonlijke ervaringen. Zij zijn belangrijke bronnen, maar vereisen kritische beoordeling.

Groningen als metropool van Friesland

Verschillende vroegmoderne schrijvers noemden Groningen de metropool van Friesland. Daarmee werd niet noodzakelijk bedoeld dat de stad rechtmatig over alle Friese gebieden heerste. Het woord kon ook verwijzen naar de belangrijkste of grootste stad van een regio. De geleerde Cornelius Kempius gebruikte deze aanduiding, evenals andere humanistische schrijvers. Johan Rengers beschouwde de titel echter als een uitdrukking van de Groningse overheersingsdrang. Jan van den Broek maakt duidelijk dat het begrip in zijn historische context moet worden beoordeeld. De aanduiding had verschillende betekenissen en mag niet zonder meer worden opgevat als bewijs voor landsheerlijke rechten.

De Groningse universitas en de stedelijke gemeenschap

De bestuurlijke ontwikkeling van Groningen begon niet met een moderne democratische organisatie. De oudste stedelijke gemeenschap bestond uit mensen met verschillende juridische en sociale posities. Sommige inwoners waren verbonden met koninklijke of kerkelijke hoven, anderen waren vrije boeren, kooplieden, ambachtslieden of dienaren. De gezamenlijke gemeenschap trad in de dertiende eeuw op als de universitas Groningae. Dit collectief kon besluiten nemen en verplichtingen aangaan die voor de leden bindend waren. De nadruk lag daarbij op het gezamenlijke belang. Niet iedereen had echter dezelfde mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de besluitvorming.

Ministerialen, horigen en vrije inwoners

In het vroege Groningen bestonden verschillende maatschappelijke groepen. Ministerialen waren personen die oorspronkelijk tot een onvrije stand konden behoren, maar door hun dienst aan een machtige heer een hoge positie hadden verworven. Horigen waren aan een hof verbonden en stonden onder het gezag van een hofheer of diens vertegenwoordiger. Daarnaast waren er vermoedelijk vrije boeren met eigen grondbezit. De groeiende markt trok kooplieden, ambachtslieden en arbeiders aan. Deze verscheidenheid maakte de bestuurlijke organisatie ingewikkeld. De verschillende groepen hadden niet dezelfde rechten, maar moesten binnen de nederzetting wel afspraken maken over veiligheid, bestuur en het gebruik van gemeenschappelijke voorzieningen.

Het beginsel van gezamenlijke besluitvorming

In de middeleeuwse stedelijke gemeenschap werd grote waarde gehecht aan eendrachtige besluitvorming. Wanneer een besluit eenmaal door de bevoegde gemeenschap was genomen, werd verwacht dat ook tegenstanders zich eraan zouden houden. Dit betekende niet dat iedereen werkelijk dezelfde mening had. Tijdens het overleg konden scherpe tegenstellingen bestaan. De uiteindelijke beslissing werd echter voorgesteld als een gezamenlijk besluit. Deze opvatting hing samen met het middeleeuwse rechtsdenken, waarin het recht werd beschouwd als iets dat moest worden gevonden en niet willekeurig kon worden vastgesteld. De nadruk op unanimiteit mag daarom niet worden verward met volledige politieke gelijkheid.

De gezworen meente en het stedelijke bestuur

Naast de raad ontwikkelde Groningen een vertegenwoordiging die bekendstond als de gezworen meente. Deze instelling speelde een rol bij belangrijke stedelijke besluiten. De leden legden een eed af en waren betrokken bij het bestuur van de gemeenschap. De precieze samenstelling en bevoegdheden veranderden in de loop van de tijd. De gezworen meente vormde een onderdeel van het evenwicht tussen de stedelijke bestuurders en andere invloedrijke groepen. Toch betekende haar bestaan niet dat iedere inwoner rechtstreeks aan het bestuur deelnam. De politieke macht bleef in belangrijke mate verbonden met bezit, maatschappelijke positie en de invloed van gevestigde families.

De rechtsvernieuwing van 1425

In 1425 besloten burgemeesters, raad en wijsheid van Groningen de stedelijke rechtsregels opnieuw vast te leggen. De bepalingen werden verdeeld over negen boeken, zodat rechters en bestuurders de regels gemakkelijker konden terugvinden. Het stadsbestuur behield daarbij de mogelijkheid om bestaande sancties in algemene zin te verzwaren of te verlichten. De rechtsvernieuwing laat zien dat Groningen beschikte over een ontwikkelde stedelijke rechtsorganisatie. Het bestuur probeerde de verschillende regels systematisch bijeen te brengen en de toepassing ervan te vereenvoudigen. De geschreven bepalingen vormen een belangrijke bron voor de ontwikkeling van de stedelijke instellingen en de bevoegdheden van de raad.

De invloed van de Groningse gilden

De Groningse gilden vertegenwoordigden ambachtslieden, kooplieden en andere beroepsgroepen. Zij hadden niet alleen economische, maar ook politieke betekenis. Bij belangrijke conflicten konden de gilden druk uitoefenen op het stadsbestuur. Hun vertegenwoordigers waren betrokken bij overleg over stedelijke rechten, handelsbelangen en de verhouding met buitenlandse landsheren. De gilden waren vooral geïnteresseerd in het behoud van regels die de economische positie van hun leden beschermden. Daardoor speelden zij een belangrijke rol bij de verdediging van het stapelrecht en het brouwprivilege. Hun invloed vormde een tegenwicht tegen de macht van de gevestigde raadsfamilies.

De brieven van Johan Rengers aan de gilden

De politieke betekenis van de Groningse gilden blijkt onder meer uit brieven van Johan Rengers van Ten Post. Op 8 oktober 1479 richtte hij zich tot verschillende gildebestuurders. In een brief van 11 juni 1484 verklaarde hij dat zijn conflict zich richtte tegen de heren van de Groningse raad en niet tegen de gilden of de stedelijke bevolking. Hij probeerde de gildebesturen ertoe te bewegen druk op de raad uit te oefenen. De brieven tonen dat politieke tegenstanders van het stadsbestuur de gilden beschouwden als een invloedrijke groep. Zij konden worden aangesproken om veranderingen in het stedelijke beleid af te dwingen.

De breuk tussen Stad en Lande in 1575

De langdurige tegenstellingen tussen Groningen en de Ommelanden leidden in 1575 tot een ernstige breuk. Vooral de economische verplichtingen en de bestuurlijke aanspraken van de stad vormden een voortdurende bron van conflict. De samenwerking die op het grote verbond van 1482 was gebaseerd, kwam daardoor ten einde. De Ommelanders wilden hun eigen rechten beschermen, terwijl Groningen vasthield aan de positie die het gedurende de voorafgaande eeuwen had opgebouwd. De breuk laat zien dat de gemeenschappelijke bescherming tegen buitenlandse machthebbers onvoldoende was om alle onderlinge tegenstellingen te overbruggen. De economische en juridische belangen van beide partijen bleven uiteenlopen.

De Reductie van Groningen in 1594

In 1594 kwam Groningen onder het gezag van de Republiek. De stad moest haar vroegere politieke positie aanpassen aan de nieuwe verhoudingen. Groningen en de Ommelanden werden binnen één gewestelijke structuur samengebracht, maar hun onderlinge tegenstellingen verdwenen niet. De regeling beperkte de zelfstandigheid die Groningen gedurende de middeleeuwen had verworven. Tegelijkertijd behield de stad belangrijke economische en bestuurlijke belangen. De Staten-Generaal moesten rekening houden met de bestaande machtsverhoudingen tussen Stad en Lande. De Reductie betekende daarom niet het einde van alle conflicten, maar het begin van een nieuwe fase waarin deze binnen de Republiek werden uitgevochten.

Ubbo Emmius en de Groningse staatsinrichting

De geschiedschrijver Ubbo Emmius beschreef aan het begin van de zeventiende eeuw de staatsinrichting van Groningen. Hij karakteriseerde het bestuur als overwegend aristocratisch, met een beperkte democratische inslag. Volgens zijn voorstelling waren vooral leden van vooraanstaande families geschikt om in de raad en de gezworen meente zitting te nemen. Emmius stond kritisch tegenover de politieke invloed van ambachtslieden en andere groepen uit de lagere burgerij. Zijn beschrijving weerspiegelt niet alleen de bestuurlijke werkelijkheid, maar ook zijn eigen opvattingen over een goede staatsinrichting. Daarom moet zijn oordeel worden onderscheiden van de feitelijke ontwikkeling van de Groningse politieke instellingen.

Bernhard Alting en de veranderende volksinvloed

De zeventiende-eeuwse Groningse jurist Bernhard Alting beoordeelde de politieke geschiedenis van zijn stad anders dan Ubbo Emmius. Hij meende dat de gewone bevolking vóór de Reductie van 1594 meer invloed op het bestuur had gehad dan in zijn eigen tijd. Alting wees bovendien op de wederzijdse afhankelijkheid van Groningen en de Ommelanden. Volgens hem konden de belangen van de stad niet los worden gezien van die van het omliggende gebied. Zijn opvattingen bieden een belangrijk tegenwicht tegen geschiedschrijvers die vooral de macht van de stedelijke elite benadrukten. Ook zijn oordeel vraagt om kritische vergelijking met de beschikbare bronnen.

De verwerving van Westerwolde in 1619

In 1619 wist Groningen de heerlijkheid Westerwolde te verwerven. Daarmee kreeg de stad opnieuw een belangrijke positie in het gebied waar zij in de vijftiende eeuw al invloed had proberen uit te oefenen. De verwerving maakte het mogelijk om de oostelijke gebieden sterker bij het stedelijke bestuur en de economische ontwikkeling te betrekken. Ook de exploitatie van de veengebieden in het Gorecht en het Oldambt kreeg in de daaropvolgende periode een grotere betekenis. De gebeurtenissen van 1619 laten zien dat de regionale ambities van Groningen niet eindigden met de Reductie van 1594. De stad bleef streven naar uitbreiding en bescherming van haar economische en bestuurlijke belangen.

Groningen tussen zelfstandigheid en regionale overheersing

De geschiedenis van Groningen laat zien hoe een nederzetting op de noordelijke Hondsrug uitgroeide tot een stad met een uitzonderlijke politieke en economische positie. De stedelijke zelfstandigheid ontstond door de geleidelijke verzwakking van het bisschoppelijke gezag en de ontwikkeling van eigen bestuursinstellingen. Vervolgens breidde Groningen zijn invloed uit over de Ommelanden, het Gorecht, het Oldambt en Westerwolde. Deze uitbreiding bracht samenwerking, maar ook langdurige conflicten met zich mee. De erkenning van achtereenvolgende landsheren veranderde de politieke omstandigheden, zonder alle bestaande tegenstellingen op te lossen. De verhouding tussen Stad en Lande bleef daardoor eeuwenlang een bepalend onderdeel van de noordelijke geschiedenis.

Groningen — De strijd om het stadsbestuur en de macht van de burgerij (1436–1595)

Een chronologische geschiedenis van de Groningse bestuursinstellingen, de gilden, de volksoproeren, de Gelderse en Habsburgse landsheren en de ingrijpende politieke veranderingen na de Reductie van 1594.

Groningen als zelfstandige stedelijke gemeenschap

Groningen had zich gedurende de middeleeuwen ontwikkeld tot een stad met een uitzonderlijke mate van zelfstandigheid. Anders dan in veel andere steden oefende een landsheer lange tijd weinig rechtstreeks toezicht uit op de samenstelling van het bestuur. De stedelijke gemeenschap beschikte over eigen instellingen, rechtsregels en economische privileges. Burgemeesters en raad bestuurden de stad, maar moesten rekening houden met de gezworen meente en de gilden. Deze groepen vertegenwoordigden verschillende belangen binnen de bevolking. Hun onderlinge verhoudingen waren niet altijd duidelijk vastgelegd. Juist daardoor konden bij belangrijke beslissingen conflicten ontstaan over de vraag wie namens de gemeenschap mocht spreken.

De vorstelijke macht en de stedelijke oligarchie

In de Bourgondische en Habsburgse Nederlanden probeerden vorsten hun invloed op de steden uit te breiden. Zij hadden belang bij betrouwbare bestuurders die belastingen konden innen en de landsheerlijke politiek ondersteunden. Een kleine groep vooraanstaande families was gemakkelijker te beïnvloeden dan een brede stedelijke gemeenschap. Daarom bevorderden vorsten regelmatig bestuursvormen waarin de macht bij een beperkte elite lag. Groningen vormde lange tijd een uitzondering op deze ontwikkeling. De stad had weinig rechtstreeks landsheerlijk toezicht gekend en haar burgers waren gewend bij belangrijke aangelegenheden betrokken te worden. De groeiende macht van de vorsten bracht deze traditie echter steeds verder onder druk.

Het algemene gildenreglement van 1436

In 1436 stelden de Groningse raad en de gezworen meente een algemene regeling voor de ambachtsgilden vast. Daarin werden de bevoegdheden van de gildebesturen begrensd. Zij mochten geen overeenkomsten sluiten of regelingen treffen die strijdig waren met de rechten en besluiten van het stadsbestuur. De regeling toont dat de gilden al vóór het midden van de vijftiende eeuw een zelfstandige organisatie bezaten. Tegelijkertijd probeerden de stedelijke bestuurders hun politieke invloed onder controle te houden. De verhouding tussen raad en gilden werd daarmee een terugkerend onderwerp van discussie. Het reglement kon de latere conflicten niet voorkomen.

De groeiende ontevredenheid over de raadsfamilies

Gedurende de vijftiende eeuw ontstond binnen Groningen steeds meer kritiek op de manier waarop de gevestigde raadsfamilies het bestuur uitoefenden. Een beperkte groep invloedrijke personen bekleedde regelmatig de belangrijkste functies. Andere burgers en vertegenwoordigers van de gilden vonden dat hun belangen onvoldoende werden behartigd. Vooral financiële maatregelen en de verdeling van stedelijke inkomsten konden aanleiding geven tot protest. De gezworen meente moest in beginsel bijdragen aan de vertegenwoordiging van de gemeenschap, maar werd niet door iedereen als voldoende onafhankelijk beschouwd. De spanning tussen bestuurlijke continuïteit en bredere volksinvloed werd daardoor steeds duidelijker zichtbaar.

Het gildenoproer van 1457

In 1457 kwam het tot een openlijk conflict tussen het stadsbestuur en de gilden. De gildebroeders verzetten zich tegen besluiten van raad en gezworen meente. De onrust dwong de bestuurders tot onderhandelingen. De gebeurtenissen tonen dat de gilden niet uitsluitend economische belangen verdedigden, maar ook aanspraak maakten op politieke invloed. Het stadsbestuur kon belangrijke maatregelen niet altijd uitvoeren zonder rekening te houden met de georganiseerde burgerij. Het oproer werd daarmee een belangrijk precedent voor de volksbewegingen van de zestiende eeuw. De Groningse bestuurstraditie bleef ruimte bieden aan verzet tegen besluiten die als strijdig met het gemeenschappelijke belang werden beschouwd.

De afspraken van 5 mei 1457

Op 5 mei 1457 werden afspraken gemaakt die verband hielden met de verhouding tussen de gilden en het stadsbestuur. De betrokken partijen probeerden de bestaande tegenstellingen te beëindigen en nieuwe regels voor hun samenwerking vast te leggen. De afspraken hadden betrekking op de wijze waarop de stedelijke gemeenschap bij belangrijke beslissingen moest worden betrokken. De gebeurtenissen tonen dat de gilden in staat waren de raad tot concessies te bewegen. Tegelijkertijd bleef de bestuurlijke positie van de raad bestaan. Het compromis was daarom geen volledige overwinning van één partij, maar een poging de verschillende machtsgroepen binnen de stad opnieuw met elkaar te verbinden.

De rol van Hendrick Baroldes en de burgemeesters

Bij de gebeurtenissen van 1457 speelden verschillende vooraanstaande Groningse bestuurders een rol. Onder hen bevonden zich Hendrick Baroldes, Otto ter Hansouw en Gosen van Dulck. Hun namen komen voor in de documenten die betrekking hebben op de politieke spanningen en de daaropvolgende afspraken. De betrokkenheid van deze burgemeesters laat zien dat het conflict de hoogste bestuurskringen bereikte. De raad moest rekening houden met de mogelijkheid dat een deel van de bevolking zijn besluiten niet langer zou erkennen. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat bestuurlijke macht in Groningen niet uitsluitend op formele bevoegdheden berustte, maar ook op de bereidheid van de burgers om het gezag te aanvaarden.

De gezworen meente en de gilden na 1457

Na het gildenoproer bleef de verhouding tussen de gezworen meente en de gilden ingewikkeld. De gezworen meente had een erkende positie binnen het stedelijke bestuur, maar de gilden verlangden dat zij daadwerkelijk voor de gehele gemeenschap optrad. Wanneer de gezworenen te nauw met de raad samenwerkten, konden zij het vertrouwen van andere groepen verliezen. De gebeurtenissen van 1457 maakten duidelijk dat de gilden zelfstandig politieke druk konden uitoefenen. Deze ontwikkeling zou later opnieuw zichtbaar worden tijdens de conflicten van 1523 en 1527–1528. De strijd om vertegenwoordiging had daarmee een lange voorgeschiedenis.

De bestuurlijke verhoudingen rond 1500

Aan het begin van de zestiende eeuw bestond het Groningse bestuur uit verschillende colleges waarvan de bevoegdheden elkaar gedeeltelijk overlapten. Burgemeesters en raad behandelden de dagelijkse aangelegenheden. De gezworen meente had een rol bij belangrijke besluiten, terwijl de gilden hun belangen via bouwmeesters en andere vertegenwoordigers naar voren brachten. Bij uitzonderlijke omstandigheden kon de burgerij rechtstreeks worden geraadpleegd. Deze bestuursvorm maakte brede betrokkenheid mogelijk, maar bracht ook onzekerheid met zich mee. Wanneer de colleges het niet eens werden, ontbrak soms een algemeen aanvaarde procedure om het conflict te beëindigen.

De Saksische dreiging en de keuze voor bescherming

De uitbreiding van de Saksische macht in Friesland en de omliggende gebieden bracht Groningen in een moeilijke positie. De stad wilde voorkomen dat zij haar zelfstandigheid verloor en zocht een landsheer die bescherming kon bieden. Tegelijkertijd wilden de bestuurders de bestaande privileges behouden. Binnen Groningen bestonden verschillende opvattingen over de gewenste politieke koers. De raad moest rekening houden met de gezworen meente en de gilden, die zich niet zonder meer bij iedere beslissing neerlegden. De keuze voor een beschermheer werd daardoor een vraagstuk dat de gehele stedelijke gemeenschap raakte.

De volksbeweging tijdens Pasen 1506

Tijdens het Paasfeest van 1506 werd de politieke onrust in Groningen zichtbaar. De bevolking uitte haar afkeer van de Saksische machthebbers en sprak steun uit voor graaf Edzard van Oost-Friesland. Volgens de overlevering werden liederen gezongen waarin de Saksische bevelhebber Vyt van Drachsdorf werd afgewezen. De gebeurtenissen laten zien dat de bevolking actief deelnam aan de politieke meningsvorming. De keuze voor een landsheer werd niet uitsluitend beschouwd als een aangelegenheid van burgemeesters en raad. De volksbeweging oefende druk uit op de onderhandelingen en maakte duidelijk dat het stadsbestuur rekening moest houden met de publieke stemming.

Edzard van Oost-Friesland als beschermheer

In 1506 erkende Groningen Edzard van Oost-Friesland als landsheer. De stad verwachtte dat hij bescherming zou bieden tegen de Saksische dreiging en de economische rust zou herstellen. De erkenning betekende echter niet dat Groningen zijn eigen instellingen wilde opgeven. Raad, gezworen meente en gilden bleven betrokken bij de politieke besluitvorming. Edzard moest daarom rekening houden met de bestaande stedelijke rechten. Zijn militaire mogelijkheden waren bovendien beperkt. Daardoor bleef de situatie onzeker. De bevolking verlangde veiligheid en herstel van de handel, maar merkte dat de nieuwe landsheer niet alle problemen kon oplossen.

Georg van Saksen probeert de stad te verdelen

Georg van Saksen probeerde de Groningse bestuursgroepen tegen elkaar uit te spelen. Hij stuurde afzonderlijke brieven aan de raad, de gezworen meente en de gilden. Daarmee hoopte hij steun te vinden bij groepen die ontevreden waren over het bestaande beleid. De poging mislukte. De gilden en de gezworen meente verklaarden dat zij in overleg met de raad handelden. Hun reactie toont dat de stedelijke instellingen ondanks onderlinge conflicten gezamenlijk konden optreden tegenover een buitenlandse machthebber. Groningen bleef daardoor moeilijk met diplomatieke druk alleen te onderwerpen.

De toenadering tot Karel van Gelre

De beperkte mogelijkheden van Edzard van Oost-Friesland brachten Groningen ertoe opnieuw naar een sterkere beschermheer te zoeken. Karel van Gelre voerde een langdurige strijd tegen de Bourgondisch-Habsburgse macht en wilde zijn invloed naar het noorden uitbreiden. Voor Groningen bood hij een mogelijkheid om aan de Saksische druk te ontkomen. Volgens Ubbo Emmius speelden Edzard en de leidende Groningse kringen een rol bij de toenadering. Karel kon bovendien rekenen op Franse steun in zijn strijd tegen Habsburg. Daardoor kreeg de keuze van Groningen betekenis binnen de bredere Europese machtsverhoudingen.

De Gelderse beloften aan de Groningse gilden

Karel van Gelre probeerde ook de Groningse gilden voor zich te winnen. Volgens Ubbo Emmius liet hij zijn hofmeester Hendrick van Gent een brief aan de gildebesturen schrijven. Daarin werd hulp toegezegd en gewezen op de mogelijkheid van Franse ondersteuning. Tegelijkertijd werden de inwoners aangespoord rustig en standvastig te blijven. De brief toont dat de hertog rekening hield met de politieke betekenis van de georganiseerde burgerij. Buitenlandse landsheren konden niet volstaan met onderhandelingen met enkele burgemeesters. De instemming van andere stedelijke groepen was belangrijk om een duurzame machtspositie te verkrijgen.

De Gelderse erkenning en de stedelijke verwachtingen

De aansluiting bij Karel van Gelre bracht nieuwe verwachtingen met zich mee. De stad hoopte dat de hertog de oorlog zou beëindigen, de handel zou beschermen en de bestaande rechten zou handhaven. Karel had op zijn beurt belang bij een betrouwbaar steunpunt in het noorden. De verhouding tussen landsheer en stad berustte daarom op wederzijdse verplichtingen. Groningen wilde bescherming zonder zijn bestuurlijke zelfstandigheid volledig op te geven. De hertog verwachtte politieke steun en financiële bijdragen. Deze belangen waren niet altijd met elkaar verenigbaar. Daardoor ontstonden al spoedig nieuwe spanningen.

De Gelderse belastingen en de jaargelden

Vanaf 1518 ontving Karel van Gelre belastingen uit de Ommelanden. Een deel van deze inkomsten werd gebruikt om invloedrijke Groningse bestuurders aan zich te binden. Zij ontvingen jaarlijkse uitkeringen die bekendstonden als jaargelden. Onder de gewone bevolking ontstond kritiek op deze praktijk. Men vond dat bepaalde bestuurders persoonlijk voordeel haalden uit hun verbondenheid met de landsheer. De ontvangers werden spottend aangeduid als personen die bij de blauwe zak zaten. De jaargelden werden daardoor een symbool van de groeiende afstand tussen de gevestigde bestuurskringen en de rest van de stedelijke gemeenschap.

De groeiende ontevredenheid over Karel van Gelre

De Gelderse hertog had beloofd Groningen rust en veiligheid te brengen. In werkelijkheid bleven militaire conflicten en financiële problemen bestaan. De stad moest bijdragen aan de oorlogvoering, terwijl de economische voordelen waarop men had gehoopt uitbleven. De jaarlijkse uitkeringen aan invloedrijke bestuurders versterkten de ontevredenheid. De bevolking kreeg de indruk dat de landsheer vooral de stedelijke elite begunstigde. Daardoor ontstond verzet tegen de Gelderse politiek en tegen personen die als zijn aanhangers werden beschouwd. De kritiek richtte zich zowel op de buitenlandse machthebber als op de eigen bestuurders.

De huldiging van Karel van Gelre in 1522

In november 1522 werd Karel van Gelre door de Groningers als landsheer gehuldigd. De erkenning betekende echter niet dat de politieke tegenstellingen verdwenen. De bevolking bleef kritisch tegenover de financiële verplichtingen en de invloed van Gelderse vertegenwoordigers op het stadsbestuur. De hertog moest rekening houden met de bestaande stedelijke privileges, terwijl de raad zijn positie tegenover de gilden en de gezworen meente wilde behouden. De huldiging vormde daarom geen definitieve oplossing voor de politieke crisis. De belangrijkste conflicten zouden in de daaropvolgende jaren opnieuw naar voren komen.

De volksbeweging van 1523

In 1523 ontstond een nieuwe volksbeweging die zich verzette tegen de invloed van de Gelderse aanhangers binnen het stadsbestuur. De bevolking verlangde dat bestuurders het gemeenschappelijke belang vooropstelden en geen persoonlijke voordelen van de landsheer ontvingen. Vertegenwoordigers van de vier stedelijke kluften werden bij de politieke besluitvorming betrokken. De beweging leidde tot maatregelen die de samenstelling van de bestuurscolleges beïnvloedden. De gevestigde families verloren tijdelijk een deel van hun invloed. Toch bleef de bestaande bestuursstructuur grotendeels behouden. De veranderingen hadden vooral betrekking op de personen die de functies mochten vervullen.

Het besluit tegen de jaargelden

Een belangrijk resultaat van de volksbeweging was het besluit om de ontvangst van jaargelden door stedelijke bestuurders tegen te gaan. Het besluit kwam tot stand door samenwerking tussen raad, gezworen meente en vertegenwoordigers van de gilden. De regeling moest verhinderen dat personen die een stedelijke functie bekleedden tegelijkertijd financiële voordelen van de Gelderse landsheer ontvingen. Daarmee wilde men belangenverstrengeling voorkomen. De maatregel had een duidelijke politieke betekenis. Zij moest het vertrouwen herstellen dat de bestuurders namens de stedelijke gemeenschap optraden en niet in de eerste plaats de belangen van een buitenlandse machthebber dienden.

De inwerkingtreding op 22 februari 1524

De regeling tegen de jaargelden trad op 22 februari 1524 in werking. Jan van den Broek wijst erop dat Sicke Benninge de datering van het oorspronkelijke besluit niet geheel juist weergeeft. De bewaarde stukken maken duidelijk dat de voorbereiding al eerder had plaatsgevonden. De ingangsdatum viel samen met het begin van een nieuw bestuurlijk jaar. De gevolgen waren zichtbaar in de Gelderse financiële administratie. Een deel van de personen die eerder jaarlijkse uitkeringen ontvingen, verdween uit de rekeningen. De regeling laat zien dat de volksbeweging daadwerkelijk invloed had op de verhouding tussen de stedelijke bestuurders en de landsheer.

De verkiezingen van februari 1524

De maatregelen tegen de jaargelden hadden gevolgen voor de samenstelling van de stedelijke bestuurscolleges. Bij de verkiezingen van februari 1524 konden bepaalde personen niet opnieuw worden gekozen wanneer zij financiële banden met de Gelderse landsheer onderhielden. Daardoor veranderde de personele samenstelling van het bestuur. De bestaande instellingen bleven echter functioneren. Burgemeesters, raad en gezworen meente behielden hun formele positie. De gebeurtenissen tonen dat politieke hervormingen in Groningen niet noodzakelijk gepaard gingen met de afschaffing van bestaande bestuursorganen. De strijd richtte zich vaak op de vraag wie toegang tot die instellingen mocht krijgen.

Jasper van Marwijk als Gelderse stadhouder

Jasper van Marwijk vertegenwoordigde de Gelderse landsheer in Groningen. Hij probeerde invloed uit te oefenen op de interne politieke verhoudingen en raakte betrokken bij verschillende conflicten tussen de raad en de volksvertegenwoordigers. Zijn optreden was niet altijd gericht op ondersteuning van de bestaande bestuurders. Soms probeerde hij juist gebruik te maken van de ontevredenheid onder de bevolking. Daarmee werd de stedelijke politiek onderdeel van de Gelderse machtsuitoefening. Van Marwijk moest echter rekening houden met de zelfstandige positie van de Groningse instellingen. Zijn pogingen om de verschillende groepen tegen elkaar uit te spelen riepen nieuwe spanningen op.

De politieke conflicten van 1524

In het voorjaar van 1524 probeerde Jasper van Marwijk de stedelijke bestuursverhoudingen opnieuw te beïnvloeden. Hij zocht steun bij groepen die ontevreden waren over het beleid van de raad. De bestaande bestuurders wilden hun bevoegdheden behouden en verzetten zich tegen maatregelen die hun zelfstandigheid konden aantasten. De politieke strijd werd daardoor ingewikkelder. Niet alle vertegenwoordigers van de volksbeweging stonden tegenover de landsheer, en niet alle leden van de raad waren het onderling eens. De gebeurtenissen tonen hoe moeilijk het was om de Groningse politiek in twee duidelijk afgebakende partijen te verdelen.

De nieuwe spanningen in het voorjaar van 1525

In de eerste maanden van 1525 ontstonden opnieuw conflicten over de verhouding tussen het stadsbestuur en de Gelderse stadhouder. De betrokken partijen probeerden hun eigen positie te versterken. Van Marwijk wilde meer invloed op het bestuur, terwijl raad en gezworen meente hun bevoegdheden verdedigden. De politieke tegenstellingen hadden ook betrekking op de manier waarop belangrijke besluiten moesten worden genomen. Het stadsbestuur kon niet zonder meer voorbijgaan aan de gilden en de burgerij. Tegelijkertijd probeerden de bestuurders te voorkomen dat de volksvertegenwoordigers zelfstandig een concurrerende machtspositie zouden opbouwen.

De overeenkomst van 6 april 1525

Op 6 april 1525 kwam een belangrijke beslissing tot stand in de strijd tussen Jasper van Marwijk en het stadsbestuur. De Gelderse stadhouder wist daarbij een deel van zijn eisen door te zetten. De overeenkomst maakte deel uit van een bredere reeks onderhandelingen over bestuurlijke bevoegdheden en de verhouding tussen de stedelijke instellingen. De gebeurtenissen tonen dat de politieke strijd niet uitsluitend door openlijk geweld werd bepaald. Ook onderhandelingen, schriftelijke afspraken en persoonlijke bemiddeling speelden een belangrijke rol. De bereikte overeenstemming bleek echter onvoldoende om alle tegenstellingen duurzaam op te lossen.

De tijdelijke verzoening in 1525

In het voorjaar van 1525 leek de rust binnen Groningen tijdelijk te zijn hersteld. Verschillende maatschappelijke groepen verklaarden zich bereid gezamenlijk op te treden tegenover de landsheer. De raad, de gezworen meente en de gilden konden opnieuw samenwerken. Deze eensgezindheid was echter kwetsbaar. De onderliggende financiële problemen waren niet verdwenen en de verschillende groepen bleven uiteenlopende opvattingen houden over de verdeling van de politieke macht. De verzoening bood daarom slechts tijdelijk verlichting. In de daaropvolgende maanden ontstonden opnieuw spanningen die het functioneren van het stadsbestuur bedreigden.

De geheime vergadering van 11 augustus 1525

Op 11 augustus 1525 vond een geheime vergadering plaats die verband hield met de nieuwe politieke onrust. De bijeenkomst maakte deel uit van de pogingen om de bestuurlijke verhoudingen opnieuw te regelen. De betrokken personen probeerden buiten het gewone openbare overleg overeenstemming te bereiken. Het bestaan van dergelijke bijeenkomsten toont hoe ingewikkeld de Groningse politiek inmiddels was geworden. De officiële bestuurscolleges konden niet altijd zelfstandig tot besluiten komen. Tegelijkertijd bestond het gevaar dat onderhandelingen buiten de gebruikelijke instellingen het wantrouwen onder de bevolking zouden versterken. De politieke crisis bleef daardoor voortduren.

De Jacobijnen en de religieuze orthodoxie

Het Jacobijnen- of Dominicanenklooster aan de Ebbingestraat speelde een belangrijke rol in het religieuze leven van Groningen. De dominicanen verdedigden de traditionele kerkelijke leer en waren betrokken bij discussies over afwijkende geloofsopvattingen. Laurentius Laurentii was van 1523 tot 1532 prior van het klooster. Hij stond bekend als een uitgesproken verdediger van de kerkelijke orthodoxie. Zijn optreden laat zien dat religieuze en politieke spanningen in Groningen nauw met elkaar verbonden konden raken. De verspreiding van hervormingsideeën versterkte de bezorgdheid van bestuurders en geestelijken over de maatschappelijke orde.

De hernieuwde onrust in augustus 1525

De tijdelijke verzoening van het voorjaar hield niet lang stand. In augustus 1525 ontstonden opnieuw conflicten tussen verschillende politieke groepen. De bevolking bleef kritisch tegenover de gevestigde bestuurders en de Gelderse vertegenwoordigers. De financiële problemen en de onduidelijkheid over bestuurlijke bevoegdheden vormden een voortdurende bron van spanning. De raad probeerde de orde te herstellen, maar kon niet voorkomen dat de gilden en de burgerij opnieuw zelfstandig optraden. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat eerdere overeenkomsten slechts gedeeltelijke oplossingen hadden geboden. De strijd om de politieke vertegenwoordiging bleef voortbestaan.

De nieuwe verzoening van 1526

In het eerste halfjaar van 1526 kwam opnieuw een periode van betrekkelijke rust tot stand. De verschillende bestuursgroepen probeerden hun onderlinge tegenstellingen te overbruggen. Het stadsbestuur kon daardoor tijdelijk weer op een bredere steun rekenen. De verzoening betekende echter niet dat de financiële en bestuurlijke problemen definitief waren opgelost. De oude raadsfamilies bleven invloedrijk, terwijl de gilden en de burgerij hun verworven positie wilden behouden. De gebeurtenissen tonen dat de Groningse politiek werd gekenmerkt door een afwisseling van conflicten en tijdelijke overeenkomsten. Een duurzame regeling van de machtsverhoudingen bleef uit.

De stedelijke schulden in 1527

De financiële toestand van Groningen bleef ernstig. In 1527 slaagden burgemeesters en raad erin ongeveer tien schuldeisers buiten de stad te bewegen genoegen te nemen met een verlaging van de bedragen waarop zij aanspraak maakten. De onderhandelingen tonen hoe zwaar de stedelijke schuldenlast was geworden. Het bestuur moest zoeken naar mogelijkheden om de financiële verplichtingen te verminderen. Tegelijkertijd bleef de bevolking kritisch tegenover nieuwe belastingen. De financiële problemen vormden daardoor een belangrijke achtergrond van de politieke onrust. Zonder herstel van de inkomsten en uitgaven kon het stadsbestuur moeilijk vertrouwen terugwinnen.

De commissie van twintig personen

Om de financiële problemen aan te pakken, werd een commissie van twintig personen ingesteld. Daarin zaten vertegenwoordigers van de oude raadsfamilies, de gilden en de burgerij. De commissie moest voorstellen doen voor nieuwe belastingmaatregelen. De samenstelling weerspiegelde de wens om verschillende maatschappelijke groepen bij de besluitvorming te betrekken. Toch kon deze brede vertegenwoordiging niet voorkomen dat de voorstellen weerstand opriepen. De bevolking was verdeeld over de vraag hoe de financiële lasten moesten worden gedragen. De commissie werd daardoor betrokken bij een conflict dat uiteindelijk tot openlijk geweld zou leiden.

De aanval op Jacob Smit

Bouwmeester Jacob Smit raakte betrokken bij de discussies over de financiële voorstellen. Toen hij op de markt met enkele voorbijgangers sprak, werd hij aangevallen. Hij liep verwondingen op, maar wist te ontkomen en zocht bescherming in het Geestelijke Maagdenklooster. De aanval veroorzaakte grote onrust. Zij maakte duidelijk dat de financiële tegenstellingen inmiddels waren uitgegroeid tot een bedreiging voor de persoonlijke veiligheid van bestuurders en vertegenwoordigers. Het conflict ging niet langer uitsluitend over belastingmaatregelen. De bevolking stelde ook de betrouwbaarheid en bevoegdheden van de stedelijke overheid ter discussie.

De vlucht van de burgemeesters

Tijdens het oproer probeerden verschillende Groningse burgemeesters zich in veiligheid te brengen. Rolteman en Alberda vluchtten naar de Sint-Maartenskerk. Hun collega Lulof Coenders werd bij de boterwaag door oproerkraaiers aangehouden. Hij dreigde te worden gedood, maar werd door enkele burgers bevrijd. Daarna wist hij via de Herepoort naar zijn huis in Helpman te ontkomen. De gebeurtenissen tonen hoe ernstig de bestuurlijke crisis was geworden. De raad kon niet langer vertrouwen op zijn formele gezag. Een deel van de bevolking was bereid geweld te gebruiken om politieke veranderingen af te dwingen.

Het ontstaan van twee concurrerende bestuurscentra

Na het oproer ontstond een uitzonderlijke situatie waarin Groningen feitelijk twee concurrerende bestuurscentra kende. In het raadhuis zetelden de burgemeesters, raad en gezworen meente. Zij werden door radicalere groepen als onvoldoende hervormingsgezind beschouwd. In het Jacobijnenklooster aan de Ebbingestraat vestigde zich een alternatieve vertegenwoordiging van de volksbeweging. Deze groep probeerde zelfstandig invloed op het bestuur uit te oefenen. De situatie maakte het moeilijk om algemeen aanvaarde besluiten te nemen. De bestaande instellingen functioneerden nog, maar hun gezag werd door een deel van de bevolking openlijk betwist.

De vier kluften en de vierentwintig afgevaardigden

Volgens Sicke Benninge werden de vier stedelijke kluften bijeengeroepen om een nieuwe vertegenwoordiging te kiezen. Zij wezen vierentwintig afgevaardigden aan die samen met de bouwmeesters en andere gildevertegenwoordigers vanuit het Jacobijnenklooster optraden. De beweging had daarmee een georganiseerde bestuurlijke structuur gekregen. De afgevaardigden beschouwden zichzelf als vertegenwoordigers van de stedelijke gemeenschap. Zij wilden voorkomen dat de raad zelfstandig besluiten nam die tegen de belangen van de bevolking ingingen. De gebeurtenissen tonen dat de radicale beweging niet uitsluitend uit spontane onrust bestond, maar ook een alternatief voor het bestaande bestuur probeerde te ontwikkelen.

De tegenstelling tussen gematigden en radicalen

De politieke strijd verliep niet eenvoudig tussen een rijke elite en een arme bevolking. Ook binnen de hervormingsbeweging ontstonden verschillende opvattingen. De gematigde bestuurders wilden veranderingen doorvoeren zonder de bestaande instellingen volledig af te schaffen. De radicalere groepen meenden dat deze bestuurders zich opnieuw door de gevestigde families hadden laten beïnvloeden. Zij verlangden een verdergaande hervorming. Beide groepen beriepen zich op het gemeenschappelijke belang, maar verschilden van mening over de manier waarop dat belang moest worden vertegenwoordigd. De tegenstelling maakte een duurzame oplossing bijzonder moeilijk.

De verkiezingscrisis van 8 februari 1528

Op zaterdag 8 februari 1528 moesten nieuwe raadsverkiezingen plaatsvinden. De politieke spanningen waren echter zo groot dat de gebruikelijke procedure werd verstoord. Jacob Smit werd gevangen genomen, hoewel hij eerder bij de financiële hervormingen betrokken was geweest. De precieze betekenis van zijn arrestatie is niet geheel duidelijk. Mogelijk werd hij inmiddels door de radicale groepen als onvoldoende betrouwbaar beschouwd. Door de onrust konden de verkiezingen niet op de geplande dag doorgaan. Zij werden uitgesteld tot de volgende dag. De gebeurtenissen tonen hoe sterk de volksbeweging de samenstelling van het stadsbestuur probeerde te beïnvloeden.

De lijst met ongewenste raadsleden

Tijdens de verkiezingscrisis stuurden de gilden en hun aanhangers een lijst met ongeveer zestien of zeventien namen naar de gezworen meente. De genoemde personen mochten volgens de radicalen niet opnieuw in de raad worden gekozen. Het ging onder anderen om Lulof Coenders, Peter Sickinge, Claes Schaffer, Herman Cock, Sicke Benninge en Lubbert Clant. De lijst was gericht tegen leden van gevestigde raadsfamilies. De radicale beweging wilde voorkomen dat de oude bestuurselite haar positie herwon. De verkiezingen werden daardoor een strijd over de maatschappelijke samenstelling van de stedelijke overheid.

De hervorming van de gezworen meente in 1528

De gebeurtenissen van 1527–1528 hadden niet alleen gevolgen voor de raad, maar ook voor de gezworen meente. De positie van dit college was door de politieke strijd onder druk komen te staan. De gezworenen moesten rekening houden met de raad en met de radicale volksvertegenwoordigers. Hun eed en de regels voor hun optreden werden aangepast. Daarmee probeerde men te voorkomen dat de gezworen meente zelfstandig een machtspositie zou innemen die tegen andere instellingen kon worden gebruikt. De hervormingen tonen hoe moeilijk het was een evenwicht te vinden tussen bestuurlijke continuïteit en de eisen van de volksbeweging.

Het conflict rond Joost van Burmania

In 1528 ontstond een nieuw conflict waarbij Joost van Burmania betrokken was. De gebeurtenissen hingen samen met de verhouding tussen de Gelderse stadhouder, het stadsbestuur en verschillende politieke groeperingen. Jasper van Marwijk probeerde de bestaande tegenstellingen in zijn voordeel te gebruiken. De zaak leidde tot nieuwe spanningen over de bescherming van personen en de bevoegdheden van de stedelijke overheid. De Gelderse vertegenwoordiger moest rekening houden met de mogelijkheid dat zijn optreden de politieke rust verder zou verstoren. Het conflict maakte duidelijk dat de landsheerlijke inmenging de binnenlandse tegenstellingen niet noodzakelijk verminderde.

De verklaring van 3 mei 1528

Op 3 mei 1528 werd een verklaring afgelegd die verband hield met het conflict rond Joost van Burmania en de positie van Jasper van Marwijk. De betrokken partijen probeerden hun onderlinge verhouding opnieuw vast te leggen. De Gelderse stadhouder wilde verzekerd zijn van steun voor zijn beleid. De gebeurtenissen tonen dat de politieke strijd inmiddels een langdurig karakter had gekregen. De verschillende groepen waren herhaaldelijk gedwongen overeenkomsten te sluiten, maar nieuwe conflicten bleven ontstaan. De verhouding tussen de landsheer en de stedelijke gemeenschap was daardoor voortdurend afhankelijk van onderhandelingen en persoonlijke machtsverhoudingen.

Het vertrek van Jasper van Marwijk in 1529

Jasper van Marwijk raakte uiteindelijk zelf betrokken bij conflicten die zijn positie als Gelderse stadhouder ondermijnden. In het najaar van 1529 verloor hij zijn functie. Zijn vertrek betekende het einde van een periode waarin de landsheerlijke vertegenwoordiger een belangrijke rol had gespeeld bij de binnenlandse Groningse tegenstellingen. Van Marwijk had geprobeerd invloed uit te oefenen door verschillende politieke groepen tegen elkaar uit te spelen. Zijn optreden had echter niet tot een duurzame bestuurlijke oplossing geleid. De stedelijke instellingen bleven bestaan, maar de verhouding tussen raad, gilden en burgerij was door de gebeurtenissen ingrijpend veranderd.

De drie bestuurlijke regelingen

De politieke conflicten tussen 1523 en 1529 leidden tot verschillende pogingen om de stedelijke bestuursverhoudingen opnieuw te regelen. Daarbij werden afspraken gemaakt over de samenstelling van de raad, de positie van de gezworen meente en de invloed van de gilden. De regelingen waren niet identiek. Sommige hadden vooral betrekking op de personen die bestuurlijke functies mochten bekleden, terwijl andere de verhouding tussen de instellingen veranderden. De opeenvolging van maatregelen laat zien dat de Groningse gemeenschap geen definitieve oplossing vond voor de strijd om politieke vertegenwoordiging. De hervormingen vormden telkens een reactie op nieuwe conflicten.

De betekenis van de Groningse volksbewegingen

De volksbewegingen van de jaren 1523–1529 tonen dat Groningen beschikte over een politieke traditie waarin de burgerij een belangrijke rol kon spelen. De raad kon niet zonder meer alle besluiten zelfstandig nemen. Vooral bij financiële problemen en de keuze van landsheren konden de gilden en andere vertegenwoordigers grote invloed uitoefenen. Tegelijkertijd waren de bewegingen onderling verdeeld en konden zij het bestuur ernstig ontwrichten. De gebeurtenissen mogen daarom niet eenvoudig als een ontwikkeling naar moderne democratie worden beschouwd. Zij laten vooral zien hoe verschillende maatschappelijke groepen streden om een plaats binnen de bestaande stedelijke instellingen.

De Reformatie en de maatschappelijke onrust

De politieke conflicten vielen samen met de verspreiding van nieuwe religieuze ideeën. De Reformatie bracht kritiek op bestaande kerkelijke instellingen en traditionele geloofsopvattingen. Voor veel bestuurders vormde deze ontwikkeling een bedreiging van de maatschappelijke orde. Kerkelijk gezag en wereldlijke macht waren nauw met elkaar verbonden. Religieuze veranderingen konden daardoor ook politieke gevolgen hebben. De Groningse kroniekschrijvers volgden de gebeurtenissen in de Duitse landen met grote belangstelling. Zij waren vooral bezorgd over de mogelijkheid dat maatschappelijke ontevredenheid en godsdienstige hervormingsbewegingen elkaar zouden versterken.

De Duitse Boerenoorlog van 1524–1525

De Boerenoorlog in de Duitse landen maakte grote indruk op tijdgenoten. De opstandelingen keerden zich tegen bestaande gezagsverhoudingen en beriepen zich daarbij soms op religieuze overtuigingen. Voor de Groningse bestuurders vormden deze gebeurtenissen een waarschuwing. Ook binnen hun eigen stad bestonden spanningen tussen de gevestigde elite en de gewone bevolking. De vrees dat politieke ontevredenheid zou uitgroeien tot grootschalig geweld beïnvloedde de houding tegenover radicale bewegingen. De Groningse gebeurtenissen moeten daarom worden geplaatst binnen een bredere Europese ontwikkeling waarin vorstelijke macht, stedelijke zelfstandigheid en maatschappelijke hervormingen met elkaar in botsing kwamen.

De wederdopers in Münster van 1534–1535

In 1534 namen radicale wederdopers de Westfaalse stad Münster in. Zij probeerden daar een nieuwe religieuze en maatschappelijke orde te vestigen. Jan van Leiden liet zich tot koning uitroepen. Op 25 juni 1535 werd de stad door de troepen van de bisschop heroverd. De leiders van de beweging werden zwaar gestraft. De gebeurtenissen versterkten de angst voor radicale godsdienstige bewegingen. Ook in Groningen volgde men de ontwikkelingen met bezorgdheid. De ervaringen in Münster maakten duidelijk hoe religieuze tegenstellingen konden uitgroeien tot een bedreiging voor het bestaande bestuur en de openbare orde.

De overgang naar het Habsburgse gezag in 1536

In 1536 kwam Groningen onder het gezag van keizer Karel V. De overgang betekende een belangrijke verandering in de landsheerlijke verhoudingen. De stad had onder verschillende beschermheren geprobeerd haar zelfstandigheid te behouden, maar de voortdurende militaire dreiging maakte een nieuwe overeenkomst noodzakelijk. De Habsburgse regering wilde Groningen en de Ommelanden steviger binnen haar machtsgebied opnemen. Tegelijkertijd moest zij rekening houden met de bestaande stedelijke instellingen en privileges. De overgang werd daarom begeleid door plechtigheden en onderhandelingen waarin de rechten van de verschillende partijen een belangrijke plaats innamen.

De plechtigheid in de Sint-Walburgkerk op 8 juni 1536

Op 8 juni 1536 vond in de Sint-Walburgkerk een plechtigheid plaats waarbij de overgang naar het Habsburgse gezag zichtbaar werd gemaakt. Namens de centrale regering waren onder anderen Jurgen Schenck van Toutenburg, Gerard Mulert en de Friese edelman Tjaart van Burmania aanwezig. Ook vertegenwoordigers van Stad en Lande en de bevolking woonden de bijeenkomst bij. Van Burmania strooide munten onder het volk als teken van keizerlijke welwillendheid. De plechtigheid had een duidelijke politieke betekenis. Zij moest de nieuwe landsheerlijke verhouding bevestigen en de bevolking laten zien dat de keizer bescherming en voorspoed beloofde.

De Habsburgse invloed op het stedelijke bestuur

Na 1536 probeerde de Habsburgse regering haar invloed op Groningen te versterken. De centrale overheid had belang bij een betrouwbaar stadsbestuur dat de landsheerlijke politiek zou ondersteunen. De bestaande instellingen bleven grotendeels functioneren, maar de verhouding tussen de stedelijke gemeenschap en de landsheer veranderde. De regering kon proberen de invloed van de gewone bevolking te beperken door steun te zoeken bij de gevestigde bestuursfamilies. Deze ontwikkeling sloot aan bij de bredere vorstelijke politiek in de Nederlanden. Toch bleef Groningen een bijzondere stad, omdat de gilden en andere vertegenwoordigers van de burgerij hun historische positie niet zonder weerstand wilden opgeven.

De Groningse staat en de verschillende bestuursinstellingen

De Groningse staatsinrichting bestond uit verschillende instellingen die elkaar aanvulden en soms controleerden. Burgemeesters en raad behandelden het dagelijkse bestuur en de rechtspraak. De gezworen meente trad op als vertegenwoordiging van de stedelijke gemeenschap. De gilden beschikten over eigen bestuurders en konden bij belangrijke beslissingen worden betrokken. Daarnaast bestonden militaire organisaties waarin burgers een rol speelden. De bevoegdheden waren niet altijd nauwkeurig afgebakend. Daardoor konden de verschillende colleges in bijzondere omstandigheden aanspraak maken op invloed. Deze bestuurlijke structuur bleef ook na de overgang naar het Habsburgse gezag van betekenis.

Burgemeesters en raad

Burgemeesters en raad vormden het centrale bestuursorgaan van Groningen. Zij behandelden de dagelijkse stedelijke aangelegenheden, hielden toezicht op de uitvoering van besluiten en waren betrokken bij de rechtspraak. De samenstelling van de raad werd periodiek vernieuwd, maar de gevestigde families bleven vaak invloedrijk. De bestuurders beschikten over ervaring en persoonlijke netwerken die voor de stad van betekenis waren. Tegelijkertijd kon deze continuïteit leiden tot kritiek op de beperkte toegang tot bestuurlijke functies. De verhouding tussen raad en burgerij werd daarom mede bepaald door de vraag in hoeverre nieuwe personen tot de bestuurskringen konden doordringen.

De gezworen meente als vertegenwoordiging van de gemeenschap

De gezworen meente had een belangrijke plaats binnen de Groningse bestuursorganisatie. Zij werd geraadpleegd bij uiteenlopende aangelegenheden, waaronder financiële maatregelen, verdragen en veranderingen in de stedelijke instellingen. De gezworenen hoefden niet altijd voltallig bijeen te komen. Soms konden aangewezen vertegenwoordigers namens het college optreden. De precieze bevoegdheden waren niet in alle omstandigheden duidelijk. Daardoor kon discussie ontstaan over de vraag wanneer de raad verplicht was de gezworen meente te raadplegen. Toch bleef het college een belangrijke schakel tussen de stedelijke overheid en de bredere gemeenschap.

De gezworen meente en de besluiten van 1582

In de tweede helft van de zestiende eeuw bleef de gezworen meente betrokken bij belangrijke bestuurlijke besluiten. Op 2 november 1582 nam het college een besluit dat laat zien dat het nog steeds zelfstandig invloed kon uitoefenen. De gezworenen waren niet uitsluitend een adviesorgaan dat zonder betekenis naast de raad bestond. Zij konden ook het initiatief nemen tot maatregelen die vervolgens door de stedelijke overheid werden uitgevoerd. Deze praktijk maakt duidelijk dat de Groningse bestuursverhoudingen niet eenvoudig als een oligarchisch systeem kunnen worden beschreven. De burgerlijke vertegenwoordiging bleef tot het einde van de zestiende eeuw een wezenlijk onderdeel van de stedelijke politiek.

De gilden als economische en politieke organisaties

De Groningse gilden behartigden de belangen van ambachtslieden, kooplieden en andere beroepsgroepen. Zij hadden eigen bestuurders en beschikten over middelen om gezamenlijk op te treden. Hun politieke betekenis was vooral zichtbaar bij financiële conflicten en bij besluiten die de economische positie van hun leden raakten. De gilden konden de raad onder druk zetten en verlangden regelmatig betrokkenheid bij belangrijke beslissingen. Tegelijkertijd waren zij niet noodzakelijk vertegenwoordigers van alle inwoners. Hun leden hadden eigen beroepsbelangen en konden onderling verdeeld zijn. De invloed van de gilden vormde daardoor een bijzondere, maar beperkte vorm van stedelijke volksvertegenwoordiging.

De stedelijke verdediging en de burgerij

De verdediging van Groningen was nauw verbonden met de politieke positie van de burgers. In tijden van gevaar moesten inwoners bijdragen aan de bewaking van muren en poorten. De organisatie van de stedelijke veiligheid bood de burgerij mogelijkheden om invloed uit te oefenen op het bestuur. Wie verantwoordelijk was voor de verdediging van de stad, kon aanspraak maken op betrokkenheid bij militaire en politieke besluiten. Tegelijkertijd wilden de bestuurders voorkomen dat gewapende burgers zelfstandig tegen het officiële gezag zouden optreden. De verhouding tussen stedelijke verdediging en politieke vertegenwoordiging bleef daarom een belangrijk onderdeel van de Groningse staatsinrichting.

Het vertrek van het Waalse garnizoen in 1577

In 1577 veranderde de militaire situatie in Groningen doordat het Waalse garnizoen de stad verliet. Hierdoor ontstond ruimte voor een nieuwe organisatie van de stedelijke verdediging. De bevolking kreeg opnieuw een grotere verantwoordelijkheid voor de veiligheid van Groningen. De ervaring met het garnizoen had duidelijk gemaakt dat de aanwezigheid van buitenlandse soldaten ook een bedreiging voor de stedelijke zelfstandigheid kon vormen. De bestuurders moesten daarom zoeken naar een regeling die de stad voldoende bescherming bood zonder het militaire gezag volledig uit handen te geven. Deze ontwikkeling versterkte tijdelijk de positie van de burgerij.

Het burgerregiment van maart en april 1577

Op 20 maart 1577 werden maatregelen genomen om de stedelijke verdediging opnieuw te organiseren. Begin april werd een artikelbrief voor het burgerregiment vastgesteld. Daarin werden regels opgenomen voor de organisatie en het optreden van de gewapende burgers. De regeling moest zorgen voor een betrouwbare verdediging van Groningen. Tegelijkertijd werd geprobeerd de militaire organisatie onder bestuurlijk toezicht te houden. Het burgerregiment vormde daarmee een verbinding tussen de stedelijke overheid en de bevolking. De regeling laat zien dat de burgerij in de tweede helft van de zestiende eeuw nog steeds een belangrijke rol speelde bij de bescherming van de stad.

De militaire maatregelen van november 1577

Op 12 november 1577 werden nieuwe maatregelen genomen die verband hielden met de organisatie van de stedelijke verdediging. Daarbij werd onder meer rekening gehouden met de verplichtingen van burgers en de verdeling van wachtdiensten. De aanwezigheid van een burgerregiment betekende dat de stad voor een belangrijk deel op haar eigen inwoners kon vertrouwen. Tegelijkertijd bleef de vraag bestaan wie het hoogste gezag over de gewapende burgers uitoefende. De regeling had daarom ook een politieke betekenis. Zij maakte duidelijk dat militaire organisatie en stedelijke zelfstandigheid nauw met elkaar verbonden waren.

De verhoogde waakzaamheid in 1582

In november 1582 werden aanvullende maatregelen genomen om de veiligheid van Groningen te verbeteren. De oorlogsomstandigheden maakten een grotere waakzaamheid noodzakelijk. Het stadsbestuur moest rekening houden met mogelijke aanvallen en met de aanwezigheid van vijandelijke troepen in de omgeving. De burgerij bleef betrokken bij de bewaking van de stad. De maatregelen tonen dat Groningen zijn militaire organisatie voortdurend moest aanpassen aan veranderende omstandigheden. De verantwoordelijkheid voor de verdediging vormde ook een belangrijk argument voor de politieke betrokkenheid van de burgers. Hun bijdrage aan de veiligheid versterkte hun aanspraak op medezeggenschap.

De vergelijking met Münster

Jan van den Broek wijst op overeenkomsten tussen de bestuurlijke instellingen van Groningen en die van Münster. In beide steden bestonden vormen van burgerlijke vertegenwoordiging die bij belangrijke besluiten konden worden betrokken. Er was niet altijd een vaste lijst van onderwerpen waarvoor toestemming van de bevolking noodzakelijk was. De betrokkenheid hing af van de omstandigheden en de aard van het besluit. Deze onduidelijkheid kon tot conflicten leiden, maar bood ook mogelijkheden voor politieke invloed. De vergelijking laat zien dat Groningen geen volledig geïsoleerd verschijnsel was. De stad maakte deel uit van een bredere stedelijke bestuurstraditie in Noordwest-Europa.

De volksvergadering en haar bevoegdheden

De Groningse burgerij werd vooral geraadpleegd wanneer belangrijke financiële, militaire of politieke beslissingen moesten worden genomen. Het kon gaan om belastingen, bouwplannen, verdragen, oorlogvoering of veranderingen in de bestuursorganisatie. Er bestond geen vaste regel die precies bepaalde wanneer een volksvergadering noodzakelijk was. De praktijk werd gevormd door gewoonten en eerdere gebeurtenissen. Hierdoor konden verschillende groepen aanspraak maken op betrokkenheid. De raad kon proberen besluiten zelfstandig te nemen, terwijl de gilden of gezworen meente een bredere raadpleging verlangden. De onduidelijke bevoegdheidsverdeling vormde een terugkerende oorzaak van politieke conflicten.

De politieke verhoudingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog

De Tachtigjarige Oorlog bracht Groningen in een steeds moeilijkere positie. De stad moest kiezen tussen verschillende machthebbers en rekening houden met de belangen van de omliggende gebieden. Binnen de bevolking bestonden uiteenlopende opvattingen over de gewenste politieke koers. De raad wilde de stedelijke zelfstandigheid beschermen, maar moest ook rekening houden met de militaire werkelijkheid. De gilden en de burgerij bleven invloed uitoefenen op belangrijke beslissingen. Daardoor kon de stedelijke politiek niet uitsluitend worden bepaald door diplomatieke onderhandelingen. Ook de publieke stemming en de bereidheid van de bevolking om militaire maatregelen te ondersteunen waren van betekenis.

De laatste jaren van de zelfstandige stadspolitiek

Aan het einde van de zestiende eeuw bleef Groningen een stad waarin de raad rekening moest houden met de gezworen meente, de gilden en de burgerij. De langdurige oorlogsomstandigheden maakten de politieke situatie steeds moeilijker. De stad moest beslissen hoe zij zich tegenover de Republiek en de Habsburgse landsheer zou opstellen. Binnen de bevolking bestonden hierover uiteenlopende opvattingen. Sommige groepen wilden onderhandelen, terwijl anderen vasthielden aan de bestaande politieke positie. De tegenstelling tussen de officiële bestuurders en de lagere maatschappelijke groepen werd opnieuw zichtbaar. De stedelijke zelfstandigheid stond daardoor zowel van buitenaf als van binnenuit onder druk.

Het beleg van Groningen in 1594

In 1594 werd Groningen belegerd door Staatse troepen onder leiding van Maurits en Willem Lodewijk. De militaire situatie verslechterde en binnen de stad ontstond discussie over de mogelijkheid van onderhandelingen. De raad neigde ertoe contact te zoeken met de belegeraars, maar onder de gilden en de gewone bevolking bestond nog sterke weerstand. Burgemeester Albert Jarges vertegenwoordigde een stroming die zich tegen overgave verzette. De gebeurtenissen tonen dat de stedelijke politiek ook tijdens een militaire crisis niet uitsluitend door de raad werd bepaald. De bevolking bleef invloed uitoefenen op beslissingen die het voortbestaan van de stad rechtstreeks raakten.

De burgerbijeenkomst van 24 juni 1594

Op 24 juni 1594 werden de oude burgers opgeroepen om de volgende ochtend naar het raadhuis te komen. Zij moesten beraadslagen over voorstellen die vanuit het Staatse legerkamp bij Helpman waren gedaan. Op dezelfde dag verspreidde zich echter een ongegrond bericht dat ontzet onderweg was. Dit veroorzaakte nieuwe hoop onder de bevolking. De volgende dag ontstond een oproer dat volgens de beschrijving van de gebeurtenissen tot ernstig bloedvergieten had kunnen leiden. De episode laat zien hoe onzeker de politieke verhoudingen tijdens het beleg waren. Geruchten en verwachtingen konden rechtstreeks invloed hebben op de houding van de bevolking tegenover onderhandelingen.

Het optreden van Jarich van Liauckama

Tijdens de onrust van juni 1594 speelde de Friese officier Jarich van Liauckama een belangrijke rol. Hij voerde het bevel over de koninklijke troepen in Groningen en probeerde de opgewonden bevolking tot bedaren te brengen. Ook burgemeester Albert Jarges droeg volgens de overlevering bij aan het beëindigen van het oproer. De gebeurtenissen hadden echter politieke gevolgen. De bevolking wist te bereiken dat de onderhandelingen met de Staatse belegeraars voorlopig werden uitgesteld. Daarmee werd opnieuw zichtbaar dat de stedelijke overheid niet zelfstandig over de toekomst van Groningen kon beslissen zolang een belangrijk deel van de burgerij zich daartegen verzette.

De explosie van 15 op 16 juli 1594

In de nacht van 15 op 16 juli 1594 werd een belangrijk deel van de zuidelijke verdedigingswerken van Groningen door een explosie verwoest. De gebeurtenis maakte duidelijk dat verder militair verzet nauwelijks nog mogelijk was. De eerdere hoop op ontzet verdween. Binnen de stad groeide de bereidheid om onderhandelingen te beginnen. De militaire werkelijkheid dwong de verschillende politieke groepen tot een nieuwe beoordeling van hun positie. De explosie vormde daarmee een beslissend keerpunt in het beleg. Zij maakte een einde aan de mogelijkheid om de bestaande zelfstandigheid door langdurige verdediging te behouden.

De onderhandelingen van 19 juli 1594

Op 19 juli 1594 vertrok een Groningse delegatie naar het Staatse legerkamp bij Helpman. De samenstelling van de delegatie weerspiegelde de politieke verhoudingen binnen de stad. Burgemeester Albert Eelts en raadsheer Ulger Ulger vertegenwoordigden het stadsbestuur. Hindrick Hoving trad op namens de gezworen meente en bouwmeester Johan Lubberts Maler vertegenwoordigde de gilden. De aanwezigheid van deze verschillende vertegenwoordigers toont dat de burgerlijke instellingen nog steeds een belangrijke positie innamen. Zelfs tijdens de onderhandelingen over de overgave kon de raad niet zonder meer namens de gehele gemeenschap optreden.

De Reductie van Groningen op 23 juli 1594

Op 23 juli 1594 kwam Groningen onder het gezag van de Republiek. De gebeurtenis staat bekend als de Reductie. De stad verloor haar vroegere zelfstandige positie en moest haar bestuur aanpassen aan de nieuwe politieke verhoudingen. Groningen en de Ommelanden werden binnen één gewestelijke structuur samengebracht. De Staten-Generaal wilden voorkomen dat de oude conflicten het nieuwe bestuur zouden ontwrichten. De Reductie betekende echter niet dat alle tegenstellingen verdwenen. De economische en bestuurlijke belangen van Groningen en de Ommelanden bleven op verschillende punten uiteenlopen. De nieuwe regeling vormde daarom het begin van een andere politieke verhouding.

De beloften over de stedelijke privileges

Bij de onderhandelingen over de Reductie werden afspraken gemaakt over het behoud van bestaande rechten en privileges. De Groningse vertegenwoordigers wilden voorkomen dat de overgang naar de Republiek zou leiden tot volledige afschaffing van de stedelijke instellingen. In het verdrag werd daarom aandacht besteed aan de positie van de magistraat en de gezworen meente. De precieze betekenis van deze bepalingen bleek echter niet voor alle partijen gelijk. De nieuwe machthebbers wilden de stad bestuurlijk betrouwbaar maken, terwijl de Groningers vasthielden aan hun historische rechten. Daardoor ontstonden al spoedig nieuwe conflicten over de uitvoering van de gemaakte afspraken.

De benoeming van een nieuw stadsbestuur op 2 augustus 1594

Op 2 augustus 1594 grepen Willem Lodewijk en vertegenwoordigers van de Raad van State in bij de samenstelling van het Groningse bestuur. Zij wezen nieuwe bestuurders en leden van de gezworen meente aan. Daarmee werd de bestaande stedelijke verkiezingstraditie doorbroken. De nieuwe machthebbers wilden verzekerd zijn van een bestuur dat de Republiek zou ondersteunen. De ingreep betekende een belangrijke beperking van de zelfstandigheid van de stedelijke gemeenschap. De raad en de gezworen meente bleven bestaan, maar hun samenstelling werd niet langer uitsluitend volgens de oude Groningse regels bepaald.

De nieuwe verhouding tussen Groningen en de Ommelanden

Na de Reductie moesten Groningen en de Ommelanden binnen dezelfde gewestelijke structuur samenwerken. De onderlinge tegenstellingen waren echter niet verdwenen. Vooral de economische rechten van Groningen en de bestuurlijke zelfstandigheid van de Ommelanden bleven omstreden. De Staten-Generaal probeerden de machtsverhoudingen opnieuw te regelen. Daarbij werden de belangen van de stad niet altijd op dezelfde wijze beschermd als tijdens de onderhandelingen over de overgave was toegezegd. De nieuwe regeling leidde daardoor tot teleurstelling onder verschillende Groningse bestuurders. De Reductie bracht politieke eenheid onder de Republiek, maar geen volledige verzoening tussen Stad en Lande.

De verkiezingsregeling van februari 1595

In februari 1595 moest het Groningse bestuur volgens de gebruikelijke traditie gedeeltelijk worden vernieuwd. De nieuwe machthebbers wilden echter voorkomen dat de oude politieke verhoudingen volledig zouden terugkeren. Daarom werd een bijzondere overgangsregeling toegepast. De verkiezing van de gezworen meente op 17 februari 1595 vond plaats onder aangepaste voorwaarden. De betrokken vertegenwoordigers moesten rekening houden met de aanwijzingen van de stadhouder en de nieuwe overheid. De regeling maakte duidelijk dat de vroegere zelfstandigheid van de stedelijke verkiezingen was beperkt. De samenstelling van het bestuur werd voortaan sterker beïnvloed door de belangen van de Republiek.

De beperking van de gezworen meente

Na 1594 bleef de gezworen meente formeel bestaan, maar haar politieke betekenis veranderde. De nieuwe overheid wilde voorkomen dat het college opnieuw een zelfstandige machtspositie tegenover de raad of de landsheerlijke vertegenwoordigers zou innemen. De samenstelling en bevoegdheden werden daarom aangepast. De gezworenen konden niet meer op dezelfde wijze als voorheen invloed uitoefenen op belangrijke beslissingen. Daarmee verdween een belangrijk onderdeel van de oude Groningse bestuurscultuur. De overgang betekende niet dat alle vormen van burgerlijke vertegenwoordiging onmiddellijk ophielden te bestaan, maar wel dat hun zelfstandigheid aanzienlijk werd beperkt.

De overgang naar een gereformeerde oligarchie

Na de Reductie veranderde de samenstelling van het Groningse stadsbestuur ingrijpend. De nieuwe machthebbers wilden een betrouwbare gereformeerde overheid vestigen die de Republiek zou ondersteunen. De invloed van de gilden en de gewone burgerij werd daarbij beperkt. De politieke macht kwam sterker in handen van een betrekkelijk kleine groep bestuurders. Jan van den Broek beschrijft deze ontwikkeling als een overgang van een stedelijke gemeenschap met aanzienlijke volksinvloed naar een gereformeerde oligarchie. Daarmee veranderde niet alleen de godsdienstige richting van het bestuur. Ook de verhouding tussen de raad, de gilden en de bevolking kreeg een ander karakter.

Bernhard Alting over het oude en nieuwe Groningen

De Groningse jurist Bernhard Alting keek later kritisch terug op de veranderingen die na 1594 hadden plaatsgevonden. Hij meende dat de gewone bevolking vóór de Reductie meer invloed op het bestuur had gehad. De nieuwe politieke orde had volgens deze opvatting de zelfstandigheid van de stedelijke gemeenschap beperkt. Alting wees op het verschil tussen de vroegere betrokkenheid van de burgers en de sterkere positie van een kleine bestuurselite. Zijn oordeel vormt een belangrijk tegenwicht tegen geschiedschrijvers die vooral de stabiliteit van oligarchisch bestuur benadrukten. Ook zijn opvattingen moeten worden beoordeeld binnen de politieke omstandigheden van zijn eigen tijd.

Ubbo Emmius en de beoordeling van de Groningse staatsinrichting

Ubbo Emmius beschreef de Groningse staatsinrichting vanuit een andere invalshoek. Hij karakteriseerde het bestuur als overwegend aristocratisch, met een beperkte democratische inslag. Volgens zijn voorstelling waren vooral leden van vooraanstaande families geschikt om bestuurlijke functies te bekleden. De politieke invloed van ambachtslieden en andere groepen uit de lagere burgerij beoordeelde hij terughoudend. Zijn beschrijving weerspiegelt niet alleen de historische werkelijkheid, maar ook zijn eigen opvattingen over een goede staatsinrichting. Daarom moet zijn oordeel worden vergeleken met de feitelijke gebeurtenissen waarin de gilden en de burgerij een belangrijke rol speelden.

Macht en waarheid in de Groningse geschiedschrijving

De geschiedenis van Groningen werd door verschillende kroniekschrijvers en geleerden vanuit uiteenlopende politieke standpunten beschreven. Sicke Benninge stond kritisch tegenover radicale volksbewegingen. Ubbo Emmius benadrukte de betekenis van een aristocratische bestuursvorm. Bernhard Alting keek juist met belangstelling terug op de vroegere invloed van de burgerij. Deze verschillen maken duidelijk dat historische bronnen niet uitsluitend feiten bevatten, maar ook beoordelingen en politieke overtuigingen. Jan van den Broek probeert daarom de gebeurtenissen te reconstrueren door de verschillende getuigenissen met elkaar te vergelijken. De ontwikkeling van de Groningse staatsinrichting kan alleen worden begrepen wanneer deze bronkritische verschillen worden meegewogen.

De historische betekenis van de Groningse volksinvloed

De geschiedenis van Groningen tussen 1436 en 1595 laat zien dat stedelijke zelfstandigheid niet uitsluitend betekende dat een stad onafhankelijk was van een landsheer. Ook binnen de stad bestond een voortdurende strijd over de verdeling van de politieke macht. Raad, gezworen meente, gilden en burgerij maakten aanspraak op invloed. De conflicten konden leiden tot hervormingen, tijdelijke verzoeningen en gewelddadige oproeren. De gebeurtenissen tonen dat de gewone bevolking in bepaalde omstandigheden belangrijke besluiten kon beïnvloeden. Tegelijkertijd bleef de politieke vertegenwoordiging beperkt en ongelijk verdeeld. De Groningse bestuurscultuur vormde daarmee een bijzonder voorbeeld van laatmiddeleeuwse stedelijke politiek.

Groningen tussen stedelijke vrijheid en landsheerlijke macht

De politieke geschiedenis van Groningen werd bepaald door een voortdurende spanning tussen stedelijke zelfstandigheid en landsheerlijke machtsuitbreiding. De stad zocht bescherming bij Edzard van Oost-Friesland, Karel van Gelre en Karel V, maar probeerde haar eigen instellingen te behouden. Binnen Groningen streden raad, gezworen meente, gilden en burgerij om invloed op het bestuur. De financiële problemen en religieuze veranderingen versterkten deze tegenstellingen. Uiteindelijk maakte de Reductie van 1594 een einde aan de oude zelfstandige positie. De bestuurlijke ingrepen van 1594 en 1595 beperkten de vroegere volksinvloed en brachten Groningen onder een nieuwe politieke orde binnen de Republiek.

Groningen — Van middeleeuwse stadsrepubliek tot bolwerk van de Republiek (1436–1641)

Deel 4 — Complete, chronologisch samengevoegde verhaallijn op basis van het slot van Jan van den Broeks Groningen, een stad apart, inclusief de historische gegevens uit de bijlagen en aanvullende voetnoten.

De zelfstandige Groningse gemeenschap

De middeleeuwse stad Groningen ontwikkelde een bestuursvorm waarin het gezag niet uitsluitend bij burgemeesters en raad berustte. Ook de gezworen meente, de gilden en vertegenwoordigers van de burgerij hadden een plaats in het stedelijke politieke leven. De rechten van de stad waren vooral collectieve rechten: zij behoorden aan de gemeenschap als geheel. De raad moest die gemeenschap vertegenwoordigen en haar belangen verdedigen. De bijzondere positie van Groningen hield verband met de grote afstand tot de hogere machthebbers, die hun gezag in de stad niet voortdurend konden afdwingen. Hierdoor kon een zelfstandige politieke traditie ontstaan.

De algemene gildebrief van 1436

Op 7 september 1436 werd een algemene gildebrief vastgesteld. Deze regeling gaf de ambachtsgilden een plaats binnen de stedelijke rechtsorde. Nieuwe leden betaalden entreegeld, waarvan de helft aan het gilde en de andere helft aan de stad toeviel. De gilden waren daarmee zowel economische organisaties als instellingen die met het stadsbestuur verbonden waren. Hun leden konden gezamenlijk optreden wanneer zij meenden dat de raad onvoldoende rekening hield met hun belangen. De gilden vormden een belangrijke verbinding tussen de beroepsbevolking en de stedelijke overheid, hoewel niet iedere inwoner via deze organisaties dezelfde politieke invloed bezat.

Het gildenoproer van 1457

In 1457 kwamen de spanningen tussen de gilden en het stadsbestuur tot uitbarsting. De onvrede had zowel een politieke als een economische achtergrond. De gilden wilden invloed kunnen uitoefenen op beslissingen die de handel en hun eigen positie raakten. Hun optreden had gevolgen voor de betrekkingen met Oost-Friesland, waardoor nieuwe afspraken met Ulrich Cirksena noodzakelijk werden. De gebeurtenissen laten zien dat een conflict binnen de stad gevolgen kon hebben voor haar buitenlandse handelsrelaties. De raad behield zijn plaats binnen het bestuur, maar moest erkennen dat de georganiseerde burgerij niet zonder meer buiten de besluitvorming kon worden gehouden.

De stad als gemeenschap van burgers

De oude Groningse staatsinrichting was gebaseerd op de gedachte dat de stad een gemeenschap van burgers vormde. Burgemeesters en raad hadden bestuurlijke bevoegdheden, maar zij stonden niet volledig los van de bevolking. De gezworen meente en de gilden konden worden geraadpleegd over belangrijke kwesties. Soms zocht het stadsbestuur zelf contact met de burgerij om haar oordeel te vernemen. Wanneer de bestuurders volgens de inwoners hun bevoegdheden overschreden, konden conflicten ontstaan. De burgerij probeerde dan de bestaande verhoudingen te herstellen. Zodra dat was gebeurd, keerde het dagelijks bestuur doorgaans terug naar de gewone stedelijke instellingen.

De godsdienstige spanningen rond 1525

De verspreiding van reformatorische ideeën veroorzaakte in de eerste helft van de zestiende eeuw nieuwe spanningen. Groningen kende een stedelijke samenleving waarin verschillende geestelijke instellingen actief waren. De overheid vreesde dat openlijke conflicten tussen predikanten de bevolking zouden verdelen. Vermoedelijk in 1525 of 1526 werd daarom een bekendmaking aan de geestelijkheid opgesteld. De tekst bevatte voorschriften voor de prediking en voor de omgang tussen geestelijken. Het uitgangspunt was dat godsdienstige meningsverschillen niet mochten uitgroeien tot openbare onrust. Het bewaren van de stedelijke vrede stond centraal.

De zes voorschriften voor de predikanten

De bekendmaking verlangde dat predikanten het evangelie verkondigden volgens de erkende kerkelijke leer. Zij moesten gebruikmaken van de Bijbel en van geschriften van toegelaten kerkelijke leraren. Persoonlijke beledigingen en onderlinge aanvallen waren verboden. Omstreden geloofsvragen die de bevolking konden verwarren, moesten worden vermeden. De prediking diende gehoorzaamheid aan de geestelijke en wereldlijke overheid te bevorderen. Ook moesten Maria, de heiligen, de zeven sacramenten en de bestaande kerkelijke gebruiken worden geëerbiedigd. Een predikant die haat, tweedracht of oproer veroorzaakte, kon zijn functie verliezen en uit de stad worden verwijderd.

Laurentius Laurentii en het Dominicanenklooster

De bekendmaking werd onderschreven door Laurentius Laurentii, professor in de theologie en prior van het Dominicanenklooster in Groningen. Hij verklaarde zich persoonlijk en namens zijn kloostergemeenschap aan de voorschriften te zullen houden. Daarmee werd de regeling verbonden aan een belangrijke religieuze instelling binnen de stad. Het document toont dat de stedelijke overheid samenwerking zocht met geestelijken om religieuze conflicten te beheersen. De tekst verdedigde de traditionele kerkelijke orde, maar had tegelijkertijd een duidelijk bestuurlijk doel. De overheid wilde voorkomen dat godsdienstige strijd het gezag en de maatschappelijke samenhang zou ondermijnen.

De betrekkelijke verdraagzaamheid in het zestiende-eeuwse Groningen

Volgens de kroniekschrijver Abel Eppens bestond in het Groningen van zijn jeugd een betrekkelijk grote vrijheid om persoonlijke opvattingen te uiten. Mensen konden zeggen wat zij dachten, zolang zij anderen niet in hun eer aantastten. Deze herinnering wijst op een pragmatische omgang met religieuze en maatschappelijke verschillen. Dat betekende niet dat de stad moderne godsdienstvrijheid kende. De overheid stelde grenzen wanneer overtuigingen de openbare rust bedreigden. Toch was de Groningse bestuurscultuur niet uitsluitend gericht op het afdwingen van volledige religieuze overeenstemming. De belangen van de stedelijke gemeenschap bleven een belangrijke rol spelen.

De politieke veranderingen van 1580

In 1580 koos stadhouder Rennenberg de zijde van de koning. Daardoor veranderde de politieke positie van Groningen tijdens de Opstand. Verschillende gereformeerde inwoners verlieten de stad, onder wie personen die eerder bestuurlijke functies hadden bekleed. Hun vertrek betekende echter niet dat alle gereformeerde Groningers dezelfde politieke overtuiging bezaten. Sommigen waren vooral gehecht aan de zelfstandigheid van Groningen en wantrouwden de invloed van andere gewesten. De politieke strijd kon daarom niet eenvoudig worden teruggebracht tot een tegenstelling tussen katholieken en gereformeerden. De vraag wie de stedelijke belangen het beste verdedigde, bleef voor veel inwoners doorslaggevend.

Het bestuur tijdens de koningsgezinde periode

Tussen 1580 en 1594 bleef Groningen aan de koninklijke zijde. Het stadsbestuur probeerde gedurende deze periode de maatschappelijke orde te bewaren. Volgens Jan van den Broek stond het weinig welwillend tegenover de religieuze scherpzinnigheid van deken Lithinius, wanneer die de rust in de stad in gevaar bracht. De bestuurders waren niet bereid om ieder godsdienstig geschil tot een politieke confrontatie te laten uitgroeien. Deze houding weerspiegelde een oudere Groningse traditie waarin het behoud van de stedelijke gemeenschap vooropstond. De godsdienstige overtuiging van bestuurders bepaalde niet automatisch hun houding tegenover de belangen van Groningen.

De Groningse bestuursorganisatie in 1588

De bewaarde besluiten uit 1588 laten zien hoe de stedelijke instellingen gezamenlijk functioneerden. Burgemeesters en raad overlegden bij belangrijke aangelegenheden met de gezworen meente, taalmannen en bouwmeesters van de gilden. Het ging niet uitsluitend om uitzonderlijke politieke crises. Ook economische regelgeving, openbare werken, belastingen, religieuze instellingen en juridische geschillen kwamen in gezamenlijk overleg aan de orde. Deze praktijk bevestigt dat de Groningse bestuursvorm breder was dan een bestuur door uitsluitend burgemeesters en raadsheren. De verschillende colleges vertegenwoordigden onderdelen van de stedelijke gemeenschap en droegen bij aan de legitimiteit van belangrijke besluiten.

De verdediging van het Papenpoortje

Op 14 maart 1588 overlegde het stadsbestuur met de gezworen meente over de verbetering van het rondeel bij het Papenpoortje. De kosten zouden worden opgebracht door de bevolking volgens de bestaande indeling in rotten. Daarnaast zou een collecte worden gehouden voor een nieuwe palissade aan de voet van de stadswal. De maatregel toont hoe de militaire verdediging van Groningen verbonden was met de stedelijke organisatie. De inwoners moesten financiële bijdragen leveren, terwijl hun vertegenwoordigers betrokken waren bij de besluitvorming. De verdediging van de stad werd daarmee niet uitsluitend als een aangelegenheid van het garnizoen beschouwd.

De rotten en kluften van Groningen

De stedelijke bevolking was georganiseerd in kluften, die op hun beurt in kleinere rotten waren verdeeld. Een rot omvatte vaak een straat of een huizenrij. Het aantal rotten per kluft varieerde volgens de bron tussen dertien en zeventien. Deze indeling werd gebruikt bij belastinginning en bij de organisatie van de weerbare burgerij. Daardoor bestond een rechtstreeks verband tussen de woonomgeving, de militaire verplichtingen en de financiële lasten van inwoners. De indeling maakte het mogelijk om de bevolking op betrekkelijk overzichtelijke wijze te organiseren. Zij vormde een praktisch onderdeel van de Groningse bestuurscultuur.

Het koninklijke rente-edict van 17 maart 1588

Op 17 maart 1588 besloten de oude en nieuwe raad, de taalmannen, de gezworen meente en de bouwmeesters van de gilden een koninklijk edict over de betaling van renten niet te publiceren. Dit besluit is opmerkelijk omdat Groningen op dat moment de koninklijke zijde steunde. De stedelijke vertegenwoordigers achtten zich kennelijk bevoegd om een maatregel van hogerhand niet onmiddellijk uit te voeren. De gebeurtenis laat zien dat de stad haar zelfstandige beoordelingsruimte probeerde te behouden. De trouw aan een landsheer betekende niet dat alle stedelijke belangen zonder voorbehoud aan zijn voorschriften ondergeschikt werden gemaakt.

De vergadering van 30 maart 1588

Op 30 maart 1588 behandelden de gezamenlijke bestuurscolleges verschillende onderwerpen. Zij verlangden een afschrift van het rekenboek van de overleden rentmeester Herman Wijnbrugge en keurden de ontslagbrief van oud-syndicus De Gouda goed. Daarnaast bespraken zij een regeling voor de lakenververs en de toestand van de zuidoostelijke stadsverdediging. Ook besloten zij de handel in boter vrij te laten en spraken zij over de invoering van de stapelplicht voor de Oldambten. De vergadering toont de brede verantwoordelijkheid van de stedelijke instellingen voor financiën, handel, rechtspraak en openbare voorzieningen.

De Poelepoort en de Steentilpoort

Op 31 maart 1588 inspecteerden de bestuurders het gebied tussen de Poelepoort en de Steentilpoort. Zij besloten voorbereidingen te treffen voor het graven van een nieuw diep en het bouwen van een stenen waterdoorgang bij de Poelepoort. De werkzaamheden hielden verband met de stedelijke infrastructuur en de inrichting van het gebied bij de verdedigingswerken. De gezamenlijke inspectie laat zien dat bestuurders belangrijke kwesties ter plaatse onderzochten. De stedelijke waterwegen hadden betekenis voor de afwatering, de bereikbaarheid en de economische ontwikkeling. Daarom vereisten dergelijke werkzaamheden zowel technische voorbereiding als politieke instemming.

De bakkers en de schutters

Tijdens dezelfde vergadering van 31 maart werd een conflict besproken tussen het bakkersgilde en de hoplieden van de schutten. De bestuurders besloten een nieuwe ordonnantie vast te stellen om het geschil te regelen. Op 4 april volgde een afzonderlijke regeling voor de bakkers en werd een commissie benoemd die verdere voorschriften moest voorbereiden. De gebeurtenissen tonen hoe beroepsorganisaties en militaire groepen binnen dezelfde stedelijke gemeenschap met elkaar in conflict konden komen. De overheid moest hun belangen afwegen en regels vaststellen die voor beide partijen aanvaardbaar waren.

De ververijen, brouwers en graanprijzen

Op 2 mei 1588 werd een ordonnantie voor de ververijen goedgekeurd. Daarnaast bespraken de bestuurders de gevolgen van lage graanprijzen voor brouwers en bakkers. Besloten werd een ontwerpregeling aan de brouwers voor te leggen. De gebeurtenis laat zien dat de stedelijke overheid nauw betrokken was bij de economische omstandigheden. De graanhandel beïnvloedde de voedselvoorziening en de bierproductie, twee belangrijke onderdelen van de stedelijke economie. De overheid probeerde de belangen van verschillende beroepsgroepen met elkaar te verenigen. De gezamenlijke besluitvorming toont dat economische regelgeving een aangelegenheid van de bredere stedelijke gemeenschap bleef.

Het jezuïetencollege van 19 mei 1588

Op 19 mei 1588 besloten burgemeesters en raad, taalmannen, gezworen meente en bouwmeesters van de gilden tot de oprichting van een jezuïetencollege. De jezuïeten speelden een belangrijke rol in de katholieke hervorming en het onderwijs. De beslissing toont dat het stadsbestuur religieuze vorming en onderwijs als publieke aangelegenheden beschouwde. De betrokkenheid van verschillende bestuurscolleges bevestigt dat dergelijke instellingen niet uitsluitend door geestelijke autoriteiten werden georganiseerd. De stad wilde invloed behouden op voorzieningen die de opvoeding, religieuze ontwikkeling en maatschappelijke verhoudingen van haar inwoners konden beïnvloeden.

De timmerlieden en metselaars in juni 1588

Op 10 juni 1588 besloten de raad en de gezworen meente de ordonnantie voor meestertimmerlieden en metselaars te wijzigen. De aangepaste regeling werd op 20 juni vastgesteld. De bouwambachten waren van groot belang voor de stedelijke economie, het onderhoud van gebouwen en de aanleg van verdedigingswerken. De overheid hield daarom toezicht op hun organisatie. De besluiten tonen dat de gezworen meente ook betrokken was bij regelgeving voor afzonderlijke beroepen. De Groningse bestuurspraktijk omvatte dus niet alleen grote politieke beslissingen, maar ook de dagelijkse ordening van het economische en maatschappelijke leven.

De admiraliteit en de loterij van augustus 1588

Op 22 augustus 1588 keurden de raad, taalmannen, gezworen meente en bouwmeesters van de gilden voorstellen over de admiraliteit goed. Tijdens dezelfde bijeenkomst stemden de gezworenen in met een loterij om verbeteringen aan het raadhuis te financieren. De combinatie van onderwerpen toont hoe uiteenlopend de verantwoordelijkheden van de stedelijke instellingen waren. Militaire en maritieme aangelegenheden konden naast financiële voorzieningen voor openbare gebouwen worden behandeld. De instemming van meerdere colleges bevestigt dat belangrijke maatregelen niet altijd uitsluitend door de dagelijkse bestuurders werden genomen.

De terugkeer van ballingen in augustus 1588

Op 23 augustus 1588 behandelden de raad en de gezworenen verzoeken van ballingen die naar Groningen wilden terugkeren. De verzoeken werden afgewezen. In de omstandigheden van de Tachtigjarige Oorlog kon de terugkeer van uitgeweken inwoners politieke en godsdienstige spanningen veroorzaken. Sommige ballingen hadden eerder partij gekozen in de conflicten rond de Opstand. De overheid moest daarom beoordelen of hun toelating verenigbaar was met de veiligheid en stabiliteit van de stad. De beslissing toont dat ook persoonlijke verzoeken een bredere politieke betekenis konden krijgen.

De zaak Bremen tegen Jacob Brants

Op 10 oktober 1588 behandelden de Groningse bestuurscolleges een geschil tussen de stad Bremen en de vrijbuiter Jacob Brants. Zij besloten dat de Olderman en het Gildrecht bevoegd waren de zaak te behandelen. De regeling gold eveneens voor toekomstige gevallen van vrijbuiterij door soldaten van het koninklijke leger. Het besluit laat zien dat Groningen betrokken was bij handelsgeschillen die voortkwamen uit oorlogvoering. De stad beschikte over instellingen die recht konden spreken in aangelegenheden met een internationale handelsachtergrond. De bevoegdheid van deze colleges werd door verschillende vertegenwoordigers van de stedelijke gemeenschap bevestigd.

De betekenis van het bestuursjaar 1588

Het overzicht van 1588 laat zien dat de oude Groningse bestuursorganisatie nog daadwerkelijk functioneerde. Raad, gezworen meente, taalmannen en gildevertegenwoordigers waren gezamenlijk betrokken bij militaire, economische, juridische en religieuze besluiten. Het ging niet alleen om formele raadpleging. De vertegenwoordigers konden instemmen met maatregelen, voorstellen bespreken en regelingen goedkeuren. De voorbeelden maken duidelijk dat de gezworen meente meer was dan uitsluitend een college dat een beperkte rol speelde bij de keuze van raadsleden. Zij vervulde ook een betekenisvolle adviserende en bestuurlijke functie.

Joost van Cleve en koningin Elizabeth in 1590

Joost van Cleve was een gereformeerde voormalige raadsheer die Groningen in 1580 had verlaten. Hij bleef betrokken bij de politieke toekomst van zijn geboortestad. In 1590 gebruikte hij zijn Engelse contacten om koningin Elizabeth I te bewegen zich voor Groningen te interesseren. Zijn optreden laat zien dat uitgeweken gereformeerden niet noodzakelijk volledig vertrouwden op de Staatse regering. Sommigen zochten steun buiten de Republiek omdat zij vreesden dat de belangen van Groningen onvoldoende zouden worden beschermd. De politieke loyaliteit van deze ballingen was daarom ingewikkelder dan een eenvoudige tegenstelling tussen gereformeerden en katholieken doet vermoeden.

De verhouding met Friesland en de Ommelanden

Aan het einde van de zestiende eeuw bestonden ernstige spanningen tussen Groningen, Friesland en de Ommelanden. Friesland had tijdens de oorlogsjaren geleden onder militaire acties vanuit Groningen. Daardoor vreesden Groningers dat Friese bestuurders na een Staatse overwinning aanspraken zouden doen gelden die nadelig waren voor de stad. Ook invloedrijke Ommelander heren verwachtten politieke voordelen vanwege hun steun aan de Unie van Utrecht. Groningen moest rekening houden met de mogelijkheid dat haar vroegere privileges zouden worden beperkt. Deze onzekerheid verklaart waarom niet alle gereformeerde Groningers de komst van het Staatse bewind zonder voorbehoud verwelkomden.

De Reductie van 23 juli 1594

Op 23 juli 1594 kwam Groningen onder het gezag van de Republiek. De Reductie maakte een einde aan de koningsgezinde positie van de stad. Groningen en de Ommelanden werden binnen een nieuwe gewestelijke structuur samengebracht. De overgang betekende een ingrijpende verandering van de politieke verhoudingen. De stad moest haar vroegere zelfstandige positie opnieuw bepalen tegenover de Staten-Generaal en de omliggende gebieden. Tegelijkertijd bleven de economische en bestuurlijke tegenstellingen bestaan. De Reductie beëindigde de militaire strijd om Groningen, maar niet de langdurige conflicten over het stapelrecht, de gewestelijke inrichting en de verdeling van de macht.

De nieuwe magistraat na de Reductie

Na 1594 moest een nieuwe bestuurlijke elite worden gevormd. Het was waarschijnlijk niet eenvoudig om voldoende geschikte kandidaten te vinden. Veel gereformeerde Groningers waren in 1580 uitgeweken, maar niet iedereen onder hen was een overtuigd aanhanger van de Staatse regering. De centrale overheid wilde bestuurders die politiek en godsdienstig betrouwbaar waren. Tegelijkertijd bleven veel Groningers vooral gehecht aan hun eigen stad. De nieuwe magistraat moest daarom functioneren binnen een ingewikkelde verhouding tussen stedelijke belangen, gewestelijke verplichtingen en de verwachtingen van de Staten-Generaal.

Het verdwijnen van de oude volksinvloed

Na de Reductie werd de politieke macht sterker geconcentreerd bij een beperkte groep bestuurders. De magistraten gingen zichzelf steeds nadrukkelijker beschouwen als vertegenwoordigers van de gehele stedelijke gemeenschap. Daardoor namen zij bevoegdheden over die voorheen ook door andere stedelijke instellingen werden uitgeoefend. De gezworen meente en de gilden verloren een deel van hun zelfstandige politieke betekenis. Jan van den Broek beschrijft deze ontwikkeling als een oligarchisering van het stadsbestuur. De oude verhouding, waarin de raad voor belangrijke besluiten steun zocht bij verschillende vertegenwoordigers van de burgerij, maakte plaats voor een geslotenere bestuursvorm.

De verandering van de godsdienstige verhoudingen

De Reductie bracht ook een nieuwe godsdienstige orde. De gereformeerde religie kreeg een bevoorrechte positie binnen de stedelijke instellingen. De eerdere pragmatische omgang met verschillende overtuigingen werd daardoor beperkt. Volgens Jan van den Broek kwam met het verdwijnen van de oude stedelijke gemeenschap als politieke eenheid ook een einde aan een belangrijk deel van het vroegere religieuze pluralisme. De overheid wilde de nieuwe politieke orde verbinden met een erkende godsdienstige grondslag. Daarmee werd de verhouding tussen bestuur, geloof en burgerij ingrijpend veranderd.

Johannes Althusius en de Politica van 1603

Johannes Althusius werd in 1563 geboren in Diedenshausen en promoveerde in 1586 in Bazel in de rechten. In 1603 verscheen zijn werk Politica. Een jaar later werd hij syndicus van Emden, een functie die hij tot zijn overlijden in 1638 vervulde. Althusius probeerde de politieke ontwikkelingen van zijn tijd te verklaren vanuit de Bijbel, het natuurrecht en de klassieke filosofie. Hij zocht naar een samenhangend stelsel waarin overheid, gemeenschap en religieuze waarheid met elkaar verbonden waren. Zijn werk vormt een belangrijke achtergrond bij de veranderingen in het politieke denken rond 1600.

De religieuze eenheid volgens Althusius

Althusius ging ervan uit dat de samenleving moest worden ingericht volgens één erkende waarheid. Hij beschouwde de gereformeerde leer als de juiste grondslag van het openbare leven. Daarom wilde hij dat de overheid afwijkende religieuze praktijken beperkte. Zijn opvattingen over joden, katholieken en andere niet-gereformeerden waren uitgesproken ongelijkwaardig. Hij verdedigde geen moderne godsdienstvrijheid. Tegelijkertijd erkende hij dat een overheid rekening moest houden met de praktische gevolgen van haar beleid. Zijn politieke denken combineerde religieuze strengheid met de noodzaak de maatschappelijke orde te bewaren.

Het onderscheid tussen geloofsdwang en gedogen

Althusius waarschuwde dat geloof niet door dwang kon worden opgelegd. Volgens hem ontstond werkelijke overtuiging door onderwijs en overreding, niet door bevelen van de overheid. Religieuze vervolging kon bovendien leiden tot opstand en maatschappelijke ontwrichting. Daarom kon het noodzakelijk zijn afwijkende overtuigingen te dulden om de vrede te bewaren. Dit gedogen betekende echter niet dat hij alle godsdiensten gelijkwaardig achtte. Zijn uitgangspunt bleef dat de overheid de ware religie moest beschermen. Het verschil tussen principiële gelijkwaardigheid en praktisch gedogen is essentieel voor het begrijpen van zijn politieke theorie.

Bernhard Alting en de politieke werkelijkheid

Bernhard Alting vertegenwoordigde volgens Jan van den Broek een pragmatischer benadering van de samenleving. Hij hield meer rekening met de verscheidenheid van belangen en overtuigingen. Waar Althusius een samenhangend stelsel zocht waarin alle onderdelen van het maatschappelijke leven op één waarheid konden worden teruggevoerd, aanvaardde Alting gemakkelijker de ingewikkelde werkelijkheid van politieke tegenstellingen. De vergelijking tussen beide denkers laat zien dat ook binnen de gereformeerde wereld verschillende opvattingen bestonden over het bestuur van een gemeenschap. Hun denkbeelden weerspiegelden de spanningen tussen religieuze overtuiging en politieke praktijk.

De militaire betekenis van Groningen na 1594

Na de Reductie werd Groningen een belangrijk bolwerk voor de verdediging van de Republiek. De stad lag op een strategische plaats tussen Friesland, Drenthe en de gebieden ten oosten van de grens. Friese bestuurders, onder wie Karel Roorda, beschouwden Groningen en Drenthe als een beschermende zone tegen mogelijke aanvallen vanuit het oosten. De betekenis van Groningen reikte daarmee verder dan de belangen van de stad zelf. Ook de Staten-Generaal erkenden dat een sterke vesting in het noorden noodzakelijk was voor de veiligheid van de Republiek.

De modernisering van de vestingwerken tussen 1605 en 1624

Tussen 1605 en 1624 werden de Groningse verdedigingswerken ingrijpend gemoderniseerd. De Staten-Generaal verstrekten subsidies voor deze werkzaamheden. De modernisering ging gepaard met een grote stadsuitbreiding, waardoor het stedelijke grondgebied bijna verdubbelde. De nieuwe vestingwerken moesten Groningen beschermen tegen militaire aanvallen. De uitbreiding bood de stad tegelijkertijd ruimte voor economische en demografische groei. Volgens de Groningse magistraten kon een sterke vesting alleen blijven bestaan wanneer zij over een voldoende sterke economische basis beschikte. Militaire veiligheid en stedelijke ontwikkeling werden daardoor met elkaar verbonden.

De gereformeerde voorwaarden voor bestuursdeelname in 1611

Op 13 februari 1611 besloten burgemeesters en raad dat voortaan niemand tot lid van de gezworen meente mocht worden gekozen tenzij hij burger was en openlijk de gereformeerde religie beleed. Deze bepaling toont hoe de godsdienstige veranderingen na 1594 doorwerkten in de stedelijke instellingen. De oude collectieve vertegenwoordiging werd verbonden aan een duidelijke confessionele voorwaarde. Daardoor konden inwoners die niet tot de gereformeerde kerk behoorden van deze bestuursfunctie worden uitgesloten. Het besluit bevestigt dat de politieke en religieuze verhoudingen in het zeventiende-eeuwse Groningen nauw met elkaar verbonden waren.

De stichting van de Groningse academie in 1614

De Staten van Stad en Lande vonden dat de veiligheid van het gewest niet uitsluitend met wapens kon worden gewaarborgd. Ook onderwijs en geleerdheid waren noodzakelijk. Daarom besloten zij een academie in Groningen te stichten. De opening werd aangekondigd in verschillende Nederlandse en Duitse steden. Op 23 augustus 1614 vond de plechtige inwijding plaats. De academie moest bijdragen aan de beoefening van de wetenschappen en de vorming van geleerde bestuurders en geestelijken. De stichting markeerde een belangrijke nieuwe fase in de ontwikkeling van Groningen als centrum van onderwijs en kennis.

De betekenis van de academie voor de nieuwe samenleving

De stichting van de academie paste binnen het streven naar een samenleving die op kennis en erkende religieuze beginselen was gebaseerd. Volgens de Staten moest het gewest zich niet alleen verdedigen tegen militaire vijanden, maar ook tegen onwetendheid. De academie werd daardoor beschouwd als een instelling die het publieke belang diende. Jan van den Broek benadrukt dat de stichting niet uitsluitend als een vooruitstrevend moderniseringsproject moet worden begrepen. Zij had ook een behoudend doel: het beschermen van een bestaande politieke en religieuze orde tegen bedreigingen van buitenaf en tegen vermeende dwaling.

Het herstel van de vrije raadskeur in 1621

De voetnoten vermelden dat Maurits op 5 januari 1621 de vrije raadskeur herstelde. Daarmee werd een belangrijke stap gezet in het teruggeven van de traditionele keuzeprocedure voor het Groningse stadsbestuur. De maatregel betekende echter niet dat alle veranderingen sinds 1594 ongedaan werden gemaakt. De politieke en godsdienstige samenstelling van het bestuur was inmiddels veranderd. De oude stedelijke instellingen functioneerden binnen een nieuwe gewestelijke en landelijke orde. Het herstel van de raadskeur moet daarom worden gezien als een gedeeltelijke terugkeer naar een vroegere bestuurlijke gewoonte.

Het einde van de inmenging in de raadskeur in 1641

Op 22 mei 1641 zagen de Staten-Generaal volgens de aangehaalde bron geheel af van inmenging in de Groningse raadskeur. Vanaf dat moment verliep de keuze weer volgens de oude procedure. Daarmee eindigde een langdurige periode waarin de centrale overheid invloed had uitgeoefend op de samenstelling van het stadsbestuur. De gebeurtenis toont dat Groningen ook binnen de Republiek bleef streven naar behoud en herstel van stedelijke bevoegdheden. De politieke gemeenschap van de zeventiende eeuw was echter niet meer dezelfde als vóór 1594. De vroegere collectieve volksinvloed was op verschillende punten beperkt.

Het stapelrecht en de conflicten tussen Stad en Lande

De Groningse machtspositie over het omliggende gebied bleef een belangrijke oorzaak van conflicten. Het stapelrecht gaf de stad mogelijkheden om de handel vanuit de omgeving te controleren. Voor de inwoners van Groningen bood dit economische voordelen, maar de Ommelanden beschouwden dergelijke verplichtingen vaak als een beperking van hun zelfstandigheid. Jan van den Broek verbindt deze tegenstellingen met de bijzondere ontwikkeling van Groningen als zelfstandige stad. Het bestuur was sterk gericht op de belangen van de eigen gemeenschap. Daardoor konden maatregelen die voor Groningen gunstig waren, langdurige conflicten met het omliggende gebied veroorzaken.

De beperkte invloed van de Staten-Generaal

De Staten-Generaal vormden binnen de Republiek geen centrale overheid met onbeperkte bevoegdheden. De gewesten behielden een belangrijke mate van zelfstandigheid. De bemoeienis met Groningen was daarom beperkt en had vooral betrekking op onderwerpen die voortvloeiden uit het Tractaat van Reductie. Daarbij ging het onder meer om het stapelrecht en de inrichting van de provincie Stad Groningen en Ommelanden. Daarnaast had Den Haag vooral belangstelling voor de militaire betekenis van Groningen en de financiële bijdragen aan de gezamenlijke verdediging. De bestaande tegenstellingen tussen Stad en Lande werden daardoor niet definitief opgelost.

De kwetsbare positie van het noorden in 1672

In zijn slotbeschouwing verwijst Jan van den Broek ook naar het rampjaar 1672. Toen de Republiek vanuit verschillende richtingen werd aangevallen, concentreerde het Staatse leger zich op de verdediging achter de Hollandse Waterlinie. Het noorden moest in belangrijke mate zelf voor zijn veiligheid zorgen. Deze gebeurtenis ligt buiten de hoofdperiode van het onderzoek, maar wordt gebruikt om de blijvende betekenis van de geografische ligging van Groningen te verduidelijken. De afstand tot het politieke centrum van de Republiek kon voordelen bieden voor de stedelijke zelfstandigheid, maar maakte het noorden ook kwetsbaar wanneer de landelijke machthebbers andere prioriteiten stelden.

De historische betekenis van de Groningse zelfstandigheid

Jan van den Broek verklaart de bijzondere ontwikkeling van Groningen vanuit de perifere ligging van de stad. Doordat hogere machthebbers hun gezag lange tijd niet voortdurend konden afdwingen, ontwikkelde Groningen een sterke traditie van autonomie. Deze zelfstandigheid maakte het mogelijk dat oudere vormen van collectieve vertegenwoordiging langer bleven bestaan dan in veel andere steden. Tegelijkertijd droeg de nadruk op onmiddellijke stedelijke belangen bij aan conflicten met de omgeving. Het stapelrecht en de langdurige tegenstellingen tussen Stad en Lande waren daarvan belangrijke voorbeelden. Dezelfde zelfstandigheid die Groningen sterk maakte, kon samenwerking met andere gebieden bemoeilijken.

De overgang van volksinvloed naar regentenbestuur

De Reductie van 1594 betekende volgens Van den Broek een belangrijke breuk in de geschiedenis van Groningen. De oude stedelijke gemeenschap kende verschillende vormen van collectieve politieke invloed. Na de overgang naar de Republiek werd het bestuur sterker geconcentreerd bij een beperkte groep magistraten. De gezworen meente en de gilden verloren een deel van hun vroegere betekenis. Tegelijkertijd veranderde de godsdienstige samenstelling van het bestuur. De nieuwe politieke orde bood Groningen militaire bescherming en mogelijkheden voor ontwikkeling, maar ging ook gepaard met beperkingen van oudere stedelijke vrijheden.

Van bolwerk van burgerschap naar bolwerk van vrijheid en kennis

In de eerste decennia van de zeventiende eeuw veranderde Groningen ingrijpend. De stad werd een belangrijke vesting binnen de Republiek, kreeg nieuwe verdedigingswerken en werd uitgebreid. De stichting van de academie in 1614 gaf Groningen daarnaast een nieuwe plaats binnen het wetenschappelijke en religieuze leven. Deze ontwikkelingen worden vaak gezien als het begin van een periode van vooruitgang. Jan van den Broek benadrukt echter dat veel maatregelen in de eerste plaats bedoeld waren om bestaande belangen, rechten en overtuigingen te beschermen. De nieuwe vesting moest de politieke vrijheid verdedigen; de academie moest de erkende waarheid en geleerdheid bewaren.

De afsluiting van de Groningse geschiedenis

De geschiedenis van Groningen laat zien hoe een stad gedurende eeuwen een uitzonderlijke mate van zelfstandigheid kon ontwikkelen. Die zelfstandigheid berustte op haar ligging, economische positie en bijzondere bestuursorganisatie. Raad, gezworen meente, gilden en burgerij vormden samen een politieke gemeenschap waarin belangrijke besluiten niet altijd uitsluitend door de magistraten werden genomen. De godsdienstige en militaire conflicten van de zestiende eeuw brachten deze orde onder druk. Na 1594 ontstond een nieuwe verhouding tussen stad, gewest en Republiek. Groningen verloor een deel van haar vroegere volksinvloed, maar groeide uit tot een belangrijke vestingstad en een centrum van geleerdheid. Daarmee begon een nieuwe fase in de geschiedenis van Stad en Lande.

Groningen — Van middeleeuwse stadsrepubliek tot bolwerk van de Republiek (1436–1641)

Deel 4 — Complete, chronologisch samengevoegde verhaallijn op basis van het slot van Jan van den Broeks Groningen, een stad apart, inclusief de historische gegevens uit de bijlagen en aanvullende voetnoten.

De zelfstandige Groningse gemeenschap

De middeleeuwse stad Groningen ontwikkelde een bestuursvorm waarin het gezag niet uitsluitend bij burgemeesters en raad berustte. Ook de gezworen meente, de gilden en vertegenwoordigers van de burgerij hadden een plaats in het stedelijke politieke leven. De rechten van de stad waren vooral collectieve rechten: zij behoorden aan de gemeenschap als geheel. De raad moest die gemeenschap vertegenwoordigen en haar belangen verdedigen. De bijzondere positie van Groningen hield verband met de grote afstand tot de hogere machthebbers, die hun gezag in de stad niet voortdurend konden afdwingen. Hierdoor kon een zelfstandige politieke traditie ontstaan.

De algemene gildebrief van 1436

Op 7 september 1436 werd een algemene gildebrief vastgesteld. Deze regeling gaf de ambachtsgilden een plaats binnen de stedelijke rechtsorde. Nieuwe leden betaalden entreegeld, waarvan de helft aan het gilde en de andere helft aan de stad toeviel. De gilden waren daarmee zowel economische organisaties als instellingen die met het stadsbestuur verbonden waren. Hun leden konden gezamenlijk optreden wanneer zij meenden dat de raad onvoldoende rekening hield met hun belangen. De gilden vormden een belangrijke verbinding tussen de beroepsbevolking en de stedelijke overheid, hoewel niet iedere inwoner via deze organisaties dezelfde politieke invloed bezat.

Het gildenoproer van 1457

In 1457 kwamen de spanningen tussen de gilden en het stadsbestuur tot uitbarsting. De onvrede had zowel een politieke als een economische achtergrond. De gilden wilden invloed kunnen uitoefenen op beslissingen die de handel en hun eigen positie raakten. Hun optreden had gevolgen voor de betrekkingen met Oost-Friesland, waardoor nieuwe afspraken met Ulrich Cirksena noodzakelijk werden. De gebeurtenissen laten zien dat een conflict binnen de stad gevolgen kon hebben voor haar buitenlandse handelsrelaties. De raad behield zijn plaats binnen het bestuur, maar moest erkennen dat de georganiseerde burgerij niet zonder meer buiten de besluitvorming kon worden gehouden.

De stad als gemeenschap van burgers

De oude Groningse staatsinrichting was gebaseerd op de gedachte dat de stad een gemeenschap van burgers vormde. Burgemeesters en raad hadden bestuurlijke bevoegdheden, maar zij stonden niet volledig los van de bevolking. De gezworen meente en de gilden konden worden geraadpleegd over belangrijke kwesties. Soms zocht het stadsbestuur zelf contact met de burgerij om haar oordeel te vernemen. Wanneer de bestuurders volgens de inwoners hun bevoegdheden overschreden, konden conflicten ontstaan. De burgerij probeerde dan de bestaande verhoudingen te herstellen. Zodra dat was gebeurd, keerde het dagelijks bestuur doorgaans terug naar de gewone stedelijke instellingen.

De godsdienstige spanningen rond 1525

De verspreiding van reformatorische ideeën veroorzaakte in de eerste helft van de zestiende eeuw nieuwe spanningen. Groningen kende een stedelijke samenleving waarin verschillende geestelijke instellingen actief waren. De overheid vreesde dat openlijke conflicten tussen predikanten de bevolking zouden verdelen. Vermoedelijk in 1525 of 1526 werd daarom een bekendmaking aan de geestelijkheid opgesteld. De tekst bevatte voorschriften voor de prediking en voor de omgang tussen geestelijken. Het uitgangspunt was dat godsdienstige meningsverschillen niet mochten uitgroeien tot openbare onrust. Het bewaren van de stedelijke vrede stond centraal.

De zes voorschriften voor de predikanten

De bekendmaking verlangde dat predikanten het evangelie verkondigden volgens de erkende kerkelijke leer. Zij moesten gebruikmaken van de Bijbel en van geschriften van toegelaten kerkelijke leraren. Persoonlijke beledigingen en onderlinge aanvallen waren verboden. Omstreden geloofsvragen die de bevolking konden verwarren, moesten worden vermeden. De prediking diende gehoorzaamheid aan de geestelijke en wereldlijke overheid te bevorderen. Ook moesten Maria, de heiligen, de zeven sacramenten en de bestaande kerkelijke gebruiken worden geëerbiedigd. Een predikant die haat, tweedracht of oproer veroorzaakte, kon zijn functie verliezen en uit de stad worden verwijderd.

Laurentius Laurentii en het Dominicanenklooster

De bekendmaking werd onderschreven door Laurentius Laurentii, professor in de theologie en prior van het Dominicanenklooster in Groningen. Hij verklaarde zich persoonlijk en namens zijn kloostergemeenschap aan de voorschriften te zullen houden. Daarmee werd de regeling verbonden aan een belangrijke religieuze instelling binnen de stad. Het document toont dat de stedelijke overheid samenwerking zocht met geestelijken om religieuze conflicten te beheersen. De tekst verdedigde de traditionele kerkelijke orde, maar had tegelijkertijd een duidelijk bestuurlijk doel. De overheid wilde voorkomen dat godsdienstige strijd het gezag en de maatschappelijke samenhang zou ondermijnen.

De betrekkelijke verdraagzaamheid in het zestiende-eeuwse Groningen

Volgens de kroniekschrijver Abel Eppens bestond in het Groningen van zijn jeugd een betrekkelijk grote vrijheid om persoonlijke opvattingen te uiten. Mensen konden zeggen wat zij dachten, zolang zij anderen niet in hun eer aantastten. Deze herinnering wijst op een pragmatische omgang met religieuze en maatschappelijke verschillen. Dat betekende niet dat de stad moderne godsdienstvrijheid kende. De overheid stelde grenzen wanneer overtuigingen de openbare rust bedreigden. Toch was de Groningse bestuurscultuur niet uitsluitend gericht op het afdwingen van volledige religieuze overeenstemming. De belangen van de stedelijke gemeenschap bleven een belangrijke rol spelen.

De politieke veranderingen van 1580

In 1580 koos stadhouder Rennenberg de zijde van de koning. Daardoor veranderde de politieke positie van Groningen tijdens de Opstand. Verschillende gereformeerde inwoners verlieten de stad, onder wie personen die eerder bestuurlijke functies hadden bekleed. Hun vertrek betekende echter niet dat alle gereformeerde Groningers dezelfde politieke overtuiging bezaten. Sommigen waren vooral gehecht aan de zelfstandigheid van Groningen en wantrouwden de invloed van andere gewesten. De politieke strijd kon daarom niet eenvoudig worden teruggebracht tot een tegenstelling tussen katholieken en gereformeerden. De vraag wie de stedelijke belangen het beste verdedigde, bleef voor veel inwoners doorslaggevend.

Het bestuur tijdens de koningsgezinde periode

Tussen 1580 en 1594 bleef Groningen aan de koninklijke zijde. Het stadsbestuur probeerde gedurende deze periode de maatschappelijke orde te bewaren. Volgens Jan van den Broek stond het weinig welwillend tegenover de religieuze scherpzinnigheid van deken Lithinius, wanneer die de rust in de stad in gevaar bracht. De bestuurders waren niet bereid om ieder godsdienstig geschil tot een politieke confrontatie te laten uitgroeien. Deze houding weerspiegelde een oudere Groningse traditie waarin het behoud van de stedelijke gemeenschap vooropstond. De godsdienstige overtuiging van bestuurders bepaalde niet automatisch hun houding tegenover de belangen van Groningen.

De Groningse bestuursorganisatie in 1588

De bewaarde besluiten uit 1588 laten zien hoe de stedelijke instellingen gezamenlijk functioneerden. Burgemeesters en raad overlegden bij belangrijke aangelegenheden met de gezworen meente, taalmannen en bouwmeesters van de gilden. Het ging niet uitsluitend om uitzonderlijke politieke crises. Ook economische regelgeving, openbare werken, belastingen, religieuze instellingen en juridische geschillen kwamen in gezamenlijk overleg aan de orde. Deze praktijk bevestigt dat de Groningse bestuursvorm breder was dan een bestuur door uitsluitend burgemeesters en raadsheren. De verschillende colleges vertegenwoordigden onderdelen van de stedelijke gemeenschap en droegen bij aan de legitimiteit van belangrijke besluiten.

De verdediging van het Papenpoortje

Op 14 maart 1588 overlegde het stadsbestuur met de gezworen meente over de verbetering van het rondeel bij het Papenpoortje. De kosten zouden worden opgebracht door de bevolking volgens de bestaande indeling in rotten. Daarnaast zou een collecte worden gehouden voor een nieuwe palissade aan de voet van de stadswal. De maatregel toont hoe de militaire verdediging van Groningen verbonden was met de stedelijke organisatie. De inwoners moesten financiële bijdragen leveren, terwijl hun vertegenwoordigers betrokken waren bij de besluitvorming. De verdediging van de stad werd daarmee niet uitsluitend als een aangelegenheid van het garnizoen beschouwd.

De rotten en kluften van Groningen

De stedelijke bevolking was georganiseerd in kluften, die op hun beurt in kleinere rotten waren verdeeld. Een rot omvatte vaak een straat of een huizenrij. Het aantal rotten per kluft varieerde volgens de bron tussen dertien en zeventien. Deze indeling werd gebruikt bij belastinginning en bij de organisatie van de weerbare burgerij. Daardoor bestond een rechtstreeks verband tussen de woonomgeving, de militaire verplichtingen en de financiële lasten van inwoners. De indeling maakte het mogelijk om de bevolking op betrekkelijk overzichtelijke wijze te organiseren. Zij vormde een praktisch onderdeel van de Groningse bestuurscultuur.

Het koninklijke rente-edict van 17 maart 1588

Op 17 maart 1588 besloten de oude en nieuwe raad, de taalmannen, de gezworen meente en de bouwmeesters van de gilden een koninklijk edict over de betaling van renten niet te publiceren. Dit besluit is opmerkelijk omdat Groningen op dat moment de koninklijke zijde steunde. De stedelijke vertegenwoordigers achtten zich kennelijk bevoegd om een maatregel van hogerhand niet onmiddellijk uit te voeren. De gebeurtenis laat zien dat de stad haar zelfstandige beoordelingsruimte probeerde te behouden. De trouw aan een landsheer betekende niet dat alle stedelijke belangen zonder voorbehoud aan zijn voorschriften ondergeschikt werden gemaakt.

De vergadering van 30 maart 1588

Op 30 maart 1588 behandelden de gezamenlijke bestuurscolleges verschillende onderwerpen. Zij verlangden een afschrift van het rekenboek van de overleden rentmeester Herman Wijnbrugge en keurden de ontslagbrief van oud-syndicus De Gouda goed. Daarnaast bespraken zij een regeling voor de lakenververs en de toestand van de zuidoostelijke stadsverdediging. Ook besloten zij de handel in boter vrij te laten en spraken zij over de invoering van de stapelplicht voor de Oldambten. De vergadering toont de brede verantwoordelijkheid van de stedelijke instellingen voor financiën, handel, rechtspraak en openbare voorzieningen.

De Poelepoort en de Steentilpoort

Op 31 maart 1588 inspecteerden de bestuurders het gebied tussen de Poelepoort en de Steentilpoort. Zij besloten voorbereidingen te treffen voor het graven van een nieuw diep en het bouwen van een stenen waterdoorgang bij de Poelepoort. De werkzaamheden hielden verband met de stedelijke infrastructuur en de inrichting van het gebied bij de verdedigingswerken. De gezamenlijke inspectie laat zien dat bestuurders belangrijke kwesties ter plaatse onderzochten. De stedelijke waterwegen hadden betekenis voor de afwatering, de bereikbaarheid en de economische ontwikkeling. Daarom vereisten dergelijke werkzaamheden zowel technische voorbereiding als politieke instemming.

De bakkers en de schutters

Tijdens dezelfde vergadering van 31 maart werd een conflict besproken tussen het bakkersgilde en de hoplieden van de schutten. De bestuurders besloten een nieuwe ordonnantie vast te stellen om het geschil te regelen. Op 4 april volgde een afzonderlijke regeling voor de bakkers en werd een commissie benoemd die verdere voorschriften moest voorbereiden. De gebeurtenissen tonen hoe beroepsorganisaties en militaire groepen binnen dezelfde stedelijke gemeenschap met elkaar in conflict konden komen. De overheid moest hun belangen afwegen en regels vaststellen die voor beide partijen aanvaardbaar waren.

De ververijen, brouwers en graanprijzen

Op 2 mei 1588 werd een ordonnantie voor de ververijen goedgekeurd. Daarnaast bespraken de bestuurders de gevolgen van lage graanprijzen voor brouwers en bakkers. Besloten werd een ontwerpregeling aan de brouwers voor te leggen. De gebeurtenis laat zien dat de stedelijke overheid nauw betrokken was bij de economische omstandigheden. De graanhandel beïnvloedde de voedselvoorziening en de bierproductie, twee belangrijke onderdelen van de stedelijke economie. De overheid probeerde de belangen van verschillende beroepsgroepen met elkaar te verenigen. De gezamenlijke besluitvorming toont dat economische regelgeving een aangelegenheid van de bredere stedelijke gemeenschap bleef.

Het jezuïetencollege van 19 mei 1588

Op 19 mei 1588 besloten burgemeesters en raad, taalmannen, gezworen meente en bouwmeesters van de gilden tot de oprichting van een jezuïetencollege. De jezuïeten speelden een belangrijke rol in de katholieke hervorming en het onderwijs. De beslissing toont dat het stadsbestuur religieuze vorming en onderwijs als publieke aangelegenheden beschouwde. De betrokkenheid van verschillende bestuurscolleges bevestigt dat dergelijke instellingen niet uitsluitend door geestelijke autoriteiten werden georganiseerd. De stad wilde invloed behouden op voorzieningen die de opvoeding, religieuze ontwikkeling en maatschappelijke verhoudingen van haar inwoners konden beïnvloeden.

De timmerlieden en metselaars in juni 1588

Op 10 juni 1588 besloten de raad en de gezworen meente de ordonnantie voor meestertimmerlieden en metselaars te wijzigen. De aangepaste regeling werd op 20 juni vastgesteld. De bouwambachten waren van groot belang voor de stedelijke economie, het onderhoud van gebouwen en de aanleg van verdedigingswerken. De overheid hield daarom toezicht op hun organisatie. De besluiten tonen dat de gezworen meente ook betrokken was bij regelgeving voor afzonderlijke beroepen. De Groningse bestuurspraktijk omvatte dus niet alleen grote politieke beslissingen, maar ook de dagelijkse ordening van het economische en maatschappelijke leven.

De admiraliteit en de loterij van augustus 1588

Op 22 augustus 1588 keurden de raad, taalmannen, gezworen meente en bouwmeesters van de gilden voorstellen over de admiraliteit goed. Tijdens dezelfde bijeenkomst stemden de gezworenen in met een loterij om verbeteringen aan het raadhuis te financieren. De combinatie van onderwerpen toont hoe uiteenlopend de verantwoordelijkheden van de stedelijke instellingen waren. Militaire en maritieme aangelegenheden konden naast financiële voorzieningen voor openbare gebouwen worden behandeld. De instemming van meerdere colleges bevestigt dat belangrijke maatregelen niet altijd uitsluitend door de dagelijkse bestuurders werden genomen.

De terugkeer van ballingen in augustus 1588

Op 23 augustus 1588 behandelden de raad en de gezworenen verzoeken van ballingen die naar Groningen wilden terugkeren. De verzoeken werden afgewezen. In de omstandigheden van de Tachtigjarige Oorlog kon de terugkeer van uitgeweken inwoners politieke en godsdienstige spanningen veroorzaken. Sommige ballingen hadden eerder partij gekozen in de conflicten rond de Opstand. De overheid moest daarom beoordelen of hun toelating verenigbaar was met de veiligheid en stabiliteit van de stad. De beslissing toont dat ook persoonlijke verzoeken een bredere politieke betekenis konden krijgen.

De zaak Bremen tegen Jacob Brants

Op 10 oktober 1588 behandelden de Groningse bestuurscolleges een geschil tussen de stad Bremen en de vrijbuiter Jacob Brants. Zij besloten dat de Olderman en het Gildrecht bevoegd waren de zaak te behandelen. De regeling gold eveneens voor toekomstige gevallen van vrijbuiterij door soldaten van het koninklijke leger. Het besluit laat zien dat Groningen betrokken was bij handelsgeschillen die voortkwamen uit oorlogvoering. De stad beschikte over instellingen die recht konden spreken in aangelegenheden met een internationale handelsachtergrond. De bevoegdheid van deze colleges werd door verschillende vertegenwoordigers van de stedelijke gemeenschap bevestigd.

De betekenis van het bestuursjaar 1588

Het overzicht van 1588 laat zien dat de oude Groningse bestuursorganisatie nog daadwerkelijk functioneerde. Raad, gezworen meente, taalmannen en gildevertegenwoordigers waren gezamenlijk betrokken bij militaire, economische, juridische en religieuze besluiten. Het ging niet alleen om formele raadpleging. De vertegenwoordigers konden instemmen met maatregelen, voorstellen bespreken en regelingen goedkeuren. De voorbeelden maken duidelijk dat de gezworen meente meer was dan uitsluitend een college dat een beperkte rol speelde bij de keuze van raadsleden. Zij vervulde ook een betekenisvolle adviserende en bestuurlijke functie.

Joost van Cleve en koningin Elizabeth in 1590

Joost van Cleve was een gereformeerde voormalige raadsheer die Groningen in 1580 had verlaten. Hij bleef betrokken bij de politieke toekomst van zijn geboortestad. In 1590 gebruikte hij zijn Engelse contacten om koningin Elizabeth I te bewegen zich voor Groningen te interesseren. Zijn optreden laat zien dat uitgeweken gereformeerden niet noodzakelijk volledig vertrouwden op de Staatse regering. Sommigen zochten steun buiten de Republiek omdat zij vreesden dat de belangen van Groningen onvoldoende zouden worden beschermd. De politieke loyaliteit van deze ballingen was daarom ingewikkelder dan een eenvoudige tegenstelling tussen gereformeerden en katholieken doet vermoeden.

De verhouding met Friesland en de Ommelanden

Aan het einde van de zestiende eeuw bestonden ernstige spanningen tussen Groningen, Friesland en de Ommelanden. Friesland had tijdens de oorlogsjaren geleden onder militaire acties vanuit Groningen. Daardoor vreesden Groningers dat Friese bestuurders na een Staatse overwinning aanspraken zouden doen gelden die nadelig waren voor de stad. Ook invloedrijke Ommelander heren verwachtten politieke voordelen vanwege hun steun aan de Unie van Utrecht. Groningen moest rekening houden met de mogelijkheid dat haar vroegere privileges zouden worden beperkt. Deze onzekerheid verklaart waarom niet alle gereformeerde Groningers de komst van het Staatse bewind zonder voorbehoud verwelkomden.

De Reductie van 23 juli 1594

Op 23 juli 1594 kwam Groningen onder het gezag van de Republiek. De Reductie maakte een einde aan de koningsgezinde positie van de stad. Groningen en de Ommelanden werden binnen een nieuwe gewestelijke structuur samengebracht. De overgang betekende een ingrijpende verandering van de politieke verhoudingen. De stad moest haar vroegere zelfstandige positie opnieuw bepalen tegenover de Staten-Generaal en de omliggende gebieden. Tegelijkertijd bleven de economische en bestuurlijke tegenstellingen bestaan. De Reductie beëindigde de militaire strijd om Groningen, maar niet de langdurige conflicten over het stapelrecht, de gewestelijke inrichting en de verdeling van de macht.

De nieuwe magistraat na de Reductie

Na 1594 moest een nieuwe bestuurlijke elite worden gevormd. Het was waarschijnlijk niet eenvoudig om voldoende geschikte kandidaten te vinden. Veel gereformeerde Groningers waren in 1580 uitgeweken, maar niet iedereen onder hen was een overtuigd aanhanger van de Staatse regering. De centrale overheid wilde bestuurders die politiek en godsdienstig betrouwbaar waren. Tegelijkertijd bleven veel Groningers vooral gehecht aan hun eigen stad. De nieuwe magistraat moest daarom functioneren binnen een ingewikkelde verhouding tussen stedelijke belangen, gewestelijke verplichtingen en de verwachtingen van de Staten-Generaal.

Het verdwijnen van de oude volksinvloed

Na de Reductie werd de politieke macht sterker geconcentreerd bij een beperkte groep bestuurders. De magistraten gingen zichzelf steeds nadrukkelijker beschouwen als vertegenwoordigers van de gehele stedelijke gemeenschap. Daardoor namen zij bevoegdheden over die voorheen ook door andere stedelijke instellingen werden uitgeoefend. De gezworen meente en de gilden verloren een deel van hun zelfstandige politieke betekenis. Jan van den Broek beschrijft deze ontwikkeling als een oligarchisering van het stadsbestuur. De oude verhouding, waarin de raad voor belangrijke besluiten steun zocht bij verschillende vertegenwoordigers van de burgerij, maakte plaats voor een geslotenere bestuursvorm.

De verandering van de godsdienstige verhoudingen

De Reductie bracht ook een nieuwe godsdienstige orde. De gereformeerde religie kreeg een bevoorrechte positie binnen de stedelijke instellingen. De eerdere pragmatische omgang met verschillende overtuigingen werd daardoor beperkt. Volgens Jan van den Broek kwam met het verdwijnen van de oude stedelijke gemeenschap als politieke eenheid ook een einde aan een belangrijk deel van het vroegere religieuze pluralisme. De overheid wilde de nieuwe politieke orde verbinden met een erkende godsdienstige grondslag. Daarmee werd de verhouding tussen bestuur, geloof en burgerij ingrijpend veranderd.

Johannes Althusius en de Politica van 1603

Johannes Althusius werd in 1563 geboren in Diedenshausen en promoveerde in 1586 in Bazel in de rechten. In 1603 verscheen zijn werk Politica. Een jaar later werd hij syndicus van Emden, een functie die hij tot zijn overlijden in 1638 vervulde. Althusius probeerde de politieke ontwikkelingen van zijn tijd te verklaren vanuit de Bijbel, het natuurrecht en de klassieke filosofie. Hij zocht naar een samenhangend stelsel waarin overheid, gemeenschap en religieuze waarheid met elkaar verbonden waren. Zijn werk vormt een belangrijke achtergrond bij de veranderingen in het politieke denken rond 1600.

De religieuze eenheid volgens Althusius

Althusius ging ervan uit dat de samenleving moest worden ingericht volgens één erkende waarheid. Hij beschouwde de gereformeerde leer als de juiste grondslag van het openbare leven. Daarom wilde hij dat de overheid afwijkende religieuze praktijken beperkte. Zijn opvattingen over joden, katholieken en andere niet-gereformeerden waren uitgesproken ongelijkwaardig. Hij verdedigde geen moderne godsdienstvrijheid. Tegelijkertijd erkende hij dat een overheid rekening moest houden met de praktische gevolgen van haar beleid. Zijn politieke denken combineerde religieuze strengheid met de noodzaak de maatschappelijke orde te bewaren.

Het onderscheid tussen geloofsdwang en gedogen

Althusius waarschuwde dat geloof niet door dwang kon worden opgelegd. Volgens hem ontstond werkelijke overtuiging door onderwijs en overreding, niet door bevelen van de overheid. Religieuze vervolging kon bovendien leiden tot opstand en maatschappelijke ontwrichting. Daarom kon het noodzakelijk zijn afwijkende overtuigingen te dulden om de vrede te bewaren. Dit gedogen betekende echter niet dat hij alle godsdiensten gelijkwaardig achtte. Zijn uitgangspunt bleef dat de overheid de ware religie moest beschermen. Het verschil tussen principiële gelijkwaardigheid en praktisch gedogen is essentieel voor het begrijpen van zijn politieke theorie.

Bernhard Alting en de politieke werkelijkheid

Bernhard Alting vertegenwoordigde volgens Jan van den Broek een pragmatischer benadering van de samenleving. Hij hield meer rekening met de verscheidenheid van belangen en overtuigingen. Waar Althusius een samenhangend stelsel zocht waarin alle onderdelen van het maatschappelijke leven op één waarheid konden worden teruggevoerd, aanvaardde Alting gemakkelijker de ingewikkelde werkelijkheid van politieke tegenstellingen. De vergelijking tussen beide denkers laat zien dat ook binnen de gereformeerde wereld verschillende opvattingen bestonden over het bestuur van een gemeenschap. Hun denkbeelden weerspiegelden de spanningen tussen religieuze overtuiging en politieke praktijk.

De militaire betekenis van Groningen na 1594

Na de Reductie werd Groningen een belangrijk bolwerk voor de verdediging van de Republiek. De stad lag op een strategische plaats tussen Friesland, Drenthe en de gebieden ten oosten van de grens. Friese bestuurders, onder wie Karel Roorda, beschouwden Groningen en Drenthe als een beschermende zone tegen mogelijke aanvallen vanuit het oosten. De betekenis van Groningen reikte daarmee verder dan de belangen van de stad zelf. Ook de Staten-Generaal erkenden dat een sterke vesting in het noorden noodzakelijk was voor de veiligheid van de Republiek.

De modernisering van de vestingwerken tussen 1605 en 1624

Tussen 1605 en 1624 werden de Groningse verdedigingswerken ingrijpend gemoderniseerd. De Staten-Generaal verstrekten subsidies voor deze werkzaamheden. De modernisering ging gepaard met een grote stadsuitbreiding, waardoor het stedelijke grondgebied bijna verdubbelde. De nieuwe vestingwerken moesten Groningen beschermen tegen militaire aanvallen. De uitbreiding bood de stad tegelijkertijd ruimte voor economische en demografische groei. Volgens de Groningse magistraten kon een sterke vesting alleen blijven bestaan wanneer zij over een voldoende sterke economische basis beschikte. Militaire veiligheid en stedelijke ontwikkeling werden daardoor met elkaar verbonden.

De gereformeerde voorwaarden voor bestuursdeelname in 1611

Op 13 februari 1611 besloten burgemeesters en raad dat voortaan niemand tot lid van de gezworen meente mocht worden gekozen tenzij hij burger was en openlijk de gereformeerde religie beleed. Deze bepaling toont hoe de godsdienstige veranderingen na 1594 doorwerkten in de stedelijke instellingen. De oude collectieve vertegenwoordiging werd verbonden aan een duidelijke confessionele voorwaarde. Daardoor konden inwoners die niet tot de gereformeerde kerk behoorden van deze bestuursfunctie worden uitgesloten. Het besluit bevestigt dat de politieke en religieuze verhoudingen in het zeventiende-eeuwse Groningen nauw met elkaar verbonden waren.

De stichting van de Groningse academie in 1614

De Staten van Stad en Lande vonden dat de veiligheid van het gewest niet uitsluitend met wapens kon worden gewaarborgd. Ook onderwijs en geleerdheid waren noodzakelijk. Daarom besloten zij een academie in Groningen te stichten. De opening werd aangekondigd in verschillende Nederlandse en Duitse steden. Op 23 augustus 1614 vond de plechtige inwijding plaats. De academie moest bijdragen aan de beoefening van de wetenschappen en de vorming van geleerde bestuurders en geestelijken. De stichting markeerde een belangrijke nieuwe fase in de ontwikkeling van Groningen als centrum van onderwijs en kennis.

De betekenis van de academie voor de nieuwe samenleving

De stichting van de academie paste binnen het streven naar een samenleving die op kennis en erkende religieuze beginselen was gebaseerd. Volgens de Staten moest het gewest zich niet alleen verdedigen tegen militaire vijanden, maar ook tegen onwetendheid. De academie werd daardoor beschouwd als een instelling die het publieke belang diende. Jan van den Broek benadrukt dat de stichting niet uitsluitend als een vooruitstrevend moderniseringsproject moet worden begrepen. Zij had ook een behoudend doel: het beschermen van een bestaande politieke en religieuze orde tegen bedreigingen van buitenaf en tegen vermeende dwaling.

Het herstel van de vrije raadskeur in 1621

De voetnoten vermelden dat Maurits op 5 januari 1621 de vrije raadskeur herstelde. Daarmee werd een belangrijke stap gezet in het teruggeven van de traditionele keuzeprocedure voor het Groningse stadsbestuur. De maatregel betekende echter niet dat alle veranderingen sinds 1594 ongedaan werden gemaakt. De politieke en godsdienstige samenstelling van het bestuur was inmiddels veranderd. De oude stedelijke instellingen functioneerden binnen een nieuwe gewestelijke en landelijke orde. Het herstel van de raadskeur moet daarom worden gezien als een gedeeltelijke terugkeer naar een vroegere bestuurlijke gewoonte.

Het einde van de inmenging in de raadskeur in 1641

Op 22 mei 1641 zagen de Staten-Generaal volgens de aangehaalde bron geheel af van inmenging in de Groningse raadskeur. Vanaf dat moment verliep de keuze weer volgens de oude procedure. Daarmee eindigde een langdurige periode waarin de centrale overheid invloed had uitgeoefend op de samenstelling van het stadsbestuur. De gebeurtenis toont dat Groningen ook binnen de Republiek bleef streven naar behoud en herstel van stedelijke bevoegdheden. De politieke gemeenschap van de zeventiende eeuw was echter niet meer dezelfde als vóór 1594. De vroegere collectieve volksinvloed was op verschillende punten beperkt.

Het stapelrecht en de conflicten tussen Stad en Lande

De Groningse machtspositie over het omliggende gebied bleef een belangrijke oorzaak van conflicten. Het stapelrecht gaf de stad mogelijkheden om de handel vanuit de omgeving te controleren. Voor de inwoners van Groningen bood dit economische voordelen, maar de Ommelanden beschouwden dergelijke verplichtingen vaak als een beperking van hun zelfstandigheid. Jan van den Broek verbindt deze tegenstellingen met de bijzondere ontwikkeling van Groningen als zelfstandige stad. Het bestuur was sterk gericht op de belangen van de eigen gemeenschap. Daardoor konden maatregelen die voor Groningen gunstig waren, langdurige conflicten met het omliggende gebied veroorzaken.

De beperkte invloed van de Staten-Generaal

De Staten-Generaal vormden binnen de Republiek geen centrale overheid met onbeperkte bevoegdheden. De gewesten behielden een belangrijke mate van zelfstandigheid. De bemoeienis met Groningen was daarom beperkt en had vooral betrekking op onderwerpen die voortvloeiden uit het Tractaat van Reductie. Daarbij ging het onder meer om het stapelrecht en de inrichting van de provincie Stad Groningen en Ommelanden. Daarnaast had Den Haag vooral belangstelling voor de militaire betekenis van Groningen en de financiële bijdragen aan de gezamenlijke verdediging. De bestaande tegenstellingen tussen Stad en Lande werden daardoor niet definitief opgelost.

De kwetsbare positie van het noorden in 1672

In zijn slotbeschouwing verwijst Jan van den Broek ook naar het rampjaar 1672. Toen de Republiek vanuit verschillende richtingen werd aangevallen, concentreerde het Staatse leger zich op de verdediging achter de Hollandse Waterlinie. Het noorden moest in belangrijke mate zelf voor zijn veiligheid zorgen. Deze gebeurtenis ligt buiten de hoofdperiode van het onderzoek, maar wordt gebruikt om de blijvende betekenis van de geografische ligging van Groningen te verduidelijken. De afstand tot het politieke centrum van de Republiek kon voordelen bieden voor de stedelijke zelfstandigheid, maar maakte het noorden ook kwetsbaar wanneer de landelijke machthebbers andere prioriteiten stelden.

De historische betekenis van de Groningse zelfstandigheid

Jan van den Broek verklaart de bijzondere ontwikkeling van Groningen vanuit de perifere ligging van de stad. Doordat hogere machthebbers hun gezag lange tijd niet voortdurend konden afdwingen, ontwikkelde Groningen een sterke traditie van autonomie. Deze zelfstandigheid maakte het mogelijk dat oudere vormen van collectieve vertegenwoordiging langer bleven bestaan dan in veel andere steden. Tegelijkertijd droeg de nadruk op onmiddellijke stedelijke belangen bij aan conflicten met de omgeving. Het stapelrecht en de langdurige tegenstellingen tussen Stad en Lande waren daarvan belangrijke voorbeelden. Dezelfde zelfstandigheid die Groningen sterk maakte, kon samenwerking met andere gebieden bemoeilijken.

De overgang van volksinvloed naar regentenbestuur

De Reductie van 1594 betekende volgens Van den Broek een belangrijke breuk in de geschiedenis van Groningen. De oude stedelijke gemeenschap kende verschillende vormen van collectieve politieke invloed. Na de overgang naar de Republiek werd het bestuur sterker geconcentreerd bij een beperkte groep magistraten. De gezworen meente en de gilden verloren een deel van hun vroegere betekenis. Tegelijkertijd veranderde de godsdienstige samenstelling van het bestuur. De nieuwe politieke orde bood Groningen militaire bescherming en mogelijkheden voor ontwikkeling, maar ging ook gepaard met beperkingen van oudere stedelijke vrijheden.

Van bolwerk van burgerschap naar bolwerk van vrijheid en kennis

In de eerste decennia van de zeventiende eeuw veranderde Groningen ingrijpend. De stad werd een belangrijke vesting binnen de Republiek, kreeg nieuwe verdedigingswerken en werd uitgebreid. De stichting van de academie in 1614 gaf Groningen daarnaast een nieuwe plaats binnen het wetenschappelijke en religieuze leven. Deze ontwikkelingen worden vaak gezien als het begin van een periode van vooruitgang. Jan van den Broek benadrukt echter dat veel maatregelen in de eerste plaats bedoeld waren om bestaande belangen, rechten en overtuigingen te beschermen. De nieuwe vesting moest de politieke vrijheid verdedigen; de academie moest de erkende waarheid en geleerdheid bewaren.

De afsluiting van de Groningse geschiedenis

De geschiedenis van Groningen laat zien hoe een stad gedurende eeuwen een uitzonderlijke mate van zelfstandigheid kon ontwikkelen. Die zelfstandigheid berustte op haar ligging, economische positie en bijzondere bestuursorganisatie. Raad, gezworen meente, gilden en burgerij vormden samen een politieke gemeenschap waarin belangrijke besluiten niet altijd uitsluitend door de magistraten werden genomen. De godsdienstige en militaire conflicten van de zestiende eeuw brachten deze orde onder druk. Na 1594 ontstond een nieuwe verhouding tussen stad, gewest en Republiek. Groningen verloor een deel van haar vroegere volksinvloed, maar groeide uit tot een belangrijke vestingstad en een centrum van geleerdheid. Daarmee begon een nieuwe fase in de geschiedenis van Stad en Lande.

Groningen — Van koninklijk domein tot zelfstandige stad tussen Friesland, Utrecht en Gelre (ca. 1000–1537)

De opkomst van Groningen als handels- en bestuurscentrum, de strijd tegen het bisschoppelijke gezag, de vorming van stedelijke instellingen en het behoud van zelfstandigheid onder opeenvolgende landsheren.

Het landschap waarin Groningen ontstond

Groningen ontwikkelde zich op het noordelijke uiteinde van de Hondsrug, waar de hogere zandgronden van Drenthe overgingen in het lagere kustlandschap. Deze ligging bepaalde in belangrijke mate de geschiedenis van de nederzetting. Vanuit het zuiden liepen verbindingen over de Hondsrug, terwijl waterwegen toegang boden tot de noordelijke gebieden. Moerassen, natte gronden en moeilijk begaanbare terreinen beperkten de mogelijkheden om het gebied vanuit andere richtingen te bereiken. Daardoor ontstond een plaats die enerzijds gunstig lag voor de uitwisseling van goederen, maar anderzijds moeilijk onder rechtstreeks gezag van verre machthebbers kon worden gebracht. Beide omstandigheden zouden de ontwikkeling van Groningen eeuwenlang beïnvloeden.

Groningen tussen Friesland en Drenthe

De nederzetting lag tussen twee gebieden met verschillende maatschappelijke en culturele achtergronden. Ten noorden van Groningen bevonden zich de Friese kustlanden, waar gemeenschappen eigen rechtsgebruiken en bestuurlijke tradities kenden. Ten zuiden lagen de zandgronden van Drenthe, die verbonden waren met het Saksische binnenland. Groningen vormde een ontmoetingsplaats tussen deze werelden. Bewoners uit verschillende streken konden er landbouwproducten en handelsgoederen uitwisselen. De betekenis van de nederzetting groeide daardoor niet uitsluitend vanuit haar eigen bevolking, maar vooral vanuit de contacten met het omliggende landschap. Deze positie maakte Groningen tot een regionaal centrum met belangen die verder reikten dan de eigen nederzetting.

Het koninklijke gezag vóór 1040

Omstreeks het jaar 1000 maakte Groningen deel uit van de politieke wereld van het Duitse koninkrijk. Het koninklijke gezag werd niet uitgeoefend door een uitgebreid ambtenarenapparaat, maar via persoonlijke verhoudingen met hertogen, graven, bisschoppen en andere machthebbers. Drenthe en Groningen waren eerder verbonden geweest met de hertog van Lotharingen. Hoe sterk deze hertog zijn gezag in het afgelegen noorden daadwerkelijk kon uitoefenen, is onzeker. De afstand tot de belangrijkste bestuurscentra was groot en de verbindingen waren moeilijk. Daardoor bestond een aanzienlijk verschil tussen het formele bezit van rechten en de mogelijkheid om die rechten in de praktijk af te dwingen.

De schenking van koning Hendrik III in 1040

Op 21 mei 1040 schonk koning Hendrik III een landgoed in de villa Cruoninga aan de kerk van Utrecht. Bij deze overdracht behoorden ook grafelijke rechten. De schenking vormde een belangrijke juridische grondslag voor het latere wereldlijke gezag van de bisschoppen van Utrecht over Groningen. Zij betekende echter niet dat de gehele nederzetting onmiddellijk onder een volledig georganiseerd bisschoppelijk bestuur kwam te staan. Ook andere grondbezitters en instellingen hadden belangen in het gebied. De oorkonde van 1040 moet daarom worden beschouwd als een belangrijk moment in een langere ontwikkeling van machtsverhoudingen, niet als de stichting van de stad Groningen.

De verschillende rechtskringen van het vroege Groningen

Het vroege Groningen bestond waarschijnlijk uit verschillende groepen bewoners die niet allemaal onder dezelfde rechtsregels vielen. Naast het koninklijke en later Utrechtse bezit bevonden zich goederen van andere instellingen, waaronder de abdij Werden. Daarnaast houdt Van den Broek rekening met vrije grondeigenaren die eigen hofsteden bezaten. De bewoners van dergelijke bezittingen konden onder verschillende vormen van rechtspraak vallen. Deze verscheidenheid is belangrijk voor het begrijpen van de latere conflicten. Het ontstaan van een gemeenschappelijke stedelijke rechtsorde betekende immers dat afzonderlijke rechten en bevoegdheden met elkaar in overeenstemming moesten worden gebracht. Hoe deze rechtskringen precies waren georganiseerd, is niet volledig bekend.

Het grondbezit van de abdij Werden

De abdij Werden bezat goederen in Groningen en vormde daarmee een afzonderlijke factor in de vroegste geschiedenis van de nederzetting. Het bestaan van dergelijke kerkelijke bezittingen toont aan dat Groningen niet uitsluitend vanuit de Utrechtse hof kan worden verklaard. Verschillende instellingen konden inkomsten ontvangen en rechten uitoefenen over bewoners die aan hun goederen verbonden waren. De precieze verhouding tussen de hof van Werden, de Utrechtse bezittingen en eventuele vrije hofsteden is niet volledig te reconstrueren. Wel maakt deze situatie duidelijk dat de bestuurlijke ontwikkeling van Groningen plaatsvond binnen een landschap waarin verschillende vormen van grondbezit en rechtsmacht naast elkaar bestonden.

De bisschop van Utrecht als wereldlijke landsheer

De bisschoppen van Utrecht bezaten naast hun geestelijke functie ook wereldlijke bevoegdheden. Zij konden rechtspraak uitoefenen, inkomsten ontvangen en vertegenwoordigers aanwijzen die hun belangen verdedigden. Groningen lag echter ver van de bisschopszetel. Daardoor was het moeilijk om voortdurend toezicht te houden op de plaatselijke situatie. De bisschop moest vertrouwen op functionarissen die namens hem optraden. Hun gezag was afhankelijk van plaatselijke medewerking en van de mogelijkheid om tegenstand te overwinnen. Wanneer conflicten ontstonden, kon Utrecht niet altijd snel ingrijpen. Deze bestuurlijke afstand bood ruimte voor het ontstaan van zelfstandige instellingen binnen Groningen.

De moeilijke verbindingen met Utrecht

De geografische omstandigheden van Drenthe vormden een belangrijke beperking voor het bisschoppelijke gezag. Vanuit het zuiden waren slechts enkele routes geschikt om het gebied te bereiken. Van den Broek noemt de Bisschopsberg tussen Steenwijk en Havelte en de doorgang bij Hulsvoorde tussen Dalen en Coevorden. Grote moerasgebieden maakten andere verbindingen moeilijk of gedurende delen van het jaar vrijwel onmogelijk. Het vervoer van soldaten, berichten en voorraden kostte daardoor veel tijd. Voor een landsheer die zijn gezag wilde herstellen, vormde dit een ernstig probleem. De ontoegankelijkheid van het landschap droeg rechtstreeks bij aan de beperkte bestuurlijke invloed van Utrecht.

De benoeming van prefect Leffard

Halverwege de twaalfde eeuw benoemde bisschop Hartbert zijn broer Leffard tot permanente vertegenwoordiger in Groningen. Deze functionaris werd prefect genoemd. Zijn benoeming laat zien dat tijdelijk toezicht vanuit Utrecht onvoldoende was geworden. Een vaste vertegenwoordiger kon de belangen van de bisschop beter bewaken en sneller optreden bij plaatselijke conflicten. Tegelijkertijd ontstond hierdoor een nieuwe machtspositie binnen Groningen. De prefect beschikte over eigen medewerkers en een bijzondere rechtspositie. Zijn gezag moest worden uitgeoefend tegenover andere inwoners en groepen die eveneens rechten en belangen bezaten. Deze verhouding zou later tot ernstige conflicten leiden.

De bijzondere rechtspositie van de prefect

De prefect en zijn dienstmannen maakten deel uit van een rechtskring die niet noodzakelijk samenviel met die van de overige Groningers. Hun positie was verbonden met het bisschoppelijke gezag en met oudere hofrechtelijke verhoudingen. Daardoor konden geschillen ontstaan over de vraag welke rechtbank bevoegd was wanneer leden van verschillende groepen met elkaar in conflict kwamen. De prefect kon zich beroepen op bijzondere rechten, terwijl andere inwoners belang hadden bij gemeenschappelijke regels. Deze tegenstelling vormde een belangrijk onderdeel van de latere strijd om het stadsbestuur. De ontwikkeling van Groningen tot een zelfstandige stad ging daarom ook gepaard met veranderingen in de rechtspraak.

Vrije grondeigenaren en gemeenschappelijk beheer

Naast de bisschoppelijke hoforganisatie kunnen vrije grondeigenaren in Groningen een eigen maatschappelijke rol hebben gespeeld. Zij moesten afspraken maken over grondgebruik, wegen, waterbeheer en gemeenschappelijke bezittingen. Dergelijke belangen konden aanleiding geven tot plaatselijke vergaderingen en vertegenwoordiging. Van den Broek beschouwt dit als een mogelijke achtergrond van de latere stedelijke instellingen. Het is echter niet bewezen dat deze vroege verbanden al dezelfde organisatie hadden als de latere stadshamrikken. Wel maakt de vergelijking duidelijk dat bestuurlijke samenwerking ook van onderaf kon ontstaan, zonder dat een landsheer daarvoor noodzakelijk een formele instelling oprichtte.

De stadshamrikken en hun bestuurders

De latere stadshamrikken waren verbonden met het beheer van gronden en gemeenschappelijke belangen. Binnen dergelijke verbanden traden bestuurders op die met de benaming olderman werden aangeduid. Deze instellingen kunnen aanwijzingen bieden voor de wijze waarop plaatselijke gemeenschappen zich organiseerden. Hun geschiedenis mag echter niet zonder meer worden teruggeprojecteerd op de elfde of twaalfde eeuw. Van den Broek gebruikt de latere situatie vooral om mogelijke oudere ontwikkelingen te onderzoeken. De betekenis van de stadshamrikken ligt daarom in het inzicht dat grondbezit en gemeenschappelijk beheer belangrijke voorwaarden konden vormen voor het ontstaan van plaatselijk zelfbestuur.

Kooplieden en de ontwikkeling van onderlinge samenwerking

De ligging van Groningen trok kooplieden aan die afhankelijk waren van veilige handelsverbindingen en betrouwbare afspraken. Zij moesten goederen kunnen vervoeren, overeenkomsten sluiten en conflicten oplossen. Het is aannemelijk dat zij daarvoor vormen van samenwerking ontwikkelden. Mogelijk ontstond een verband waarin kooplieden elkaar ondersteuning beloofden en gezamenlijke belangen verdedigden. Van den Broek noemt dit als een mogelijke oorsprong van plaatselijke organisatie. Het latere koopmansgilde kan daarbij als vergelijking dienen, maar de precieze vorm van de vroegste koopmansgemeenschap is onbekend. Handel vormde vermoedelijk wel een belangrijke stimulans voor de ontwikkeling van stedelijke instellingen.

De strijd om het bisschoppelijke gezag in Drenthe

In de dertiende eeuw werd steeds duidelijker dat de bisschoppen van Utrecht hun gezag in de noordelijke gebieden niet zonder tegenstand konden uitoefenen. De Drenten verzetten zich tegen hun landsheer, waardoor een militair conflict ontstond. De bisschop probeerde zijn rechten met een leger te herstellen. Het landschap maakte deze onderneming bijzonder moeilijk. De toegangswegen waren beperkt en de moerassen vormden een gevaar voor krijgslieden die het terrein onvoldoende kenden. De strijd ging over de vraag of het bisschoppelijke gezag daadwerkelijk kon worden afgedwongen. De gebeurtenissen hadden ook betekenis voor Groningen, waar vergelijkbare spanningen bestonden.

De nederlaag bij Ane in 1227

In 1227 leed het bisschoppelijke leger bij Ane een zware nederlaag tegen de Drentse tegenstanders. De bisschop en vele ridders kwamen om het leven. Het moerassige terrein speelde een belangrijke rol bij de gebeurtenissen. De nederlaag liet zien dat een landsheer met aanzienlijke militaire middelen niet vanzelfsprekend zijn wil kon opleggen. Voor de noordelijke gebieden was dit een ingrijpende gebeurtenis. Het vertrouwen in de militaire macht van Utrecht werd aangetast. De vertegenwoordigers van de bisschop konden niet langer zonder meer rekenen op succesvolle ondersteuning vanuit het zuiden. De strijd bevestigde hoe kwetsbaar het landsheerlijke gezag in deze gebieden was.

Het herstel van het bisschoppelijke gezag in 1234

Na de nederlaag bij Ane probeerden de bisschoppen hun positie in Drenthe opnieuw te versterken. In 1234 slaagde de toenmalige bisschop erin de Drenten weer tot gehoorzaamheid te brengen. Dit herstel bleek echter niet duurzaam. De gebeurtenis toont dat een militaire overwinning niet automatisch leidde tot blijvend bestuur. De bisschop bleef afhankelijk van plaatselijke medewerking en van de mogelijkheid om zijn rechten daadwerkelijk af te dwingen. Voor Groningen vormden deze gebeurtenissen een belangrijke achtergrond. De stad bevond zich in een gebied waar het formele gezag van Utrecht voortdurend werd geconfronteerd met de zelfstandige belangen van plaatselijke gemeenschappen.

De Gelkingen en Papelingen in 1242

In Groningen zelf ontstond gewapende oppositie tegen de prefect. De kroniek van het klooster Wittewierum vermeldt dat de Gelkingen en Papelingen in 1242 tegen hem optraden. Deze groeperingen speelden een belangrijke rol in de strijd om de macht binnen de nederzetting. Hun verzet toont dat de bisschoppelijke vertegenwoordiger niet langer zonder ernstige tegenstand kon regeren. De conflicten betroffen de verdeling van gezag en de positie van verschillende groepen binnen Groningen. De prefect vertegenwoordigde een oudere machtsstructuur, terwijl andere inwoners en verbanden meer invloed probeerden te verwerven. De gebeurtenissen vormden een belangrijke fase in de ontwikkeling van stedelijke zelfstandigheid.

De oorkonde van 14 november 1245

Een oorkonde van 14 november 1245 vormt een belangrijke bron voor het ontstaan van een georganiseerde Groningse gemeenschap. De akte betreft de verkoop van goederen door Alfgerdis en haar zonen aan het klooster Essen bij Helpman. De verkopers worden aangeduid als burgers, terwijl het document uitgaat van de aldermans et universitas in Groningen. Deze formulering toont dat vertegenwoordigers en een collectief van inwoners gezamenlijk konden optreden. De oorkonde bewijst echter niet dat Groningen al beschikte over een volledig ontwikkeld stadsbestuur. Zij laat vooral zien dat er een gemeenschap bestond die in juridische aangelegenheden als eenheid kon handelen.

De betekenis van de Groningse universitas

Het Latijnse woord universitas werd in de middeleeuwen gebruikt voor een verzameling personen die gezamenlijk optrad. Het begrip gaf niet vanzelf aan hoe deze groep was georganiseerd of welke rechten zij bezat. Een universitas kon bestaan uit inwoners van een plaats, leden van een beroepsgroep of andere personen met gemeenschappelijke belangen. Van den Broek waarschuwt daarom tegen de veronderstelling dat de Groningse universitas zonder meer een formeel erkende burgergemeenschap was. De vermelding van 1245 toont gezamenlijk optreden, maar laat de precieze organisatie open. Voor de reconstructie van het vroege stadsbestuur is dit onderscheid van groot belang.

Macht van bovenaf en macht van onderaf

De ontwikkeling van de Groningse gemeenschap hangt samen met twee middeleeuwse opvattingen over het ontstaan van gezag. Volgens de ene opvatting werd macht van bovenaf overgedragen, via de keizer en zijn vertegenwoordigers. Volgens een andere opvatting konden mensen gezamenlijk gezag vormen en bevoegdheden aan gekozen personen toevertrouwen. In de praktijk bestonden beide vormen naast elkaar. Plaatselijke gemeenschappen konden zelfstandig regels ontwikkelen, ook wanneer geen formele erkenning door een landsheer bekend was. Groningen biedt een voorbeeld van deze spanning. Het bisschoppelijke gezag bleef bestaan, terwijl plaatselijke groepen steeds meer gezamenlijk optraden en eigen bestuurlijke mogelijkheden ontwikkelden.

De universitas van Humsterland en Vredewold

Van den Broek vergelijkt de Groningse universitas met collectieven in de omliggende landschappen. Het zegel van Humsterland verwees naar de gemeenschap van dat gebied. Ook Vredewold beschikte over een landszegel waarin een vergelijkbare aanduiding voorkwam. Deze voorbeelden tonen dat niet uitsluitend steden gezamenlijk als rechtspersoon konden optreden. Ook landelijke gemeenschappen konden eigen rechten bezitten en verplichtingen aangaan. De vergelijking is belangrijk omdat Groningen zich ontwikkelde binnen een omgeving waarin dergelijke vormen van gemeenschappelijk optreden voorkwamen. De stedelijke zelfstandigheid moet daarom mede worden begrepen vanuit de bestuurlijke tradities van de noordelijke landschappen.

De gemeenschappen van Fivelgo, Drenthe en Oostergo

Ook in documenten over Fivelgo, Drenthe en Oostergo komt het begrip universitas voor. Er werd gesproken over het collectief van het land Drenthe, over de geestelijken van Drenthe en over de grietmannen van Oostergo. Deze voorbeelden laten zien dat verschillende groepen gezamenlijk konden optreden zonder dat hun organisatie noodzakelijk dezelfde oorsprong had. Sommige verbanden ontstonden mogelijk uit plaatselijke gebruiken, andere uit gemeenschappelijke rechten of bestuurlijke taken. Voor Groningen betekent dit dat de vermelding van een universitas voorzichtig moet worden geïnterpreteerd. De juridische betekenis van het begrip was afhankelijk van de omstandigheden waarin het werd gebruikt.

De mogelijke rol van onderlinge eden

Middeleeuwse gemeenschappen konden hun verbondenheid versterken door gezamenlijk eden af te leggen. Dergelijke afspraken werden gebruikt om vrede te bewaren en leden aan gemeenschappelijke verplichtingen te binden. Wie de afspraken schond, kon door andere deelnemers ter verantwoording worden geroepen. Van den Broek acht het mogelijk dat ook de Groningers op deze manier een collectief vormden. Rechtstreeks bewijs daarvoor ontbreekt echter. Andere omstandigheden, zoals gemeenschappelijk grondbeheer, handel en verzet tegen de prefect, kunnen eveneens tot samenwerking hebben geleid. De precieze oorsprong van de Groningse gemeenschap blijft daardoor onzeker en mag niet als vaststaand worden voorgesteld.

De aldermannen als vertegenwoordigers

De aldermannen die in 1245 worden genoemd, vormen een belangrijk onderdeel van de vroege bestuurlijke geschiedenis. Het woord werd later gebruikt voor voorzitters van verschillende organisaties, waaronder gilden en verbanden van grondeigenaren. Van den Broek vermoedt daarom dat de aldermannen vertegenwoordigers kunnen zijn geweest van verschillende groepen binnen Groningen. Hun positie kan verband hebben gehouden met grondbezit, handel of andere gemeenschappelijke belangen. Het is echter niet bewezen dat zij rechtstreeks de voorlopers van de latere raadsleden waren. Hun vermelding toont vooral dat bepaalde personen namens een bredere gemeenschap konden optreden.

De verzwakking van het prefectengezag in 1250–1251

Omstreeks 1250 en 1251 veranderden de machtsverhoudingen in Groningen verder. De prefect verloor een aanzienlijk deel van zijn zeggenschap, terwijl plaatselijke groepen en Friese gemeenschappen uit de Ommelanden meer invloed kregen. De Ommelanders hadden belang bij de Groningse markt en bij veilige handelsverbindingen. Hun optreden maakte duidelijk dat de stedelijke machtsstrijd niet uitsluitend een intern conflict was. De omliggende Friese gebieden waren nauw betrokken bij de politieke en economische ontwikkelingen. De bisschop van Utrecht kon deze verschuiving niet verhinderen. Zijn vertegenwoordiger bleef aanwezig, maar zijn vroegere overheersende positie werd verder aangetast.

De verovering van Groningen in 1251

In 1251 traden verenigde Ommelander Friezen gewapenderhand op tegen Groningen. Hun optreden droeg bij aan de verdere verzwakking van het prefectengezag. De gebeurtenis laat zien hoe sterk de belangen van de stad en de omliggende landschappen met elkaar verbonden waren. De Friese gemeenschappen wilden invloed kunnen uitoefenen op een handelsplaats die voor hun economie van groot belang was. De strijd ging daarom niet uitsluitend over plaatselijke machtsverhoudingen, maar ook over toegang tot de markt en de bescherming van handelsbelangen. De gebeurtenis vormde een belangrijke stap in de ontwikkeling van een minder door Utrecht beheerste stedelijke gemeenschap.

De mislukte onderwerping van Drenterwolde in 1259

In 1259 probeerde de bisschop van Utrecht zijn gezag over de dorpen van Drenterwolde te herstellen. Dit gebied lag ten oosten van de Hunze en behoorde tot de streken waarop Utrecht aanspraken maakte. De poging mislukte. Daarmee werd opnieuw duidelijk dat de bisschop zijn wereldlijke rechten niet overal daadwerkelijk kon uitoefenen. De gebeurtenis past in een bredere ontwikkeling waarin noordelijke gemeenschappen een aanzienlijke mate van zelfstandigheid behielden. Voor Groningen betekende dit dat de stad zich kon ontwikkelen binnen een omgeving waar het landsheerlijke gezag zwak was en plaatselijke instellingen steeds meer betekenis kregen.

Het ontstaan van de stedelijke raad

Wanneer Groningen precies een raad als centraal bestuursorgaan kreeg, is niet bekend. De bronnen uit de dertiende eeuw bieden onvoldoende informatie om deze ontwikkeling volledig te reconstrueren. Mogelijk ontstond de raad geleidelijk uit bestaande vormen van overleg tussen vrije inwoners, kooplieden en andere gerechtigden. Daarbij kunnen samenwerking en conflicten met de prefect een rol hebben gespeeld. De raad werd uiteindelijk een belangrijk college voor rechtspraak en bestuur. Het is echter onzeker wanneer hij de positie verwierf waarin hij namens de gehele stedelijke gemeenschap kon optreden. De ontwikkeling moet daarom worden gezien als een geleidelijk proces.

De onveiligheid van de Groningse markt in 1308

In 1308 verklaarden vertegenwoordigers van Fivelgo en Appingedam tegenover de bisschop van Utrecht dat de Groningse markt onveilig was. Zij wezen kooplieden op de mogelijkheid om in Appingedam handel te drijven. Ook werden afspraken genoemd over het vrijlaten van personen die wegens handelsgeschillen waren vastgehouden. Deze gebeurtenis laat zien hoe nauw de politieke verhoudingen verbonden waren met de regionale economie. Wanneer Groningen de veiligheid van haar markt niet kon waarborgen, konden andere handelsplaatsen daarvan profiteren. De strijd om het bestuur was daardoor tevens een strijd om economische invloed en betrouwbare handelsverbindingen.

De Herestraatpartij en de Westerpartij

Aan het begin van de veertiende eeuw ontstonden ernstige conflicten binnen Groningen. De aanhangers van prefect Ludolf van Gronebeke vormden een partij die verbonden was met de Herestraat. Hun tegenstanders werden aangeduid als de Westerpartij en stonden aan de zijde van de stedelijke raad. De tegenstelling had betrekking op de verdeling van macht en de rechtspositie van verschillende groepen. De prefect en zijn dienstmannen beschikten over bijzondere rechten die hen onderscheidden van andere inwoners. De stedelijke gemeenschap had daarentegen belang bij gemeenschappelijke regels. De strijd maakte duidelijk dat het bestaan van verschillende rechtskringen steeds moeilijker te verenigen was met het groeiende stadsbestuur.

Bisschop Gwijde van Avesnes als bemiddelaar

In 1310 trad bisschop Gwijde van Avesnes op om de conflicten in Groningen te beëindigen. Zijn optreden was opmerkelijk omdat hij niet uitsluitend de partij van zijn eigen vertegenwoordiger steunde. Van den Broek beschouwt hem eerder als een bemiddelaar die de orde wilde herstellen. Toch bezat de bisschop nog voldoende gezag om bepalingen over het stedelijke recht en de rechtspraak op te leggen. Groningen was dus nog niet volledig onafhankelijk. Tegelijkertijd liet de bemiddeling zien dat de stedelijke raad inmiddels een belangrijke positie had verworven. De bisschop moest rekening houden met bestaande plaatselijke instellingen.

De uitspraak van 3 februari 1310

Op 3 februari 1310 bepaalde de bisschop dat het Groningse stadboek moest worden aangevuld met strafrechtelijke bepalingen. Doodslag, brandstichting en het schenden van kerken moesten zwaar worden bestraft. Ook werd bepaald dat besluiten van de meerderheid van de raad door de minderheid moesten worden aanvaard. De precieze betekenis van deze bepaling is onzeker. Volgens Van den Broek kan zij betrekking hebben gehad op de afhandeling van de bestaande conflicten. Zij hoeft daarom niet te betekenen dat de raad op dat moment voor het eerst algemene wetgevende bevoegdheid kreeg. De uitspraak bevestigt wel de belangrijke rol van de raad.

De raadsverkiezing van februari 1310

De uitspraak van de bisschop verwees naar de raad nadat deze gekozen was en de eed had afgelegd. Van den Broek verbindt deze formulering met de raadsverkiezing die volgens de bestaande traditie op 8 februari 1310 zou plaatsvinden. Mogelijk wilde de bisschop dat de nieuwe raad de nog openstaande geschillen zou onderzoeken. De meerderheid moest daarbij kunnen vaststellen welke gebeurtenissen hadden plaatsgevonden en welke maatregelen noodzakelijk waren. Deze interpretatie maakt duidelijk dat de raad mogelijk vooral als rechtbank werd aangesproken. Het document geeft daardoor inzicht in de bestaande bestuurlijke praktijk, maar laat niet alle bevoegdheden van de raad zien.

De uitspraak van 7 november 1310

Op 7 november 1310 verduidelijkte de bisschop zijn eerdere bepalingen. Daarbij kwam de schade aan de orde die tijdens de conflicten was veroorzaakt. Wanneer de meerderheid van de raad vaststelde dat aanhangers van prefect Ludolf schade hadden toegebracht aan de Westerpartij of aan de gemeenschap, moest daarvoor vergoeding worden betaald. De termijn liep tot begin december. Deze bepaling laat zien dat het herstel van de vrede ook financiële en juridische gevolgen had. De raad kreeg een centrale rol bij het vaststellen van verantwoordelijkheden. Daarmee werd zijn positie binnen de stedelijke rechtsorde verder bevestigd.

De beperking van afzonderlijke hofrechtspraak

Een belangrijk gevolg van de bemiddeling kan zijn geweest dat de bijzondere rechtspositie van de prefect en zijn dienstmannen werd teruggedrongen. Zij hadden oorspronkelijk een eigen rechtskring gevormd, waarin andere regels en rechterlijke bevoegdheden golden dan voor de overige inwoners. Hierdoor konden conflicten ontstaan wanneer hun handelen de belangen van de stedelijke gemeenschap schaadde. Door de raad een centrale rol te geven bij de rechtspraak, werd de mogelijkheid geschapen om dergelijke geschillen binnen één stedelijke rechtsorde te behandelen. Van den Broek ziet hierin een belangrijke mogelijke stap in de ontwikkeling van Groningen tot een juridisch samenhangende gemeenschap.

Het bestaande Groningse stadboek

Uit de gebeurtenissen van 1310 blijkt dat Groningen al een geschreven verzameling stedelijke rechtsregels bezat. De oorsprong van dit stadboek is onbekend. Anders dan bijvoorbeeld Zwolle, dat in 1230 stadsrecht van de bisschop van Utrecht ontving, beschikt Groningen niet over een bekende oorspronkelijke stadsrechtverlening. Het is mogelijk dat de Groningse regels geleidelijk uit plaatselijke gewoonten en afspraken waren ontstaan. De bisschop behandelde het stadboek als een bestaande rechtsbron waaraan nieuwe bepalingen konden worden toegevoegd. Daarmee erkende hij dat Groningen een eigen rechtsorde bezat, ook al behield hij zelf landsheerlijke aanspraken.

De betekenis van gewoonterecht

In de middeleeuwse samenleving waren plaatselijke gebruiken een belangrijke rechtsbron. Niet alle regels werden vastgelegd in officiële oorkonden of door vorsten uitgevaardigd. Gemeenschappen konden langdurig volgens bepaalde gewoonten handelen, waardoor deze als bindend werden beschouwd. Van den Broek wijst erop dat juristen dergelijke bestaande rechtsverhoudingen vaak probeerden te verklaren binnen hun theorieën over vorstelijk gezag. Voor Groningen is dit van belang omdat de stad geen bekende oorspronkelijke stadsrechtbrief bezit. Haar stedelijke instellingen kunnen zich ontwikkeld hebben vanuit gebruiken die geleidelijk werden erkend. De geschiedenis van het Groningse recht is daarom niet uitsluitend een geschiedenis van landsheerlijke besluiten.

De groeiende betekenis van de raad

Gedurende de veertiende eeuw ontwikkelde de raad zich verder als een belangrijk bestuurs- en rechtscollege. Het is niet precies bekend wanneer hij alle bevoegdheden verwierf die later met het stadsbestuur verbonden waren. Mogelijk bleven oudere vormen van overleg bestaan, waarin grondeigenaren, kooplieden en andere gerechtigden invloed uitoefenden. De raad kon geleidelijk een overkoepelende positie innemen zonder dat alle oudere organisaties onmiddellijk verdwenen. Deze ontwikkeling maakt duidelijk dat stedelijk bestuur niet noodzakelijk uit één instelling ontstond. Het kon groeien uit verschillende maatschappelijke verbanden die steeds meer gezamenlijk optraden.

De verhouding met Utrecht in 1344

Een oorkonde van 28 oktober 1344, uitgevaardigd door bisschop Jan van Arkel, biedt opnieuw inzicht in de verhouding tussen Groningen en Utrecht. De bisschop behield formele rechten, maar zijn daadwerkelijke invloed op de stad was beperkt. Groningen beschikte inmiddels over een eigen bestuurlijke en juridische positie. De afstand tot Utrecht maakte voortdurend toezicht moeilijk, terwijl de stedelijke instellingen steeds meer verantwoordelijkheden op zich namen. De verhouding tussen stad en landsheer werd daardoor gekenmerkt door een combinatie van formele afhankelijkheid en feitelijke zelfstandigheid. Deze tegenstelling zou gedurende de latere middeleeuwen een belangrijk kenmerk van Groningen blijven.

Groningen als zelfstandige handelsplaats

De ontwikkeling van het stadsbestuur stond nauw in verband met de economische betekenis van Groningen. De stad was een handelsplaats voor de Friese kustgebieden en het Drentse binnenland. De veiligheid van de markt, de bescherming van kooplieden en de beslechting van handelsgeschillen waren daarom belangrijke bestuurlijke taken. Naarmate Groningen deze zaken zelf kon regelen, groeide haar zelfstandigheid. Tegelijkertijd ontstonden spanningen met omliggende plaatsen die eveneens van de handel wilden profiteren. De economische positie van Groningen kon daardoor zowel samenwerking als conflicten met andere gemeenschappen veroorzaken. Handel en bestuur waren in deze ontwikkeling nauw met elkaar verbonden.

De macht van de stedelijke gemeenschap

De zelfstandigheid van Groningen berustte niet uitsluitend op de afwezigheid van een sterke landsheer. Ook de inwoners zelf moesten in staat zijn hun belangen te organiseren en te verdedigen. De raad, verschillende maatschappelijke verbanden en de gewapende burgerij droegen daaraan bij. De stad ontwikkelde instellingen die rechtspraak, bestuur en bescherming mogelijk maakten. Daardoor kon Groningen zelfstandig optreden tegenover omliggende gemeenschappen en landsheren. De precieze verdeling van bevoegdheden veranderde in de loop van de tijd. Toch bleef het vermogen van de stedelijke gemeenschap om gezamenlijk te handelen een belangrijke voorwaarde voor haar politieke positie.

Groningen en de Friese Ommelanden

De verhouding tussen Groningen en de Ommelanden was van grote betekenis voor de ontwikkeling van de stad. De Friese gemeenschappen waren economisch verbonden met de Groningse markt, maar beschikten ook over eigen instellingen en rechten. Zij konden gezamenlijk optreden en waren niet vanzelfsprekend onderworpen aan het stedelijke bestuur. De gebeurtenissen van 1251 en 1308 tonen dat hun belangen soms tegenover die van Groningen stonden. Tegelijkertijd waren samenwerking en wederzijdse bescherming noodzakelijk. De stad kon haar regionale positie niet uitsluitend op eigen kracht behouden. Haar macht was afhankelijk van de verbindingen met de omliggende landschappen.

De militaire betekenis van Groningen

De ligging van Groningen maakte de stad relatief goed verdedigbaar. De hogere gronden van de Hondsrug boden verbindingen met het binnenland, terwijl natte gebieden en waterlopen de toegang vanuit andere richtingen konden bemoeilijken. Naarmate de stad groeide, werden haar verdedigingswerken belangrijker. Ook de gewapende burgerij speelde een rol bij de bescherming van de zelfstandigheid. De Groningers konden daardoor weerstand bieden aan vorsten die hun gezag wilden uitbreiden. Het vermogen om te bepalen wie de stad mocht binnenkomen, werd een wezenlijk onderdeel van de stedelijke vrijheid. Een vreemde burcht of garnizoen binnen de muren kon deze positie bedreigen.

Groningen als bolwerk van Friesland

In de late middeleeuwen beschouwde Groningen zichzelf als een belangrijk bolwerk in het Friese gebied. De aanduiding arx Frisiae bracht deze positie tot uitdrukking. De stad was economisch en politiek verbonden met de omliggende Friese landschappen en beschikte over verdedigingsmiddelen die haar tot een belangrijke regionale machtsfactor maakten. Deze positie gaf Groningen aanzien, maar bracht ook verantwoordelijkheden en conflicten met zich mee. De stad moest voortdurend rekening houden met de belangen van de Ommelanden en met de aanspraken van landsheren. Haar zelfstandigheid was daardoor nooit volledig los te zien van de politieke verhoudingen in Noordwest-Europa.

De opkomst van grotere vorstenstaten

Aan het einde van de vijftiende eeuw veranderde de politieke situatie ingrijpend. Vorsten probeerden hun gebieden sterker te organiseren en hun gezag over steden en landschappen uit te breiden. De Bourgondische en Habsburgse machthebbers waren belangrijke vertegenwoordigers van deze ontwikkeling. Ook de Saksische vorsten probeerden hun invloed in de noordelijke Nederlanden te vergroten. Voor Groningen betekende dit dat de oude verhouding met de bisschop van Utrecht niet langer voldoende bescherming bood. De stad werd geconfronteerd met machthebbers die grotere militaire en financiële middelen konden inzetten. Het behoud van zelfstandigheid vereiste daardoor nieuwe politieke keuzes.

De Saksische machtsuitbreiding vanaf 1498

In 1498 kreeg de Saksische invloed in Friesland een nieuwe impuls. De Saksische machthebbers probeerden hun positie in de noordelijke gebieden te versterken. Groningen beschouwde deze ontwikkeling als een bedreiging voor haar zelfstandigheid. De stad wilde voorkomen dat zij rechtstreeks onder Saksisch gezag kwam en haar eigen instellingen zou verliezen. De bisschop van Utrecht bleek niet in staat de Groningers voldoende bescherming te bieden. Hierdoor werd het noodzakelijk naar andere bondgenoten te zoeken. De stad moest een landsheer vinden die haar militaire veiligheid kon waarborgen zonder haar bestaande rechten en vrijheden ingrijpend te beperken.

De onduidelijke landsheerlijke positie rond 1500

Rond 1500 bestond grote onzekerheid over de vraag onder welk gezag Groningen werkelijk stond. Verschillende vorsten konden aanspraken maken op de stad, terwijl de Groningers zich in de praktijk grotendeels zelfstandig gedroegen. Van den Broek beschrijft hoe tijdgenoten moeite hadden om de juridische situatie te begrijpen. Sommigen wezen op de bisschop van Utrecht, anderen op de Saksische hertog. De werkelijkheid was ingewikkelder dan deze formele aanspraken deden vermoeden. Groningen had door de eeuwen heen een zelfstandige bestuurspraktijk ontwikkeld. De stad wilde die behouden en was bereid haar politieke verbondenheid te veranderen wanneer haar veiligheid of rechten werden bedreigd.

De keuze voor Edzard Cirksena in 1506

In 1506 erkende Groningen Edzard Cirksena, graaf van Oost-Friesland, als beschermheer. Deze keuze hing samen met de nauwe betrekkingen tussen Groningen en Oost-Friesland. Families aan weerszijden van de grens waren met elkaar verbonden en bezaten goederen en inkomsten in elkaars gebieden. De graaf werd daarom minder als vreemdeling beschouwd dan de Saksische machthebbers. Edzard was bereid de bestaande rechten van Groningen grotendeels te respecteren. Voor de stad bood hij de mogelijkheid om bescherming te verkrijgen zonder onmiddellijk haar bestuurlijke zelfstandigheid te verliezen. De keuze was daarmee zowel politiek als maatschappelijk verklaarbaar.

De Oostfriese burcht binnen de stadsmuren

De erkenning van Edzard bracht een belangrijke verandering met zich mee. Groningen stond hem toe een burcht binnen de stadsmuren te bouwen en daar eigen soldaten onder te brengen. Daarmee kreeg een landsheer een militaire positie binnen de stad zelf. Voorheen had Groningen haar zelfstandigheid juist kunnen beschermen doordat de inwoners grotendeels bepaalden wie de stad mocht betreden. De aanwezigheid van een vorstelijk steunpunt kon deze vrijheid beperken. Edzard liet het stadsbestuur aanvankelijk veel ruimte, maar de bouw van de burcht vormde een principiële verandering. Zij maakte duidelijk dat bescherming door een landsheer ook nieuwe afhankelijkheden kon scheppen.

De toenemende druk op Oost-Friesland

De politieke verhoudingen in Noordwest-Europa verscherpten naarmate de Bourgondisch-Habsburgse machthebbers hun positie versterkten. Edzard van Oost-Friesland kon Groningen niet langer voldoende bescherming bieden tegen de grotere militaire machten. De stad moest rekening houden met Saksische belangen, Bourgondische invloed en de positie van Karel van Gelre. De Groningers probeerden hun zelfstandigheid te behouden door opnieuw een beschermheer te zoeken die hun rechten wilde erkennen. De keuze voor een landsheer werd daardoor steeds sterker bepaald door de vraag welke vorst voldoende militaire macht bezat en tegelijkertijd bereid was zich niet rechtstreeks met het stedelijke bestuur te bemoeien.

De overgang naar Karel van Gelre in 1514

In 1514 koos Groningen voor Karel van Egmond, hertog van Gelre. Deze vorst verzette zich tegen de Bourgondisch-Habsburgse machtsuitbreiding en was verbonden met Frankrijk. De keuze voor Gelre bracht Groningen daardoor binnen een groter politiek conflict. Voor de stad waren vooral de voorwaarden van de overeenkomst belangrijk. Karel beloofde de bestaande vrijheden te respecteren en wilde geen eigen kasteel binnen de stadsmuren hebben. Bovendien aanvaardde hij dat de Groningers zich van hun trouwplicht ontslagen mochten beschouwen wanneer hij of zijn erfgenamen de beloofde bescherming niet konden leveren. Deze voorwaarden moesten de stedelijke zelfstandigheid veiligstellen.

De betekenis van de Gelderse overeenkomst

De verhouding tussen Groningen en Karel van Gelre berustte op wederzijdse verplichtingen. De hertog werd erkend als landsheer en moest bescherming bieden. Groningen verwachtte daartegenover dat haar eigen instellingen en rechten zouden blijven bestaan. De overeenkomst laat zien dat de stad haar gehoorzaamheid niet als onbeperkt beschouwde. De Groningers wilden zelf kunnen beoordelen of hun landsheer de gemaakte afspraken nakwam. Daarmee behielden zij een belangrijk deel van hun politieke zelfstandigheid. De Gelderse bescherming was dus geen eenvoudige onderwerping, maar een poging om binnen de veranderende machtsverhoudingen de bestaande stedelijke vrijheid te behouden.

De Gelderse machtspositie in het noorden

De aansluiting van Groningen bij Gelre had gevolgen voor de bredere machtsverhoudingen in de noordelijke Nederlanden. Karel van Gelre kon de stad gebruiken als politiek en strategisch steunpunt tegenover zijn Habsburgse tegenstanders. Groningen verkreeg op haar beurt een beschermheer die bereid was de zelfstandigheid van de stad te erkennen. De belangen van beide partijen vielen echter niet volledig samen. Voor de hertog was Groningen onderdeel van een grotere strijd om macht en gebied. Voor de Groningers stond het behoud van hun eigen rechten centraal. Dit verschil in doelstellingen zou later bijdragen aan het uiteenvallen van hun samenwerking.

De verslechtering van de verhouding met Karel van Gelre

Naarmate de strijd met de Habsburgse machthebbers voortduurde, kwam Karel van Gelre steeds sterker onder druk te staan. De gevolgen van zijn politiek werden ook in Groningen merkbaar. De stad ondervond toenemende moeilijkheden door de militaire en politieke conflicten waarin de hertog betrokken was. Uiteindelijk verlangde Karel een burcht binnen de Groningse stadsmuren. Daarmee kwam hij terug op een belangrijk uitgangspunt van de eerdere overeenkomst. Voor de Groningers was dit bijzonder bedreigend, omdat een vorstelijk garnizoen de stedelijke zelfstandigheid rechtstreeks kon aantasten. De eis werd een beslissende aanleiding om naar een andere beschermheer uit te kijken.

De toenadering tot het Habsburgse kamp

Toen de verhouding met Gelre verslechterde, zochten burgemeesters en raad van Groningen samen met enkele Ommelander heren contact met vertegenwoordigers van Karel V. Deze stond aan het hoofd van de Bourgondisch-Habsburgse machtsgebieden en beschikte over aanzienlijk grotere middelen dan de Gelderse hertog. De Groningers wilden echter voorkomen dat een nieuwe landsheer hun zelfstandigheid zou beperken. Daarom richtten de onderhandelingen zich op de bescherming van bestaande rechten en vrijheden. De stad was bereid Karel V te erkennen, maar verlangde dat haar bestuurlijke instellingen en militaire positie zoveel mogelijk behouden zouden blijven.

De overeenkomst met Karel V in 1536

In 1536 erkenden Groningen en de betrokken Ommelander heren Karel V als landsheer. De overeenkomst bepaalde dat de bestaande rechten en vrijheden zouden worden gerespecteerd. Karel beloofde bescherming en zag af van de eis om een eigen burcht of garnizoen binnen Groningen te vestigen. Ook zou hij niet zonder toestemming van het stadsbestuur nieuwe versterkingen in de omgeving bouwen. Bestaande forten moesten worden afgebroken. Deze bepalingen waren voor Groningen van groot belang. De stad wilde voorkomen dat haar nieuwe landsheer over militaire middelen zou beschikken waarmee hij het stedelijke bestuur rechtstreeks onder druk kon zetten.

De jaarlijkse betaling van 12.000 gulden

Tegenover de bescherming door Karel V stond een jaarlijkse bijdrage van 12.000 gulden door Stad en Lande. Dit bedrag moest dienen als bijdrage aan de kosten die de landsheer voor hun verdediging maakte. De betaling maakte deel uit van een overeenkomst waarin beide partijen verplichtingen aanvaardden. Groningen erkende een landsheer die bescherming kon bieden, maar verwachtte dat hij de stedelijke rechten zou eerbiedigen. De overeenkomst toont dat de Groningers hun politieke zelfstandigheid niet wilden opgeven. Zij probeerden de verhouding met Karel V zo vorm te geven dat bescherming en plaatselijk zelfbestuur naast elkaar konden blijven bestaan.

De juridische betekenis van het verdrag van 1536

De overeenkomst van 1536 werd door de Groningers opgevat als een bevestiging van hun oude rechten. Zij beschouwden de erkenning van Karel V niet als toestemming voor de regering in Brussel om zich onbeperkt met hun interne aangelegenheden te bemoeien. Van den Broek wijst erop dat de stad de neiging had de keizerlijke waardigheid van Karel sterker te benadrukken dan zijn positie als landsheer. De keizer werd immers gezien als een veel verder verwijderd hoofd van het Duitse Rijk. Een dergelijke voorstelling bood Groningen meer ruimte om haar zelfstandigheid te verdedigen dan een directe onderwerping aan een territoriale vorst.

Het verschil tussen keizerlijk en landsheerlijk gezag

Karel V bezat verschillende titels en bevoegdheden. Hij was keizer van het Duitse Rijk, maar ook landsheer van verschillende afzonderlijke gebieden. Voor Groningen was dit onderscheid belangrijk. Wanneer de stad hem vooral als keizer beschouwde, kon zij haar verhouding tot hem voorstellen als een betrekkelijk losse verbondenheid met een verre opperheer. Als territoriale landsheer kon Karel daarentegen aanspraak maken op verdergaande bevoegdheden. De Groningers probeerden de voor hen gunstigste uitleg van de overeenkomst te handhaven. Deze houding past bij hun langere geschiedenis van onderhandelen over rechten en verplichtingen tegenover opeenvolgende machthebbers.

Het verschil met Utrecht en Gent

De zelfstandigheid die Groningen in 1536 behield, verschilde sterk van de situatie in verschillende andere steden. In Utrecht had Karel V in 1528 het stedelijke bestuur ingrijpend veranderd. De macht van de gilden werd teruggedrongen en de vertegenwoordiger van de landsheer kreeg meer invloed op de benoeming van bestuurders. De bouw van kasteel Vredenburg versterkte de militaire positie van de vorst. Ook Gent ondervond hoe hard de Habsburgse machthebbers tegen stedelijke tegenstand konden optreden. Groningen behield daarentegen belangrijke bestuurlijke en militaire vrijheden. De afgelegen ligging van de stad speelde daarbij een belangrijke rol.

De opkomst van het gecentraliseerde staatsgezag

De zestiende eeuw werd gekenmerkt door de groei van grotere vorstenstaten. Landsheren probeerden hun gebieden sterker te besturen en plaatselijke instellingen onder hun gezag te brengen. Zij hadden daarvoor inkomsten, ambtenaren, betrouwbare verbindingen en militaire steunpunten nodig. In de economisch belangrijke gebieden van Brabant, Vlaanderen, Holland en Zeeland kon de centrale regering haar invloed relatief sterk uitbreiden. In afgelegen gebieden verliep dit proces moeilijker. Groningen vormde daarvan een duidelijk voorbeeld. De stad beschikte over een eigen bestuurlijke traditie en lag ver van Brussel. Daardoor kon de Habsburgse regering haar gezag minder gemakkelijk afdwingen.

Het onderzoek van de regeringsdelegatie in 1537

In 1537 onderzocht een regeringsdelegatie de bestuurlijke situatie in Stad en Lande. Volgens Van den Broek kwam zij tot de conclusie dat de keizer daar nauwelijks daadwerkelijke jurisdictie kon uitoefenen. De centrale regering beschikte niet over een voldoende ontwikkeld netwerk van betrouwbare ambtenaren, instellingen en militaire steunpunten. Daardoor was het moeilijk om bevelen uit Brussel rechtstreeks af te dwingen. De bestaande stedelijke en regionale instellingen bleven van groot belang voor het dagelijkse bestuur. De situatie bevestigde dat de erkenning van een landsheer niet automatisch betekende dat deze ook over voldoende middelen beschikte om zijn gezag voortdurend uit te oefenen.

Het Gorecht, Oldambt en de Ommelanden

De beperkte invloed van de Habsburgse regering gold niet uitsluitend voor de stad Groningen. Ook het Gorecht, Oldambt, Drenthe en de Ommelanden lagen buiten het bereik van een sterk ontwikkeld centraal bestuursapparaat. In deze gebieden waren plaatselijke rechtsverhoudingen en bestaande instellingen van groot belang. De centrale regering kon niet overal betrouwbare vertegenwoordigers plaatsen of rechtstreeks toezicht houden. Voor Groningen betekende dit dat haar regionale positie voorlopig bleef bestaan. De stad kon haar invloed op omliggende gebieden behouden, terwijl de landsheer afhankelijk bleef van samenwerking met bestaande machtsgroepen. De politieke verhoudingen bleven daardoor ingewikkeld en plaatselijk bepaald.

De betekenis van afstand voor het bestuur

Van den Broek beschouwt geografische afstand als een belangrijk uitgangspunt voor het begrijpen van de Groningse geschiedenis. Afstand maakte het voor landsheren moeilijk om voortdurend toezicht te houden en snel in te grijpen. Tegelijkertijd bood zij plaatselijke gemeenschappen ruimte om eigen instellingen te ontwikkelen. Groningen moest veel zaken zelf regelen omdat hulp van een verre landsheer onzeker was. Deze noodzaak versterkte het zelfbestuur. De stad kon daardoor uitgroeien tot een politieke gemeenschap die gewend was zelfstandig te handelen. Afstand werkte dus zowel als beperking van bescherming als een voorwaarde voor het behoud van vrijheid.

Groningen als zelfstandige stad in een veranderende wereld

Tussen 1040 en 1537 veranderde Groningen van een nederzetting met koninklijke en bisschoppelijke rechten in een stad met een sterke eigen bestuurlijke traditie. Deze ontwikkeling verliep geleidelijk en werd beïnvloed door conflicten, handelsbelangen, juridische veranderingen en politieke keuzes. De bisschoppen van Utrecht behielden lange tijd formele aanspraken, maar konden hun gezag slechts beperkt uitoefenen. De stedelijke gemeenschap ontwikkelde eigen instellingen en wist haar positie tegenover verschillende landsheren te verdedigen. Ook onder Oost-Friese, Gelderse en Habsburgse bescherming probeerden de Groningers hun rechten te behouden. De overeenkomst van 1536 vormde een nieuwe fase in deze eeuwenlange ontwikkeling.

Groningen — De strijd om de Friese vrijheid, de Ommelanden en de stedelijke zelfstandigheid (1250–1594)

De ontwikkeling van Groningen van regionale handelsplaats tot een machtig bestuurscentrum, de verhouding met de Friese landschappen, de strijd om handel en rechtspraak en de opeenvolgende verbonden met Saksen, Oost-Friesland, Gelre en de Habsburgers.

De strijd tegen de Groningse machtsgroepen (1250–1251)

In het midden van de dertiende eeuw was Groningen nog geen stad die haar wil aan de omliggende Friese landschappen kon opleggen. Binnen de nederzetting beschikten invloedrijke families over versterkte huizen en gewapende aanhangers. Hun onderlinge conflicten vormden een bedreiging voor de veiligheid van inwoners en kooplieden. Hunsingo en Fivelgo, die eerder onderling verdeeld waren geweest, besloten gezamenlijk tegen de Groningse machtsgroepen op te treden. Zij kregen daarbij steun uit het Oldambt. Tijdens de gebeurtenissen van 1250 en 1251 werden ridders uit Groningen verdreven en versterkte huizen van hun verdedigbare karakter ontdaan. De Ommelanders wilden voorkomen dat plaatselijke machthebbers het handelsverkeer konden beheersen.

De handelsverbindingen tussen Groningen en de Friese landen

Groningen was economisch afhankelijk van het omliggende platteland. De bewoners van Hunsingo, Fivelgo, Humsterland, Vredewold en andere gebieden brachten landbouwproducten naar de stedelijke markt en kochten er goederen die zij zelf niet vervaardigden. Ook Drenthe leverde producten die via Groningen werden verhandeld. De stad bood kooplieden, ambachtslieden en handelaren mogelijkheden die in kleinere nederzettingen ontbraken. Tegelijkertijd konden de omliggende gemeenschappen hun eigen belangen verdedigen. Zij wilden veilige toegangswegen, eerlijke handelsvoorwaarden en bescherming tegen willekeurige inbeslagneming van goederen. De wederzijdse afhankelijkheid vormde een belangrijke basis voor de politieke betrekkingen tussen Groningen en haar buren.

Het ontbreken van een sterke landsheer

De Friese kustgebieden kenden in de middeleeuwen een bijzondere bestuurlijke situatie. In grote delen van de Ommelanden ontbrak een landsheer die voortdurend rechtspraak, bescherming en bestuur kon afdwingen. Plaatselijke rechters, eigenerfden, hoofdelingen en geestelijke instellingen vervulden belangrijke functies. Deze organisatie bood ruimte voor zelfstandigheid, maar maakte het moeilijk om langdurige conflicten te beëindigen. Wanneer invloedrijke families tegenover elkaar kwamen te staan, ontbrak vaak een hogere macht die de vrede kon herstellen. Groningen beschikte daarentegen over een versterkte nederzetting, een belangrijke markt en steeds beter georganiseerde instellingen. Daardoor kon de stad geleidelijk een rol gaan vervullen die elders aan een landsheer toebehoorde.

De Friese rechtsorganisatie en de eigenerfden

In de Friese landschappen waren de bestuurlijke verhoudingen nauw verbonden met grondbezit en plaatselijke rechtsgebruiken. Eigenerfden waren vrije grondeigenaren die binnen hun gemeenschap rechten en verplichtingen bezaten. Rechters traden op bij geschillen en bij de handhaving van de vrede. Daarnaast konden hoofdelingen door hun bezit, verwantschappen en gewapende aanhang een overheersende positie verwerven. Kloosters en andere geestelijke instellingen bezaten eveneens landerijen en oefenden invloed uit op regionale aangelegenheden. Deze verschillende machtsgroepen werkten soms samen, maar stonden geregeld tegenover elkaar. De zelfstandigheid van de Friese gemeenschappen betekende daardoor niet dat alle inwoners evenveel politieke invloed bezaten.

De verbonden met Drenthe in 1291 en 1339

Groningen onderhield nauwe betrekkingen met Drenthe. In 1291 en opnieuw in 1339 werden overeenkomsten gesloten waarin wederzijdse bescherming centraal stond. De stad en het landschap hadden belang bij veilige wegen, bescherming van goederen en het voorkomen van gewapende conflicten. De verbinding over de Hondsrug maakte Groningen voor veel Drentse dorpen tot een belangrijke handelsplaats. Daarnaast bezaten Groningse families en geestelijke instellingen landerijen en inkomsten in Drenthe. De verdragen waren aanvankelijk gebaseerd op samenwerking tussen partijen die hun eigen rechten behielden. Zij vormden geen bewijs dat Groningen het Drentse bestuur rechtstreeks onder haar gezag had gebracht.

De verbonden met Leeuwarden, Dokkum en Oostergo (1317–1318)

Aan het begin van de veertiende eeuw breidde Groningen haar verdragsbetrekkingen uit naar Westerlauwers Friesland. In 1317 en 1318 werden afspraken gemaakt met Leeuwarden, Dokkum en Oostergo. De overeenkomsten betroffen gemeenschappelijke belangen, de bescherming van inwoners en het bewaren van de vrede. Zij tonen dat Groningen al vroeg deelnam aan een netwerk van Friese steden en landschappen. De stad trad daarbij nog niet op als een overheersende landsheer. De betrokken gemeenschappen behielden hun eigen instellingen en rechten. Het belang van deze verbonden lag vooral in de erkenning dat regionale problemen niet uitsluitend binnen afzonderlijke landschappen konden worden opgelost.

Waterbeheer en de sluisovereenkomst van 1321

Het lage kustlandschap vereiste voortdurende aandacht voor de afvoer van water. Slechte afwatering kon landbouwgronden beschadigen en de verbindingen tussen nederzettingen verstoren. In 1321 maakten Groningen, Hunsingo en Fivelgo afspraken over een sluis. Dergelijke voorzieningen konden niet zonder overleg worden aangelegd, omdat ingrepen in de waterhuishouding gevolgen hadden voor verschillende gebieden. De overeenkomst laat zien dat de samenwerking tussen stad en Ommelanden ook betrekking had op praktische problemen. Niet alleen handel en militaire bescherming, maar ook het beheer van het landschap vereiste gezamenlijke besluitvorming. De betrokken partijen moesten daarbij rekening houden met elkaars belangen.

De regeling van 1338 en de veiligheid van de markt

In 1338 werden nieuwe afspraken gemaakt over de verhouding tussen Groningen en de omliggende Friese gebieden. De bepalingen hadden betrekking op de veiligheid van de handel, de betrouwbaarheid van geld en het gebruik van de stedelijke markt. De Groningers moesten zich onthouden van bedrog bij het wegen en waarderen van gouden en zilveren munten. Ook werden beperkingen gesteld aan handel buiten de officiële markt. Zes versterkte steenhuizen moesten hun militaire betekenis verliezen. Deze maatregelen laten zien dat handelsveiligheid en politieke machtsverhoudingen nauw met elkaar verbonden waren. Wie de toegangswegen beheerste, kon ook de economische belangen van anderen beïnvloeden.

De bijeenkomst van de Friese landen in 1361

Op 9 september 1361 kwamen vertegenwoordigers van verschillende Friese landschappen in Groningen bijeen. Rechters uit Westergo, Oostergo, Humsterland, Hunsingo, Fivelgo, het Oldambt, Reiderland, Eemsland en Broekmerland namen aan de vergadering deel. Ook kloosteroversten en andere geestelijken waren aanwezig. De bijeenkomst was bedoeld om de bepalingen van het oude verbond van de Upstalboom te vernieuwen. Het streven was de onderlinge vrede te bewaren en de Friese vrijheid te beschermen. Groningen fungeerde als centrale vergaderplaats vanwege haar ligging en betekenis. De bijeenkomst betekende echter niet dat de stad als landsheer over de aanwezige gebieden werd erkend.

De betekenis van de Upstalboom

De Upstalboom was verbonden met de traditie van gemeenschappelijke beraadslaging tussen de Friese landen. De betrokken gemeenschappen beschouwden hun vrijheid en bestaande rechtsgebruiken als belangrijke onderdelen van hun politieke identiteit. Door gezamenlijk afspraken te maken, probeerden zij onderlinge conflicten te beperken en zich tegen bedreigingen van buitenaf te beschermen. De bijeenkomst van 1361 in Groningen laat zien dat deze traditie nog betekenis had. Tegelijkertijd werd duidelijk dat vrijwillige samenwerking niet altijd voldoende was om de vrede te bewaren. De afzonderlijke landschappen beschikten over eigen belangen en machtsgroepen. Daardoor bleef behoefte bestaan aan een instantie die bij conflicten kon bemiddelen.

De militaire verbonden van 1378

In 1378 sloot Groningen nieuwe overeenkomsten met onder andere het klooster Aduard, Humsterland en Hunsingo. De verdragen regelden de militaire hulp die de betrokken partijen elkaar moesten bieden. Groningen beloofde ongeveer honderd tot tweehonderd strijders beschikbaar te stellen. De Ommelander bondgenoten moesten minstens zestig mannen leveren, gedeeltelijk te voet en gedeeltelijk te paard. Deze bepalingen maakten de wederzijdse verplichtingen concreet. De stad wilde tegelijkertijd voorkomen dat zij zonder voldoende aanleiding betrokken raakte bij de vetes van haar bondgenoten. Door militaire hulp te verbinden aan afspraken over bemiddeling en vrede kon Groningen haar regionale invloed vergroten.

Het ontstaan van de Oosterwarf en Westerwarf

Vanaf de tweede helft van de veertiende eeuw kreeg de samenwerking tussen Groningen en de Ommelanden een steeds duidelijker juridisch karakter. De burgemeesters en raad van Groningen namen samen met rechters uit de omliggende landschappen deel aan gemeenschappelijke rechtsvergaderingen. De samenwerking met Hunsingo en Fivelgo kreeg vorm in de Oosterwarf. De vergadering met rechters uit Vredewold, Langewold, Humsterland en Middag werd Westerwarf genoemd. Deze instellingen behandelden geschillen en droegen bij aan het bewaren van de vrede. Zij ontstonden binnen een samenleving waarin rechtspraak en bestuur nauw met elkaar verbonden waren en waarin een sterke landsheer ontbrak.

De gezamenlijke vonnissen van 1379 en 1392

Uit 1379 en 1392 zijn gezamenlijke vonnissen bekend die inzicht geven in de werking van de rechtsvergaderingen. De aanwezigheid van stedelijke bestuurders en Ommelander rechters maakte het mogelijk geschillen te behandelen die de grenzen van afzonderlijke rechtsgebieden overschreden. De warven boden daarmee een oplossing voor problemen waarvoor geen algemeen erkende landsheer beschikbaar was. Groningen kreeg binnen deze samenwerking een belangrijke positie door haar bestuurlijke organisatie en militaire mogelijkheden. De gezamenlijke rechtspraak betekende echter niet dat de Ommelander rechters hun bevoegdheden onmiddellijk verloren. De stedelijke invloed groeide geleidelijk vanuit bestaande vormen van samenwerking.

Groningen als vervangende landsheer

Door haar betrokkenheid bij rechtspraak, militaire bescherming en vredeshandhaving ging Groningen steeds meer taken vervullen die elders door een landsheer werden uitgevoerd. De stad beschikte over verdedigingswerken, gewapende burgers en instellingen die geschillen konden behandelen. Voor de omliggende landschappen bood samenwerking met Groningen voordelen, vooral wanneer zij bescherming nodig hadden tegen machtige hoofdelingen of buitenlandse vijanden. Tegelijkertijd ontstond het gevaar dat de stad haar positie zou gebruiken om eigen belangen door te drukken. De ontwikkeling van Groningen tot een vervangende landsheer was daarom geen eenvoudig proces van vrijwillige onderwerping. Zij berustte op samenwerking, onderhandelingen, economische afhankelijkheid en soms militaire dwang.

De groeiende tegenstelling tussen stad en Ommelanden

Naarmate Groningen meer invloed verwierf, veranderde de verhouding met de Ommelanden. De stad beschouwde haar regionale positie steeds sterker als een recht dat zij moest verdedigen. De omliggende landschappen wilden daarentegen hun eigen instellingen en vrijheden behouden. Deze tegenstelling werd zichtbaar bij geschillen over rechtspraak, handel en militaire verplichtingen. Voor Groningen was het belangrijk dat de omliggende gebieden haar markt bleven gebruiken en haar gezag bij conflicten erkenden. De Ommelanders vreesden dat de stedelijke bescherming zou veranderen in overheersing. Daardoor kon dezelfde samenwerking die oorspronkelijk veiligheid had gebracht, later aanleiding geven tot langdurige politieke conflicten.

Het ontstaan van het stapelrecht

Het stapelrecht werd een belangrijk onderdeel van de economische positie van Groningen. De stad wilde dat bepaalde goederen uit het omliggende gebied via haar markt werden verhandeld. Daardoor konden stedelijke kooplieden, vervoerders en ambachtslieden profiteren van het handelsverkeer. De voorschriften maakten het bovendien mogelijk toezicht te houden op handel en belastbare transacties. Voor de Ommelanden betekenden deze beperkingen echter dat zij niet altijd vrij waren hun producten rechtstreeks aan andere handelaren te verkopen. De strijd om het stapelrecht ging daarom niet uitsluitend over economische inkomsten. Zij raakte ook aan de vraag in hoeverre Groningen bevoegd was regels op te leggen aan gemeenschappen buiten haar eigen muren.

De handelsbelangen van de Ommelanden

De bewoners van de Ommelanden produceerden landbouwgoederen die via regionale en internationale handelsverbindingen konden worden verkocht. Vooral de toegang tot waterwegen was daarbij belangrijk. Wanneer goederen verplicht via Groningen moesten worden verhandeld, konden extra kosten en afhankelijkheden ontstaan. Ommelander hoofdelingen en eigenerfden wilden daarom ruimte behouden voor rechtstreekse handel met andere plaatsen. Appingedam vormde daarbij een belangrijk alternatief. De stad Groningen beschouwde dergelijke handelsmogelijkheden als een bedreiging van haar economische positie. Het conflict over de handel werd daardoor steeds sterker verbonden met de bredere strijd om politieke zelfstandigheid en regionale rechtsmacht.

De verhouding tussen Groningen en Drenthe

Groningen had met Drenthe andere betrekkingen dan met de Ommelanden. Veel Groningse families bezaten landerijen in het Drentse binnenland en verschillende geestelijke instellingen ontvingen daar inkomsten. De stad was voor een groot deel van Drenthe een belangrijke markt. Vooral rogge en turf werden via Groningen verhandeld. De onderlinge verbondenheid werd versterkt door familiebetrekkingen en gemeenschappelijke belangen. Hoewel Groningen invloed kon uitoefenen op het handelsverkeer, ontwikkelde zij tegenover Drenthe niet dezelfde rechtstreekse bestuurlijke overheersing als in delen van de Ommelanden. De Drentse instellingen bleven binnen hun eigen rechtsverhoudingen functioneren.

De stadsjurisdicties en het omliggende gebied

Naast haar invloed op de Ommelanden beschikte Groningen over gebieden waarin het stadsbestuur bijzondere rechten uitoefende. Het Gorecht, het Oldambt en later Westerwolde namen binnen deze ontwikkeling een belangrijke plaats in. De juridische positie van deze gebieden was niet overal dezelfde. Sommige rechten berustten op oudere overeenkomsten, andere op verwerving van rechtsmacht of op politieke ontwikkelingen. Het stadsbestuur probeerde zijn bevoegdheden te beschermen tegenover naburige landschappen en landsheren. Voor de geschiedenis van Groningen is het daarom noodzakelijk onderscheid te maken tussen de stad zelf, haar eigen rechtsgebieden en de Ommelanden, waar de stedelijke invloed voortdurend werd betwist.

Het Gorecht en het Gericht van Selwerd

Het Gorecht lag direct ten zuiden en zuidoosten van Groningen en was nauw verbonden met de vroegere machtsverhoudingen rond de bisschoppelijke hof. Het Gericht van Selwerd vormde eveneens een belangrijk onderdeel van de rechtspositie van de stad. De bestuurlijke bevoegdheden in deze gebieden hadden een andere achtergrond dan de verdragsmatige invloed die Groningen in de Ommelanden had verworven. De stad beschouwde deze rechten als onderdelen van haar bestaande bezit en zelfstandigheid. Bij onderhandelingen met nieuwe landsheren probeerde zij daarom uitdrukkelijke bevestiging te verkrijgen. De precieze ontwikkeling van de afzonderlijke rechtsgebieden moet worden onderscheiden van de bredere politieke machtsuitbreiding.

Het Oldambt en de Groningse machtspositie

Het Oldambt had een bijzondere verhouding tot Groningen. Het gebied was economisch verbonden met de stad en speelde een rol in de militaire en politieke conflicten van het noordelijke kustgebied. Groningen probeerde haar rechten in het Oldambt te beschermen tegenover concurrerende machthebbers. De rechtspositie van het gebied werd daardoor een belangrijk onderwerp bij de wisseling van landsheren. Vooral in de zestiende eeuw wilde het stadsbestuur voorkomen dat het Oldambt aan een andere overheid zou worden toegewezen. Bij de overgang naar Karel V in 1536 bleef de Groningse zeggenschap over het gebied een belangrijke voorwaarde voor de overeenkomst.

Westerwolde en de uitbreiding van stedelijke rechtsmacht

Westerwolde lag ten oosten van de Ommelanden en had een eigen bestuurlijke geschiedenis. De positie van dit gebied werd beïnvloed door de machtsverhoudingen rond de Eems en de oostelijke grenzen van de noordelijke Nederlanden. Groningen kreeg er later belangrijke rechten, waardoor Westerwolde tot de gebieden ging behoren waarin de stad haar invloed rechtstreeks kon laten gelden. De ontwikkeling verliep anders dan in de Ommelanden, waar samenwerking met afzonderlijke landschappen en rechters centraal stond. Westerwolde maakt duidelijk dat de regionale macht van Groningen uit verschillende soorten rechten bestond. Die mochten niet zonder meer als één samenhangend landsheerlijk bezit worden voorgesteld.

De uitbreiding naar Westerlauwers Friesland

Tijdens de vijftiende eeuw probeerde Groningen haar invloed ten westen van de Lauwers te vergroten. Ook daar veroorzaakten conflicten tussen hoofdelingen en politieke partijen langdurige onrust. De stad sloot overeenkomsten met dorpen, kloosters en invloedrijke families die bescherming zochten. Vanaf 1416 steunde Groningen Vetkoperse bondgenoten in Achtkarspelen, Opsterland en Smallingerland. De stedelijke regering presenteerde zich als een macht die vrede en veiligheid kon waarborgen. Tegelijkertijd speelde de uitbreiding van handelsinvloed een belangrijke rol. De stad hoopte haar positie als belangrijkste handelscentrum van het noordelijke kustgebied te versterken.

De strijd tussen Schieringers en Vetkopers

De politieke verhoudingen in Westerlauwers Friesland werden in de vijftiende eeuw sterk beïnvloed door de strijd tussen Schieringers en Vetkopers. Deze benamingen verwezen naar partijverbanden waarin verschillende hoofdelingen, kloosters, dorpen en steden betrokken waren. Hun belangen waren niet overal gelijk en de samenstelling van de partijen kon veranderen. Groningen steunde vooral groepen die bereid waren haar invloed te erkennen. Tegenstanders zagen de stedelijke inmenging als een bedreiging van hun zelfstandigheid. De conflicten maakten duidelijk hoe moeilijk het was een blijvende vrede tot stand te brengen zonder algemeen erkende landsheer. Groningen probeerde die rol gedeeltelijk zelf te vervullen.

De Groninger vrede van 1422

Op 1 februari 1422 werd een belangrijke vredesovereenkomst gesloten tussen partijen aan weerszijden van de Lauwers. Onder de betrokkenen bevonden zich Ocko ten Broek, Sibet van Rustringen, Groningen en verschillende Ommelander landschappen. Ook vertegenwoordigers van Oostergo en Westergo waren betrokken. Het verdrag moest een einde maken aan de strijd tussen Schieringers en Vetkopers. Daarnaast bevatte het afspraken over veilig handelsverkeer, onderlinge vrede en gewapende bijstand. De overeenkomst toont hoe Groningen probeerde op te treden als bemiddelaar en beschermende macht in een groter Fries gebied. De uitvoering bleef echter afhankelijk van de medewerking van de afzonderlijke partijen.

De verbonden van 1461 en 1467

In de tweede helft van de vijftiende eeuw breidde Groningen haar verdragsbetrekkingen in Friesland verder uit. In 1461 werden nieuwe afspraken gemaakt met bondgenoten in het oostelijke deel van Westerlauwers Friesland. Daarbij speelde de verdediging van de Friese vrijheid tegen buitenlandse machthebbers een belangrijke rol. Ook werden regelingen getroffen voor bestuur, rechtspraak en militaire bescherming. In 1467 volgde een overeenkomst met Kollumerland. De stad kreeg daardoor meer invloed op de gebieden langs haar westelijke toegangswegen. Deze uitbreiding bracht echter nieuwe verplichtingen met zich mee en maakte Groningen steeds sterker betrokken bij conflicten buiten haar oorspronkelijke machtsgebied.

De keizerlijke onderhandelingen van 1479

In 1479 onderzocht een keizerlijk gezantschap of Groningen het bestuur over Westerlauwers Friesland kon verkrijgen. Tijdens de onderhandelingen werd duidelijk dat daarvoor een jaarlijkse betaling van tienduizend goudgulden werd verlangd. Dit vormde een aanzienlijke financiële verplichting. Bovendien zou de stad niet automatisch beschikken over voldoende militaire middelen om haar gezag daadwerkelijk te handhaven. De onderhandelingen tonen het verschil tussen juridische erkenning en werkelijke macht. Zelfs wanneer een hogere vorst bereid was rechten toe te kennen, moesten de betrokken gebieden nog bereid zijn die te aanvaarden. Groningen kon Friesland niet eenvoudig onder haar bestuur brengen.

Het verdrag met Dokkum in 1491

Op 17 september 1491 sloot Groningen een overeenkomst met Dokkum en verschillende Vetkoperse kloosters, hoofdelingen en dorpen in Oostergo. De stad wilde haar bondgenoten beschermen en haar invloed in het gebied versterken. De Schieringers beschouwden deze ontwikkeling als een bedreiging van hun vrijheid. Zij zochten daarom steun bij Albrecht van Saksen. Hierdoor veranderde een regionale partijstrijd in een conflict waarbij grotere vorstelijke machten betrokken raakten. Groningen had geprobeerd haar zelfstandigheid te versterken door uitbreiding van haar invloed, maar riep daarmee juist een nieuwe bedreiging op. De Saksische inmenging zou de politieke verhoudingen in Friesland ingrijpend veranderen.

De Saksische machtsuitbreiding vanaf 1498

Aan het einde van de vijftiende eeuw verwierf Albrecht van Saksen een steeds sterkere positie in Friesland. Hij beschikte over militaire middelen waarmee hij de afzonderlijke Friese partijen onder druk kon zetten. Sommige Ommelander hoofdelingen zochten aansluiting bij de Saksische hertog om zich aan de invloed van Groningen te onttrekken. Zij droegen hun bezittingen aan hem op en ontvingen deze vervolgens als leen terug. Daarmee ontstond een nieuwe landsheerlijke verhouding. Groningen beschouwde dit als een aantasting van haar bestaande rechten en verbonden. De stad reageerde met militaire acties, maar kon de uitbreiding van de Saksische macht niet zelfstandig verhinderen.

De overeenkomst van Aduard in 1500

In de zomer van 1500 kwam in Aduard een overeenkomst tot stand tussen Groningen en Albrecht van Saksen. Het verdrag moest de vijandelijkheden beëindigen en de rechten van de betrokken partijen regelen. Het Groningse stapelrecht bleef in beginsel erkend, maar voor bepaalde Ommelander hoofdelingen, Appingedam en het Oldambt werden uitzonderingen gemaakt. De overeenkomst liet zien dat Groningen niet langer zelfstandig haar wil aan de omgeving kon opleggen. De Saksische hertog hield rekening met de belangen van groepen die zich tegen de stedelijke overheersing verzetten. Voor Groningen betekende dit een beperking van haar regionale machtspositie.

Edzard Cirksena als nieuwe beschermheer (1506)

Toen de Saksische druk aanhield, zocht Groningen bescherming bij Edzard Cirksena, graaf van Oost-Friesland. Op 24 april 1506 erkende de stad hem als heer. De Groningers beschouwden Edzard als een vorst die dichter bij hun eigen politieke wereld stond dan de Saksische machthebbers. De overeenkomst betrof niet uitsluitend de stad, maar raakte ook aan de verhouding met de Ommelanden. Edzard beloofde de bestaande stedelijke rechten en bezittingen te respecteren, maar stelde eveneens voorwaarden aan het handelsverkeer. Zijn erkenning bood bescherming tegen buitenlandse tegenstanders, maar bracht ook nieuwe afhankelijkheden met zich mee.

De overgang naar Karel van Gelre (1514–1515)

De bescherming door Edzard Cirksena bleek uiteindelijk onvoldoende om Groningen tegen de grotere vorstelijke machten te beveiligen. De stad zocht daarom aansluiting bij Karel van Egmond, hertog van Gelre. Deze was verwikkeld in een langdurige strijd met de Bourgondisch-Habsburgse machthebbers. De overgang kreeg in 1514 en 1515 gestalte. Tijdens onderhandelingen met de Gelderse maarschalk Willem van Ooy probeerde Groningen haar privileges en zelfstandigheid veilig te stellen. De hertog beloofde bescherming, maar verwachtte politieke erkenning en financiële bijdragen. Daarmee raakte Groningen rechtstreeks betrokken bij de grotere machtsstrijd in de noordelijke Nederlanden.

De Gelderse aanspraken op de Ommelanden

De overeenkomst met Karel van Gelre had belangrijke gevolgen voor de verhouding tussen Groningen en de Ommelanden. De stad probeerde het gezag van de hertog te gebruiken om haar eigen regionale positie te versterken. Karel beloofde bestaande rechten te beschermen en aanvaardde bepalingen die de samenhang tussen Groningen en de omliggende landschappen moesten bevorderen. In werkelijkheid beschikte hij aanvankelijk over weinig rechtstreekse macht in de Ommelanden. De afspraken vormden daardoor gedeeltelijk een politiek programma. De Ommelanders vreesden dat Groningen de Gelderse bescherming zou gebruiken om hun zelfstandigheid verder te beperken.

De huldiging van Karel van Gelre (1520–1521)

Om de Gelderse heerschappij in de Ommelanden te bevestigen, werden vertegenwoordigers naar de afzonderlijke landschappen gestuurd. Ludeke Horneken liet inwoners van Vredewold, Langewold, Humsterland en Middag in Zuidhorn bijeenkomen. Vervolgens reisde hij naar Winsum om de huldiging door Hunsingo en Fivelgo te organiseren. Roelof Huynge en Claes Schaffer traden op in het Oldambt. Op 20 juni 1521 bevestigde Karel van Gelre de oude rechten, vrijheden en gewoonten van de Ommelanden. De huldiging moest zijn gezag een steviger juridische basis geven. Tegelijkertijd bleef onduidelijk hoe de verschillende partijen hun onderlinge rechten precies uitlegden.

De verzwakking van de Gelderse macht vanaf 1523

Vanaf 1523 kwam de Gelderse positie in het noorden steeds sterker onder druk te staan. In Westerlauwers Friesland moesten de Gelderse machthebbers wijken voor de Bourgondisch-Habsburgse opmars. Ook in de Ommelanden zochten verschillende hoofdelingen aansluiting bij Karel V. De Gelderse hertog voerde op meerdere fronten oorlog en had steeds meer geld nodig. Groningen en de omliggende landschappen moesten bijdragen aan de kosten, terwijl de beloofde bescherming onvoldoende bleek. De stad begon te twijfelen of het Gelderse bondgenootschap haar zelfstandigheid nog kon waarborgen. De politieke belangen van Groningen en Karel van Gelre liepen steeds verder uiteen.

De breuk met Karel van Gelre

De verhouding tussen Groningen en Karel van Gelre verslechterde verder toen de hertog een burcht binnen de stad verlangde. Voor de Groningers was dit een bijzonder gevoelige kwestie. Een vorstelijk garnizoen kon het stadsbestuur rechtstreeks onder druk zetten en de bestaande vrijheden aantasten. De stad had juist bescherming gezocht onder voorwaarden die haar zelfstandigheid moesten veiligstellen. Bovendien bood de hertog onvoldoende militaire zekerheid tegenover de groeiende Habsburgse macht. Groningen begon daarom onderhandelingen met vertegenwoordigers van Karel V. De overgang naar een nieuwe landsheer was geen eenvoudige politieke koerswijziging, maar een poging om bestaande rechten en belangen te behouden.

De overgang naar Karel V in juni 1536

In 1536 besloten Groningen en verschillende Ommelander machthebbers zich tot de Habsburgse stadhouder Jurgen Schenck van Toutenburg te wenden. Op 8 juni kwam een overeenkomst tot stand, die op 15 juni officieel werd bekrachtigd. Karel V werd als nieuwe landsheer erkend. Groningen verkreeg garanties voor haar bestaande rechten en privileges. Het Oldambt en het Gericht van Selwerd bleven onder stedelijke zeggenschap. Nieuwe versterkingen in de Ommelanden mochten niet zonder instemming worden gebouwd, terwijl de bestaande versterkingen bij Delfzijl en Appingedam moesten verdwijnen. De overeenkomst moest voorkomen dat de nieuwe landsheer de stedelijke zelfstandigheid rechtstreeks zou aantasten.

De betekenis van de overeenkomst van 1536

De overeenkomst met Karel V bevestigde dat Groningen haar erkenning van een landsheer afhankelijk wilde maken van duidelijke voorwaarden. De stad verwachtte militaire bescherming en eerbiediging van haar bestaande rechten. Voor de centrale regering betekende de overeenkomst daarentegen dat Groningen en de omliggende gebieden onderdeel werden van een groter landsheerlijk geheel. Dit verschil in verwachtingen zou later tot conflicten leiden. De Groningers beschouwden hun vrijheid om zelf wetten en verordeningen vast te stellen als een wezenlijk onderdeel van hun privileges. De regering in Brussel was eerder geneigd bestaande rechten te erkennen, maar tegelijkertijd nieuwe algemene voorschriften uit te vaardigen.

De Hoofdmannenkamer en de Habsburgse rechtspraak

Na de overgang naar Karel V kreeg de Hoofdmannenkamer een belangrijke plaats binnen het bestuur van de Ommelanden. De luitenant, een jurist die namens de centrale regering optrad, zat het college voor. Naast hem hadden vier voormalige Groningse burgemeesters zitting als hoofdmannen. De kamer was betrokken bij rechtspraak en bestuur in de Ommelanden, maar oefende geen rechtstreeks gezag over de stad zelf uit. Deze constructie laat zien hoe de Habsburgse regering probeerde bestaande instellingen te gebruiken voor haar bestuur. Tegelijkertijd bleef zij afhankelijk van Groningse bestuurders en plaatselijke rechtsgebruiken. Een uitgebreid netwerk van koninklijke ambtenaren ontbrak.

De beperkte invloed van Brussel

De centrale regering beschikte in het noorden over weinig middelen om haar gezag voortdurend af te dwingen. De belangrijkste ambtenaren bevonden zich op aanzienlijke afstand van elkaar. In Leeuwarden waren het Hof van Friesland en de rentmeester gevestigd, terwijl in Coevorden en Lingen drosten en burchtheren optraden. Groningen bleef grotendeels buiten rechtstreeks bestuurlijk toezicht. Brussel vaardigde regelmatig voorschriften uit over geld, handel, veiligheid, landlopers, zeeroverij en godsdienst. Het Groningse stadsbestuur voerde deze maatregelen echter niet automatisch uit. Wanneer zij met de stedelijke belangen overeenkwamen, konden zij worden afgekondigd. Anders werden zij terzijde gelegd of teruggestuurd.

De verdediging van de oude rechten in 1556

Op 15 januari 1556 ontstond een scherpe woordenwisseling tussen luitenant Maarten van Naarden en vertegenwoordigers van Stad en Lande. Onder hen bevonden zich burgemeester Johan Sickinge en syndicus Hiëronymus Verrutius. De discussie ging over de betekenis van oude rechten en plaatselijke gewoonten. Sickinge verweet de luitenant dat hij onvoldoende kennis bezat van de historische en bestuurlijke verhoudingen. Volgens hem konden bestuurders van buiten het gebied de samenleving niet behoorlijk regeren wanneer zij haar gebruiken niet begrepen. De gebeurtenis toont dat de Groningse zelfstandigheid werd verdedigd met een beroep op zowel juridische rechten als plaatselijke bestuurskennis.

Het verschil tussen geschreven rechten en bestuurlijke vrijheid

Een belangrijk meningsverschil tussen Groningen en Brussel betrof de uitleg van de privileges die in 1536 waren bevestigd. De centrale regering beschouwde deze rechten vooral als bestaande wetten en gebruiken die behouden moesten blijven. Volgens die uitleg kon de landsheer nieuwe voorschriften toevoegen zolang hij de bestaande bepalingen niet rechtstreeks afschafte. De Groningers en Ommelander bestuurders zagen dit anders. Zij beschouwden juist de bevoegdheid om zelfstandig regels vast te stellen als hun belangrijkste vrijheid. Wanneer Brussel nieuwe wetten kon opleggen, zou deze zelfstandigheid worden aangetast. Het conflict ging daardoor over de grondslag van het bestuur.

Het algemeen belang en de verantwoordelijkheid van stadsbestuurders

Van den Broek onderzoekt ook waarom Groningse bestuurders zo hardnekkig aan hun zelfstandigheid vasthielden. Hij waarschuwt tegen de eenvoudige verklaring dat zij uitsluitend hun persoonlijke macht en inkomsten wilden beschermen. Het bekleden van een bestuursfunctie bracht aanzienlijke verplichtingen met zich mee. Een bestuurder moest tijd besteden aan rechtspraak, onderhandelingen en de verdediging van stedelijke belangen. Binnen de stedelijke elite bestond de opvatting dat men het algemeen belang boven persoonlijke zaken moest stellen. Het behoud van de stedelijke zelfstandigheid kon daarom worden beschouwd als een plicht tegenover de gemeenschap, niet alleen als een middel om persoonlijke voordelen te behouden.

Joachim Ubbena en de lasten van het bestuur

Een voorbeeld van de verplichtingen die aan een bestuursfunctie waren verbonden, vormt Joachim Ubbena. In februari 1580 werd hij opnieuw tot raadsheer en burgemeester gekozen, hoewel hij zich vanwege zijn eigen werkzaamheden wilde terugtrekken. Het stadsbestuur accepteerde zijn weigering niet en wees hem op zijn verantwoordelijkheid tegenover het algemeen belang. Ook in 1584 en 1590 probeerde Ubbena onder nieuwe benoemingen uit te komen. Hij beriep zich onder andere op lichamelijke zwakte en verminderd gezichts- en gehoorvermogen. Toch bleef hij betrokken bij het bestuur. In 1594 maakte hij nog deel uit van een gezantschap dat in Brussel om militaire hulp vroeg.

De groeiende tegenstelling tussen Groningen en de Ommelanden

De verhouding tussen Groningen en de Ommelanden bleef tijdens de zestiende eeuw gespannen. De stad verdedigde haar handelsrechten en haar positie als regionaal machtscentrum. Vooral het stapelrecht was belangrijk voor de stedelijke economie. Ommelander hoofdelingen en eigenerfden wilden daarentegen meer vrijheid om hun producten rechtstreeks te verhandelen en hun eigen rechtspraak te behouden. De centrale regering probeerde tussen beide partijen een evenwicht te bewaren, maar kon geen van beiden volledig tevredenstellen. De tegenstelling werd daardoor een blijvend probleem binnen Stad en Lande. Zij zou tijdens de Nederlandse Opstand opnieuw grote politieke betekenis krijgen.

De dwangmaatregelen onder Alva (1567–1576)

Tijdens het bestuur van Alva werd de zelfstandigheid van Groningen ernstig beperkt. De vrije verkiezing van stadsbestuurders werd aangetast en de stad moest de sleutels van haar poorten afstaan aan stadhouder Karel van Brimeu. Ook werd een garnizoen binnen de muren gelegerd. Aan de zuidzijde van Groningen liet Alva een dwangburcht bouwen, waarvan de kosten door Stad en Lande moesten worden gedragen. Deze maatregelen waren bedoeld om de koninklijke macht te versterken en de bevolking onder controle te houden. Voor de Groningers vormden zij een aantasting van de rechten die hun bij de overgang naar Karel V waren toegezegd.

De Pacificatie van Gent en het vertrek van het garnizoen (1576–1577)

De Pacificatie van Gent in 1576 bracht katholieke en protestantse gewesten tijdelijk samen in hun verzet tegen de aanwezigheid van buitenlandse troepen. Ook Groningen ondervond de gevolgen van deze ontwikkeling. In maart 1577 vertrokken de Waalse garnizoenstroepen uit de stad. Daarmee verdween een belangrijk symbool van de koninklijke dwang. De politieke verhoudingen werden echter niet rustiger. De langdurige tegenstellingen tussen Groningen en de Ommelanden kwamen opnieuw naar voren. Beide partijen probeerden hun eigen rechten en belangen veilig te stellen binnen de snel veranderende situatie in de Nederlanden. De gezamenlijke afwijzing van buitenlandse troepen bleek onvoldoende om hun onderlinge conflicten op te lossen.

De politieke breuk van 1579–1580

In 1579 en 1580 kwam het tot een vrijwel volledige politieke breuk tussen Groningen en de Ommelanden. Verschillende invloedrijke Ommelander heren sloten zich aan bij de opstand tegen Filips II en steunden de Unie van Utrecht. Het Groningse stadsbestuur koos daarentegen de zijde van de Spaanse koning. Deze keuze werd niet uitsluitend door godsdienstige overtuigingen bepaald. De stad vreesde dat aansluiting bij de opstand haar afhankelijk zou maken van een politieke beweging waarin haar Ommelander tegenstanders grote invloed hadden. Het behoud van de stedelijke zelfstandigheid woog zwaar. De Groningse machthebbers zochten daarom bescherming bij een vorst die zij tegelijkertijd op afstand wilden houden.

De zoektocht naar nieuwe bescherming (1580–1594)

Tijdens de jaren na 1580 bleef Groningen trouw aan Filips II, maar de bescherming door de Spaanse monarchie schoot tekort. De grote afstand tussen Brussel en Groningen bemoeilijkte de aanvoer van troepen, geld en voorraden. Binnen de stad groeide de twijfel of de koning haar werkelijk kon beschermen. Sommige protestantse Groningers overwogen daarom aansluiting bij koningin Elizabeth van Engeland, terwijl katholieke stadgenoten de hertog van Brunswijk als mogelijke landsheer zagen. De zoektocht naar een beschermer bleef verbonden met het streven de eigen stedelijke rechten te behouden. Groningen wilde voorkomen dat zij onder het gezag van haar Ommelander tegenstanders zou komen.

De Reductie van Groningen in 1594

In juli 1594 kwam een einde aan de Spaanse heerschappij over Groningen. Willem Lodewijk van Nassau en Maurits dwongen de stad na een belegering van ongeveer twee maanden tot overgave. Het Tractaat van Reductie regelde vervolgens de aansluiting bij de Republiek. Volgens artikel 3 mocht Groningen haar bestaande rechten en privileges behouden. Tegelijkertijd moest de stad belangrijke veranderingen accepteren. Alleen de gereformeerde godsdienst mocht openbaar worden uitgeoefend. Een Staats garnizoen werd binnen de muren gelegerd en de inwoners moesten bijdragen aan de kosten. Ook kreeg de stadhouder invloed op de keuze van stadsbestuurders. Daarmee werd de vroegere zelfstandigheid ingrijpend beperkt.

De betekenis van de Groningse geschiedenis voor de Friese landen

De ontwikkeling van Groningen tussen 1250 en 1594 laat zien hoe een handelsstad kon uitgroeien tot een regionaal machtscentrum binnen een gebied zonder sterke landsheer. De stad verwierf invloed door verdragen, militaire bescherming, rechtspraak en economische samenwerking. Tegelijkertijd probeerden de Friese landschappen hun eigen vrijheid en instellingen te behouden. De strijd tussen Groningen en de Ommelanden was daarom niet eenvoudig een tegenstelling tussen stad en platteland. Beide partijen verdedigden historische rechten en belangen. De komst van grotere vorstelijke machten veranderde de politieke verhoudingen, maar maakte de oude tegenstellingen niet onmiddellijk ongedaan.

Groningen tussen zelfstandigheid en bovenregionaal gezag

De geschiedenis van Groningen werd gedurende eeuwen bepaald door de spanning tussen plaatselijke zelfstandigheid en het gezag van grotere politieke machten. De stad zocht bescherming bij verschillende landsheren, maar probeerde haar eigen instellingen en privileges zoveel mogelijk te behouden. De Ommelanden verzetten zich op hun beurt tegen de groeiende stedelijke overheersing. Onder Saksisch, Oost-Fries, Gelders en Habsburgs gezag bleven deze tegenstellingen bestaan. De Reductie van 1594 bracht Groningen binnen de Republiek, maar betekende niet dat de oude bestuurlijke tradities onmiddellijk verdwenen. De langdurige strijd om rechten, handel en rechtspraak bleef bepalend voor de verdere geschiedenis van Stad en Lande.

Groningen — De strijd om het stadsbestuur, de burgerlijke vrijheid en de Gelderse macht (1425–1594)

De ontwikkeling van de Groningse bestuursinstellingen, de opkomst van de ambachtsgilden, de strijd om belastingen en rechtspraak, de politieke omwenteling van 1525–1528 en de verhouding tussen stad, Ommelanden en landsheren.

De oorsprong van de Groningse burgergemeenschap

De stedelijke gemeenschap van Groningen was voortgekomen uit verschillende groepen bewoners die ieder hun eigen rechten en verplichtingen hadden. Rond de koninklijke hof en de bezittingen van de abdij Werden ontwikkelden zich nederzettingen waarin vrije grondeigenaren, kooplieden en ambachtslieden samenleefden. De bisschop van Utrecht oefende eveneens rechten uit in het gebied. Naarmate Groningen groeide, ontstond behoefte aan gezamenlijke regels voor rechtspraak, handel en veiligheid. In de dertiende eeuw trad de bevolking naar buiten op als een georganiseerde gemeenschap. Deze ontwikkeling vormde de basis voor de latere stedelijke instellingen en het streven naar zelfstandig bestuur.

De middeleeuwse betekenis van stedelijke vrijheid

Vrijheid betekende voor de inwoners van Groningen vooral dat zij volgens hun eigen rechten en gebruiken konden leven. Het begrip had niet dezelfde betekenis als moderne politieke gelijkheid. Niet iedere inwoner bezat dezelfde rechten of kon aan het bestuur deelnemen. Maatschappelijke positie, bezit en burgerschap bepaalden in belangrijke mate wie invloed kon uitoefenen. Toch bestond de overtuiging dat belangrijke besluiten niet uitsluitend het belang van afzonderlijke bestuurders mochten dienen. De stedelijke gemeenschap moest als geheel beschermd worden. Deze gedachte zou gedurende de vijftiende en zestiende eeuw een belangrijke rol spelen bij conflicten tussen raad, gezworen meente en gilden.

De burgemeesters en de raad

De burgemeesters en raad vormden het belangrijkste bestuurscollege van Groningen. Zij waren verantwoordelijk voor rechtspraak, openbare orde, stedelijke financiën, handel en buitenlandse betrekkingen. Hun bevoegdheden waren aanzienlijk, maar zij moesten rekening houden met bestaande rechtsgebruiken en de belangen van de stedelijke gemeenschap. Vooral bij besluiten die langdurige gevolgen hadden, werd overleg met andere vertegenwoordigers noodzakelijk geacht. De bestuurlijke organisatie was daardoor ingewikkelder dan een eenvoudige tegenstelling tussen machthebbers en onderdanen. Verschillende instellingen konden aanspraak maken op het recht om namens Groningen op te treden. Deze verdeling van bevoegdheden vormde later een belangrijke oorzaak van politieke conflicten.

Het vernieuwde stadboek van 1425

In 1425 besloten burgemeesters, raad en de wijsheid van Groningen bestaande rechtsregels te vernieuwen en schriftelijk vast te leggen. Het stadboek werd verdeeld over negen boeken, zodat bepalingen gemakkelijker konden worden teruggevonden. De regels hadden betrekking op bestuur, rechtspraak en de verplichtingen van burgers. Het eerste artikel maakte duidelijk dat bestaande bepalingen naar veranderende omstandigheden konden worden aangepast. Daarmee erkende het stadsbestuur dat de rechtsorde niet volledig onveranderlijk was. Tegelijkertijd bleef het uitgangspunt dat de stedelijke gemeenschap haar eigen regels mocht vaststellen. Het stadboek werd hierdoor een belangrijke uitdrukking van de Groningse bestuurlijke zelfstandigheid.

De gezworen meente en haar oorspronkelijke bevoegdheden

Naast de burgemeesters en raad bestond de gezworen meente. Dit college vertegenwoordigde een deel van de stedelijke burgerij en werd betrokken bij belangrijke besluiten. De leden legden een eed af waarin zij beloofden de raad te ondersteunen en het algemeen belang te dienen. Zij moesten bestuurders waarschuwen wanneer zij kennis kregen van ontwikkelingen die Groningen konden schaden. Aanvankelijk mochten zij niet zonder toestemming van de raad zelfstandig vergaderen of overeenkomsten sluiten. De gezworen meente was daardoor geen onafhankelijk tegenbestuur. Toch bood haar bestaan een institutionele mogelijkheid om de belangen van de burgerij tegenover de raad naar voren te brengen.

De groeiende betekenis van de gezworen meente vanaf 1427

Vanaf 1427 trad de gezworen meente aantoonbaar naast de raad op bij besluiten met een algemene en blijvende geldigheid. Hierdoor werd duidelijk dat de stedelijke rechtsorde niet uitsluitend door burgemeesters en raadsleden werd bepaald. Ook vertegenwoordigers van de gemeenschap moesten bij belangrijke regelingen worden betrokken. Dit betekende niet dat Groningen een democratie in moderne zin was. De toegang tot bestuursfuncties bleef afhankelijk van maatschappelijke positie en bestaande gebruiken. Wel ontstond een vorm van gedeelde besluitvorming waarin de raad rekening moest houden met andere instellingen. Deze ontwikkeling maakte latere conflicten over de verdeling van politieke macht mogelijk.

De organisatie van de ambachtsgilden in 1436

In 1436 werd een algemene regeling voor de Groningse ambachtsgilden vastgesteld. Deze verenigingen brachten beroepsgroepen samen, waaronder smeden, bakkers, schoenmakers en andere ambachtslieden. De gilden bewaakten de belangen van hun leden en hadden invloed op de economische organisatie van de stad. Hun betekenis bleef niet beperkt tot beroepszaken. Wanneer maatregelen van het stadsbestuur de handel of productie bedreigden, konden zij gezamenlijk optreden. Naarmate hun organisatie sterker werd, nam ook hun politieke invloed toe. De gilden ontwikkelden zich tot een belangrijke vertegenwoordiging van burgers die buiten de traditionele bestuursfamilies stonden.

De groeiende tegenstelling tussen raad en gilden

Tijdens de vijftiende eeuw ontstonden steeds vaker conflicten over de vraag wie namens de stedelijke gemeenschap mocht besluiten. De raad beschouwde het vaststellen van handelsregels en belastingen als een onderdeel van zijn bevoegdheden. De gilden wilden voorkomen dat dergelijke maatregelen hun leden zouden benadelen. Daarbij beriepen zij zich op het algemeen belang van Groningen. De tegenstelling was niet uitsluitend sociaal van aard. Ook invloedrijke burgers konden zich bij de gilden aansluiten wanneer zij het beleid van de raad afwezen. De politieke verhoudingen werden daardoor steeds minder bepaald door een vaste scheiding tussen bestuurders en bestuurden.

Het handelsconflict van 1457

In 1457 wilde het stadsbestuur nieuwe voorschriften invoeren voor de handel in producten uit de Ommelanden. Goederen zoals boter, kaas, graan, spek, huiden en gevogelte zouden eerst door aangewezen functionarissen moeten worden opgekocht. De gilden beschouwden dit als een aantasting van de bestaande handelsvrijheid. Zij vreesden dat bepaalde personen een bevoorrechte positie zouden krijgen en dat andere handelaren daardoor inkomsten zouden verliezen. Het voorstel veroorzaakte grote onrust onder de burgerij. De gilden besloten gezamenlijk op te treden en het stadsbestuur duidelijk te maken dat zij de regeling niet wilden accepteren.

De vergadering onder de linde op 19 augustus 1457

Op 19 augustus 1457 kwamen vertegenwoordigers van de gilden bijeen onder de linde bij het Sint-Maartenskerkhof. Ook burgemeesters en andere stedelijke bestuurders waren aanwezig. Tijdens deze bijeenkomst werd het handelsvoorstel uitvoerig besproken. De gilden maakten duidelijk dat zij de voorgenomen beperkingen niet wilden aanvaarden. Het stadsbestuur moest uiteindelijk toegeven en beloofde geen maatregelen te nemen die het algemeen belang van Groningen zouden schaden. De gebeurtenis vormde een belangrijk moment in de ontwikkeling van de stedelijke machtsverhoudingen. De georganiseerde burgerij had aangetoond dat zij daadwerkelijk invloed kon uitoefenen op belangrijke besluiten.

De verruiming van de rechten van de gezworen meente

De gebeurtenissen van 1457 hadden gevolgen voor de verhouding tussen de raad en de gezworen meente. De vertegenwoordigers van de burgerij kregen meer ruimte om zelfstandig overleg te voeren. Daarmee werd een beperking verminderd die oorspronkelijk in hun eed was vastgelegd. De gezworen meente kon hierdoor gemakkelijker gezamenlijk optreden wanneer zij meende dat het stadsbestuur verkeerde besluiten voorbereidde. De verandering betekende geen volledige overdracht van de macht aan de burgerij. Wel ontstond een steviger tegenwicht tegenover de traditionele bestuursfamilies. De ontwikkeling vormde een belangrijke voorbereiding op de latere politieke conflicten.

Johan Rengers van Ten Post en de politieke betekenis van de gilden

Aan het einde van de vijftiende eeuw werden de gilden ook betrokken bij conflicten tussen invloedrijke leden van de stedelijke elite. Johan Rengers van Ten Post zocht tijdens zijn geschillen met het stadsbestuur rechtstreeks contact met hun vertegenwoordigers. In brieven uit 1479 en 1484 benadrukte hij dat zijn bezwaren gericht waren tegen bepaalde raadsleden en niet tegen de gilden. Zijn optreden laat zien dat deze organisaties inmiddels voldoende politieke betekenis hadden om door aanzienlijke bestuurders als bondgenoten te worden benaderd. De gilden waren daardoor niet langer uitsluitend economische verenigingen, maar konden ook invloed uitoefenen op de strijd om stedelijke macht.

De geldregeling van 1492

Op 1 februari 1492 maakten burgemeesters, raad, gezworen meente, bouwmeesters en vertegenwoordigers van de gilden afspraken over de waarde van verschillende munten. Deze regeling was noodzakelijk omdat huren, renten en andere betalingen in uiteenlopende geldsoorten werden voldaan. Veranderingen in de waarde daarvan konden grote gevolgen hebben voor schuldenaren en schuldeisers. Door gezamenlijk afspraken te maken probeerden de stedelijke instellingen economische onzekerheid te beperken. De betrokkenheid van de gilden toont dat hun politieke positie verder was versterkt. Besluiten over geld en handel werden steeds meer beschouwd als aangelegenheden waarvoor brede instemming binnen de gemeenschap noodzakelijk was.

De bestuurlijke regeling van 1497

Op 6 februari 1497 besloten de betrokken stedelijke instellingen de gebruikelijke jaarlijkse vernieuwing van het hoogste bestuur voorlopig te beperken. Bestuurders zouden vooral worden vervangen wanneer zij overleden, ongeschikt bleken of hun bevoegdheden misbruikten. De maatregel hing vermoedelijk samen met de toenemende militaire dreiging en de behoefte aan bestuurlijke stabiliteit. Groningen bevond zich in een gebied waar verschillende vorsten hun macht probeerden uit te breiden. Onder dergelijke omstandigheden kon een voortdurend wisselend bestuur de politieke positie van de stad verzwakken. De regeling vormde waarschijnlijk een poging om interne verdeeldheid te beperken.

De buitenlandse dreiging en de interne verdeeldheid

Aan het einde van de vijftiende eeuw werd Groningen geconfronteerd met de groeiende macht van Saksische en Oost-Friese vorsten. De strijd om Friesland en de Ommelanden bracht de veiligheid van de stad in gevaar. Binnen Groningen ontstonden verschillende opvattingen over de beste manier om met deze bedreigingen om te gaan. Sommige bestuurders wilden onderhandelen, terwijl anderen bereid waren militair verzet te organiseren. Ook de gilden en de burgerij namen aan deze discussies deel. De buitenlandse dreiging maakte samenwerking noodzakelijk, maar vergrootte tegelijkertijd de spanningen over wie het politieke beleid van Groningen mocht bepalen.

De bijzondere oorlogsbesturen rond 1505

Toen de militaire druk toenam, werden bijzondere bestuursvormen ingesteld om sneller besluiten te kunnen nemen. In 1505 ontstond opnieuw een oorlogskabinet dat zonder rechtstreekse deelname van Ommelander heren opereerde. De stad verkeerde in een moeilijke positie en moest rekening houden met een mogelijke aanval. De burgerij verlangde krachtige maatregelen, terwijl delen van de raad liever naar onderhandelingen zochten. Deze tegenstelling liet zien dat de bevolking niet altijd bereid was de politieke keuzes van het stadsbestuur te volgen. In tijden van gevaar konden de gilden en andere stedelijke groepen hun invloed aanzienlijk vergroten.

De geheime onderhandelingen met Edzard Cirksena in 1506

In het voorjaar van 1506 zocht Groningen een nieuwe beschermheer. De Saksische dreiging maakte duidelijk dat de stad haar zelfstandigheid niet zonder buitenlandse steun kon behouden. Op 4 april reisde een Groningse delegatie in het geheim naar Tjamsweer om met vertegenwoordigers van Edzard Cirksena te onderhandelen. Onder de afgevaardigden bevonden zich burgemeester Peter Sickinge en secretaris Gelmer Canter. De onderhandelingen moesten verborgen blijven voor de Saksische bevelhebbers. Uiteindelijk werd gekozen voor aansluiting bij de Oost-Friese graaf, omdat veel Groningers hem als een minder bedreigende landsheer beschouwden dan de Saksische vorsten.

De huldiging van Edzard Cirksena

Op 22 april 1506 werden afspraken gemaakt over de erkenning van Edzard Cirksena. Vervolgens kwam de stedelijke gemeenschap bijeen om de nieuwe landsheer te huldigen. De graaf probeerde zijn positie te versterken door niet uitsluitend met de oude bestuursfamilies samen te werken, maar ook steun te zoeken onder de burgerij en de gilden. Volgens latere geschiedschrijvers wist hij vooral de volksleiders aan zich te binden. Hierdoor veranderde de interne politieke verhouding binnen Groningen. De landsheer kon steun verwerven buiten de raad om, terwijl de gilden hun invloed konden vergroten door rechtstreeks contact met de vorst te onderhouden.

De verslechterende verhouding met Oost-Friesland

De bescherming door Edzard Cirksena bracht niet de rust waarop Groningen had gehoopt. De politieke en militaire spanningen bleven bestaan en de stad werd geconfronteerd met nieuwe financiële verplichtingen. De Oost-Friese graaf probeerde zijn gezag te versterken, terwijl de Groningse bevolking haar bestaande vrijheden wilde behouden. Binnen de stad ontstond ontevredenheid over de gevolgen van het bondgenootschap. De gilden bleven een belangrijke politieke factor en konden zich tegen maatregelen van zowel de raad als de landsheer keren. De problemen maakten duidelijk dat erkenning van een beschermheer niet automatisch betekende dat de interne bestuurlijke conflicten werden opgelost.

De Gelderse onderhandelingen van 1514

In 1514 ontstond een nieuwe mogelijkheid om de Saksische druk te verminderen. Karel van Gelre was bereid Groningen en haar omgeving bij zijn strijd tegen de Habsburgse machthebbers te betrekken. Op 22 juni werden afspraken gemaakt tussen de Gelderse hertog en de graaf van Oost-Friesland. Binnen Groningen probeerden verschillende groepen invloed uit te oefenen op de keuze voor de nieuwe landsheer. Ook de Gelderse vertegenwoordigers zochten steun onder de gilden. De onderhandelingen verliepen moeizaam en de uitvoering liet op zich wachten. De gebeurtenissen bevestigden dat de politieke toekomst van Groningen niet uitsluitend door de burgemeesters en raad werd bepaald.

De groeiende Gelderse invloed op het stadsbestuur

Naarmate Karel van Gelre zijn positie versterkte, probeerde hij betrouwbare aanhangers binnen de Groningse bestuurskringen te verkrijgen. De hertog had belang bij bestuurders die zijn militaire en financiële plannen zouden ondersteunen. Tegelijkertijd wilde de stedelijke gemeenschap voorkomen dat Groningen haar zelfstandigheid verloor. De Gelderse oorlogvoering bracht hoge kosten met zich mee en leidde tot toenemende ontevredenheid. Sommige bestuurders ontvingen financiële voordelen van buitenlandse machthebbers, waardoor hun onafhankelijkheid ter discussie kwam te staan. De tegenstelling tussen de belangen van de hertog en die van de stad zou tijdens de jaren twintig steeds scherper worden.

De persoonlijke huldiging van Karel van Gelre in 1522

In november 1522 bezocht Karel van Gelre Groningen om zijn gezag persoonlijk te bevestigen. De hertog werd door de burgemeesters en raad ontvangen. Vervolgens werden hem op het raadhuis de sleutels van de stad aangeboden en legden de stedelijke bestuurders hun trouwbelofte af. Op 5 november kwamen burgers en inwoners bijeen in de Sint-Walburgkerk om de hertog te huldigen. Deze plechtigheden moesten de politieke verhouding tussen Groningen en Gelre versterken. Achter de officiële erkenning bleven echter aanzienlijke spanningen bestaan. De bevolking was ontevreden over de oorlogskosten en vreesde dat de Gelderse machthebbers steeds meer invloed op het stadsbestuur zouden verkrijgen.

Laurentius Laurentii en de religieuze tegenstellingen

De politieke spanningen in Groningen vielen samen met veranderingen in het godsdienstige leven. Laurentius Laurentii, die van 1523 tot 1532 prior van het dominicanenklooster was, verdedigde de traditionele katholieke leer. Tijdens zijn verblijf in Leuven had hij zich al uitgesproken tegen hervormingsgezinde denkbeelden. Ook Erasmus van Rotterdam behoorde tot de personen met wie hij in conflict kwam. Laurentius was een uitgesproken tegenstander van de leer van Luther. Zijn positie binnen het klooster maakte hem tot een invloedrijke figuur in de stad. De religieuze verdeeldheid kon daardoor ook gevolgen hebben voor de politieke verhoudingen.

Het theologische overleg van 12 maart 1523

Op 12 maart 1523 organiseerde Laurentius Laurentii in het dominicanenklooster een bijeenkomst van geestelijken en geleerden. Tijdens het overleg werden verschillende actuele theologische vraagstukken besproken. Een belangrijk onderwerp was de bevoegdheid van de paus over het geestelijke leven in Groningen. De humanistisch gezinde geestelijken onder leiding van Willem Frederiks, hoofdpastoor van de Sint-Maartenskerk, verdedigden een ruime plaatselijke zelfstandigheid. Laurentius en de dominicanen hielden vast aan de traditionele kerkelijke hiërarchie. Het conflict laat zien dat het streven naar zelfstandigheid niet uitsluitend betrekking had op het wereldlijke bestuur, maar ook binnen de kerkelijke organisatie betekenis kreeg.

Het verbod op buitenlandse jaargelden in 1523

Op 18 november 1523 namen vertegenwoordigers van het stadsbestuur en de burgerij een besluit tegen het ontvangen van jaargelden van buitenlandse vorsten. Raadsleden, gezworenen en hun gezinnen mochten geen vaste uitkeringen aannemen die hun onafhankelijkheid konden aantasten. De maatregel was bedoeld om te voorkomen dat bestuurders hun persoonlijke belangen boven die van Groningen zouden stellen. Het besluit laat zien hoe ernstig de verdenkingen van belangenverstrengeling waren geworden. De stad wilde haar bestuurders verplichten uitsluitend het stedelijke belang te dienen. De regeling vormde een belangrijk onderdeel van het bredere verzet tegen de groeiende Gelderse invloed.

De vier kluften en de vertegenwoordigers van de burgerij

Tijdens de politieke onrust werden vertegenwoordigers gekozen uit de vier kluften, de stadswijken van Groningen. Uit iedere wijk kwamen twee personen die namens de burgerij konden optreden. Deze afgevaardigden moesten toezicht houden op het stadsbestuur en maatregelen voorstellen om misstanden te beëindigen. Hun optreden betekende dat de bevolking buiten de bestaande instellingen om een nieuwe vorm van vertegenwoordiging organiseerde. De gekozen personen konden druk uitoefenen op burgemeesters en raad. Daarmee ontstond een situatie waarin verschillende groepen aanspraak maakten op het recht om namens Groningen te handelen. De bestaande bestuurlijke verhoudingen kwamen hierdoor steeds sterker onder druk te staan.

De tijdelijke verzoening in het voorjaar van 1525

In het voorjaar van 1525 ontstond korte tijd een sfeer van eensgezindheid binnen Groningen. De verschillende groepen waren vermoeid geraakt door de voortdurende politieke conflicten en verlangden naar rust. De bevolking leek bereid het stadsbestuur te steunen, zelfs wanneer dit zou besluiten tegemoet te komen aan bepaalde eisen van Karel van Gelre. Deze verzoening bleek echter niet duurzaam. De financiële problemen van de stad waren niet opgelost en het wantrouwen tegenover de bestuurders bleef bestaan. In augustus laaide de onrust opnieuw op. De tijdelijke vrede toont dat de Groningse partijen samenwerking noodzakelijk achtten, maar geen overeenstemming konden bereiken over de verdeling van de macht.

De geheime gildevergadering van 11 augustus 1525

Op vrijdag 11 augustus 1525 organiseerden de bouwmeesters Jacob Smit en Rotger Schuitemaker een geheime vergadering van vertegenwoordigers van de gilden en enkele brouwers. Aanleiding waren berichten over nieuwe accijnzen en ontevredenheid over het beheer van stedelijke bezittingen. De aanwezigen besloten gezamenlijk te streven naar afschaffing van de belastingen en een andere regeling voor de stedelijke financiën. De bijeenkomst vormde een belangrijk keerpunt in de politieke strijd. De gilden waren niet langer bereid uitsluitend bezwaren aan de raad voor te leggen, maar begonnen zelfstandig maatregelen voor te bereiden om hun eisen af te dwingen.

De beschuldigingen tegen de stedelijke bestuurders

Tijdens de onrust van 1525 verspreidden zich beschuldigingen dat bepaalde bestuurders de opbrengsten van accijnzen voor eigen voordeel gebruikten. De bevolking verlangde duidelijkheid over de stedelijke inkomsten en uitgaven. Jasper van Marwijk, de Gelderse stadhouder, werd ervan verdacht deze ontevredenheid aan te moedigen. Volgens sommige berichten verspreidde hij verhalen die het vertrouwen in de raad moesten ondermijnen. De betrouwbaarheid van deze beschuldigingen is niet volledig vast te stellen. Wel blijkt dat de financiële problemen van Groningen aanleiding gaven tot een bredere politieke strijd over de verantwoordelijkheid van bestuurders en het recht van de burgerij om toezicht uit te oefenen.

De bedreiging van het raadhuis in 1525

De ontevredenheid leidde tot gewelddadige bijeenkomsten waarbij leden van het stadsbestuur rechtstreeks werden bedreigd. Volgens de overlevering verzamelde zich een woedende menigte bij het raadhuis. Er werd geroepen dat verraders moesten worden gedood en dat bestuurders uit de ramen moesten worden geworpen. Sommige aanwezigen droegen messen. Jasper van Marwijk zou zich tijdens deze gebeurtenissen tegenstrijdig hebben gedragen. Enerzijds probeerde hij bepaalde burgers tot bedaren te brengen, anderzijds zou hij anderen hebben aangemoedigd. De gebeurtenissen tonen hoe ver het gezag van de traditionele bestuurders was verzwakt en hoe groot de politieke verdeeldheid binnen Groningen was geworden.

De afschaffing van de accijnzen

Onder druk van de menigte moest het stadsbestuur toegeven aan de eisen van de burgerij. Burgemeester Hilbrand Rolteman verklaarde dat de verlangde maatregelen zouden worden uitgevoerd. Vervolgens werd onder klokgelui bekendgemaakt dat de accijnzen waren afgeschaft en dat Groningen een vrije stad was. Voor veel burgers betekende dit een overwinning op de bestuurders die zij verantwoordelijk hielden voor de financiële problemen. De afschaffing had echter ook ernstige gevolgen. De stedelijke schatkist verloor belangrijke inkomsten, terwijl bestaande schulden moesten worden afgelost. Daardoor werd duidelijk dat de overwinning van de volksbeweging geen oplossing bood voor de financiële moeilijkheden.

De persoonlijke aansprakelijkheid van bestuurders

Na de afschaffing van de accijnzen verlangde de burgerij dat bestuurders die verantwoordelijk werden gehouden voor de schulden persoonlijk zouden bijdragen aan de aflossing. Oud-rentmeester Johan Jarges werd beschuldigd van financieel wanbeheer. Ook andere voormalige functionarissen kwamen onder druk te staan. De volksbeweging meende dat de tekorten niet uitsluitend door nieuwe belastingen op de bevolking mochten worden aangevuld. De beschuldigingen tegen de bestuurders waren onderdeel van een bredere strijd om verantwoordelijkheid en toezicht. Het conflict werd zo ernstig dat Karel van Gelre besloot vertegenwoordigers naar Groningen te sturen om tussen de partijen te bemiddelen.

Het Gelderse compromis van 28 januari 1526

Na vier weken onderhandelen bereikten Gelderse raadsheren op 28 januari 1526 een compromis over de stedelijke schulden. Bestuurders die hadden beloofd persoonlijk een deel van de tekorten te betalen, moesten hun toezegging nakomen. Voor het resterende bedrag werd een tijdelijke inkomstenheffing vastgesteld. De regeling moest de financiële toestand van Groningen verbeteren en tegelijkertijd een einde maken aan de politieke strijd. De Gelderse bemiddeling liet zien dat de hertog invloed kon uitoefenen op interne stedelijke aangelegenheden. Voor de Groningers bleef echter de vraag bestaan in hoeverre deze inmenging verenigbaar was met hun zelfstandigheid.

De inkomstenheffing van vier procent

Het compromis voorzag in een heffing van vier procent op bepaalde inkomsten uit goederen en renten. De regeling zou zes jaar gelden en betrof bezittingen in Groningen, de Ommelanden en Drenthe. De opbrengsten moesten worden geïnd door functionarissen die mede door vertegenwoordigers van de gilden en de burgerij werden aangewezen. Hierdoor kreeg de volksbeweging invloed op de uitvoering van het financiële beleid. De regeling moest voldoende middelen opleveren om de stedelijke schulden af te lossen. Tegelijkertijd ontstonden nieuwe geschillen over de vraag wie recht had op belastinginkomsten uit gebieden buiten de stad.

Het conflict over de inkomsten uit de Ommelanden

De gilden en burgers verlangden dat inkomsten uit bezittingen van Groningse burgers in de Ommelanden aan de stedelijke schatkist ten goede zouden komen. Het probleem was dat Karel van Gelre aanspraak maakte op bepaalde belastingrechten in deze gebieden. De Gelderse vertegenwoordigers wilden hierover aanvankelijk geen beslissing nemen en verwezen de zaak naar de hertog. Voor Groningen ging het om belangrijke inkomsten die konden bijdragen aan het herstel van de stadsfinanciën. Voor Karel betekende de kwestie een mogelijkheid om zijn gezag over Stad en Lande te bevestigen. De strijd om belastingopbrengsten kreeg daardoor ook een politieke betekenis.

De volledige vernieuwing van de gezworen meente in 1526

Tijdens de verkiezingen van februari 1526 weken de gilden en hun aanhangers af van de bestaande regels. Normaal gesproken werd jaarlijks de helft van de vierentwintig leden van de gezworen meente vervangen. Nu moesten ook de leden vertrekken die volgens de gebruikelijke regeling nog een jaar zitting mochten houden. Het volledige college werd opnieuw samengesteld. Onder de nieuwe gezworenen bevonden zich smeden, bakkers, kramers, schoenmakers en andere ambachtslieden. De traditionele bestuursfamilies verloren daardoor een belangrijk deel van hun invloed. De verandering betekende een ingrijpende verschuiving in de politieke vertegenwoordiging van de stedelijke gemeenschap.

De volledige vernieuwing van de raad

Na de gezworen meente werd ook de raad volledig opnieuw samengesteld. De gebruikelijke gedeeltelijke vernieuwing werd terzijde geschoven en alle zittende raadsleden moesten hun zetels beschikbaar stellen. Nieuwe bestuurders werden gekozen uit groepen die eerder nauwelijks toegang tot de hoogste stedelijke functies hadden gehad. Burgemeesters Hilbrand Rolteman en Evert de Mepsche wilden onder deze omstandigheden vertrekken, maar moesten aanblijven. Hun ervaring was noodzakelijk voor de continuïteit van het bestuur. Ook de benoeming van hoofdmannen, gildrechters en kerkvoogden kwam onder invloed van de gilden en hun vertegenwoordigers. Daarmee veranderde de bestuurlijke organisatie van Groningen ingrijpend.

Het Gelderse beroepsrecht en de hoogste stedelijke rechtspraak

De gilden en burgerij wilden niet alleen meer invloed op de samenstelling van het stadsbestuur, maar ook de mogelijkheid krijgen om tegen bepaalde vonnissen van de raad in beroep te gaan bij Karel van Gelre. Voor de betrokken burgers kon dit bescherming bieden tegen beslissingen van de stedelijke machthebbers. Voor de hertog betekende het echter een kans om zijn gezag uit te breiden. De hoogste rechtspraak was een van de belangrijkste bevoegdheden van de Groningse raad. Wanneer de hertog als beroepsinstantie werd erkend, zou de zelfstandigheid van de stedelijke rechtsorde aanzienlijk worden beperkt.

De instemming van Karel van Gelre

Een gezantschap van de gilden en burgers reisde naar Karel van Gelre om de verlangde veranderingen te bespreken. De hertog stond welwillend tegenover hun verzoeken. De mogelijkheid van beroep tegen stedelijke vonnissen zou zijn eigen gezag versterken. Ook de belastingregeling kon voor hem gunstig zijn, omdat eventuele verliezen aan inkomsten uit de Ommelanden op andere manieren konden worden gecompenseerd. Karel stemde daarom met de voorstellen in. De volksbeweging beschouwde dit als een overwinning. Binnen het stadsbestuur ontstond echter onmiddellijk verzet, omdat de regeling de traditionele zelfstandigheid van Groningen aantastte.

Het aftreden van de raad in 1526

Toen het Gelderse gezantschap terugkeerde, weigerden de nieuwe raadsleden de aantasting van hun bevoegdheden te aanvaarden. Zij verklaarden hun functies neer te leggen, legden de sleutels van de stadspoorten en het archief op tafel en verlieten het raadhuis. Burgemeester Evert de Mepsche trok zich tijdelijk terug. Gedurende ongeveer drie weken kon daardoor geen normale rechtspraak plaatsvinden. De gebeurtenis was bijzonder omdat ook bestuurders die dankzij de volksbeweging waren gekozen zich nu tegen haar eisen keerden. Zij beschouwden de hoogste stedelijke rechtspraak als een wezenlijk onderdeel van de vrijheid van Groningen.

De dubbele vergadering van 6 april 1526

Op vrijdag 6 april 1526 werden twee grote vergaderingen gehouden om de politieke crisis te beëindigen. In de Sint-Walburgkerk kwamen burgemeesters, raadsleden en vertegenwoordigers van het brouwersgilde bijeen. Tegelijkertijd vergaderden Jasper van Marwijk en de overige gildebroeders in het Jacobijnenklooster. De betrokken partijen beseften dat de onderlinge strijd de positie van Groningen tegenover buitenlandse machthebbers verzwakte. Uiteindelijk werd een gezamenlijke verklaring opgesteld waarin burgemeesters, raad, gezworen meente, bouwmeesters, gildevertegenwoordigers en burgers beloofden de oude conflicten te beëindigen en gezamenlijk de rechten van de stad te verdedigen.

De verzoening en het herstel van de stedelijke eenheid

De verklaring van 6 april 1526 werd op de daaropvolgende zondag in de kerken voorgelezen. De verschillende groepen beloofden elkaar niet langer te vervolgen vanwege hun houding tijdens de voorafgaande conflicten. De burgerij zag af van de mogelijkheid om tegen stedelijke vonnissen bij de Gelderse hertog in beroep te gaan. Daarmee bleef de hoogste rechtspraak binnen Groningen behouden. De verzoening maakte duidelijk dat de stedelijke zelfstandigheid uiteindelijk voor veel betrokkenen zwaarder woog dan hun onderlinge geschillen. De vrede hield echter niet blijvend stand. De financiële problemen en het wantrouwen tussen de verschillende groepen waren nog onvoldoende opgelost.

Het Jacobijnenklooster en de katholieke orthodoxie

Het Jacobijnenklooster speelde tijdens de politieke onrust een bijzondere rol. Het was een belangrijk centrum van de traditionele katholieke leer, maar werd tegelijkertijd gebruikt als vergaderplaats van de gilden. Laurentius Laurentii verdedigde de kerkelijke orthodoxie en werd in 1530 benoemd tot inquisiteur voor de bisdommen Münster en Utrecht. Van den Broek wijst erop dat de politieke strijd mogelijk ook religieuze en levensbeschouwelijke achtergronden had. De aanwijzingen daarvoor zijn echter niet doorslaggevend. De tegenstelling tussen stedelijke groepen kan daarom niet zonder meer worden verklaard als een conflict tussen aanhangers en tegenstanders van de kerkelijke hervorming.

De instructies aan de predikanten

Tijdens een van de perioden van tijdelijke rust in 1525 of 1526 stelde het stadsbestuur vermoedelijk instructies op voor de geestelijken die in Groningen predikten. Zij moesten bijdragen aan de eensgezindheid van de bevolking en voorkomen dat hun optreden nieuwe verdeeldheid veroorzaakte. In het stadsarchief is een afschrift van deze instructies bewaard gebleven. Laurentius Laurentii verklaarde zich bereid de bepalingen na te leven. De precieze datering is onzeker. De instructies tonen echter dat het stadsbestuur de invloed van geestelijken op de publieke opinie belangrijk vond. Religieuze uitspraken konden gevolgen hebben voor de politieke rust.

De nieuwe financiële crisis van 1527

In 1527 bleek dat de stedelijke financiën nog steeds niet op orde waren. De schulden moesten worden afgelost en daarvoor waren nieuwe maatregelen noodzakelijk. Burgemeesters, raad, bouwmeesters en vertegenwoordigers van de burgerij stelden gezamenlijk een commissie van twintig personen in. Deze moest voorstellen ontwikkelen om de financiële problemen aan te pakken. In de commissie zaten zowel leden van de oude bestuursfamilies als vertegenwoordigers van de gilden. De samenwerking verliep moeizaam, omdat de verschillende groepen elkaar bleven wantrouwen. De financiële moeilijkheden vormden opnieuw de aanleiding voor politieke onrust.

De aanval op Jacob Smit

Tijdens de onrust van 1527 werd bouwmeester Jacob Smit op de markt aangevallen terwijl hij met enkele burgers sprak over financiële voorstellen. Hij raakte gewond, maar wist te ontsnappen en vond bescherming in het Geestelijke Maagdenklooster. De aanval veroorzaakte grote onrust. Burgemeesters Hilbrand Rolteman en Alberda zochten een veilig heenkomen in de Sint-Maartenskerk. Hun collega Lulof Coenders werd bij de boterwaag aangehouden en dreigde door de oproerkraaiers te worden gedood. Enkele burgers wisten hem te bevrijden. Daarna vluchtte hij via de Herepoort naar zijn woning in Helpman.

De verdeeldheid tussen gematigden en radicalen

Na de gebeurtenissen van 1527 raakte de Groningse bevolking opnieuw verdeeld. De gematigde vertegenwoordigers van de volksbeweging werkten samen met burgemeesters, raad en gezworen meente. De radicalere aanhangers vonden dat deze bestuurders te veel rekening hielden met de oude stedelijke elite. Zij meenden dat de traditionele families achter de schermen nog steeds invloed uitoefenden. Daardoor ontstonden twee concurrerende politieke machtscentra. Het officiële bestuur bleef op het raadhuis gevestigd, terwijl de radicale gildevertegenwoordigers bijeenkwamen in het Jacobijnenklooster aan de Ebbingestraat. De tegenstelling maakte een ordelijke besluitvorming steeds moeilijker.

Het Jacobijnenklooster als tweede bestuurscentrum

Vanuit het Jacobijnenklooster probeerden de radicale gilden invloed uit te oefenen op alle belangrijke stedelijke aangelegenheden. Een college van vierentwintig afgevaardigden werkte samen met de bouwmeesters en andere gildevertegenwoordigers. Volgens kroniekschrijver Sicke Benninge had Jasper van Marwijk een rol gespeeld bij de organisatie van deze volksvertegenwoordiging. De radicalen beschouwden zichzelf als verdedigers van de burgerlijke belangen. Het officiële stadsbestuur verloor daardoor een groot deel van zijn gezag. De politieke verdeeldheid werd zo ernstig dat besluiten van het raadhuis regelmatig werden genegeerd. De stad beschikte feitelijk over twee concurrerende bestuursorganisaties.

De bewapening van de burgerij

De radicale volksbeweging bepaalde dat gildebroeders en andere burgers zich gewapend op de markt moesten verzamelen wanneer er onraad werd gemeld. Wie weigerde aan deze oproep gehoor te geven, kon zijn burgerrecht en gildelidmaatschap verliezen. Hierdoor kon bij de minste aanleiding een grote groep gewapende inwoners bijeenkomen. De maatregel gaf de gilden een belangrijk middel om druk uit te oefenen op het stadsbestuur. Tegelijkertijd vergrootte zij het risico op geweld. De raad kon niet langer uitsluitend op zijn traditionele bevoegdheden vertrouwen. De vraag wie binnen Groningen het recht had dwangmiddelen te gebruiken, werd steeds belangrijker.

De vermindering van stedelijke rentebetalingen in 1527

Ondanks de politieke verdeeldheid moesten de stedelijke schulden worden beheerd. In 1527 slaagden burgemeesters en raad erin met ongeveer tien schuldeisers buiten Groningen afspraken te maken over verlaging van de rente. De jaarlijkse rente werd verminderd van zes naar vijf procent van de hoofdsom. Dit betekende een verlichting van de financiële verplichtingen van de stad. De gebeurtenis laat zien dat het officiële bestuur ondanks zijn verzwakte positie nog steeds noodzakelijke werkzaamheden uitvoerde. Tegelijkertijd bleven de radicale gilden toezicht houden op de besluiten die op het raadhuis werden genomen.

De gevangenneming van Jacob Smit op 8 februari 1528

Op zaterdag 8 februari 1528 moesten nieuwe raadsleden worden gekozen. De gilden en hun aanhangers namen die dag Jacob Smit gevangen. Hij had in 1525 een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan van de volksbeweging en was in 1527 door radicale tegenstanders aangevallen. De reden voor zijn arrestatie is niet volledig duidelijk. Mogelijk werd hij inmiddels als onvoldoende radicaal beschouwd. Door de gevangenneming kon de verkiezing niet volgens plan doorgaan. De gebeurtenis toont hoe sterk de volksbeweging intern verdeeld was geraakt. Personen die eerder als leiders waren opgetreden, konden later zelf het slachtoffer van politieke vervolging worden.

De uitsluitingslijst voor de raadsverkiezingen van 1528

Na de arrestatie van Jacob Smit probeerden de radicale gilden rechtstreeks te bepalen wie voor de raad in aanmerking mocht komen. Zij overhandigden de gezworen meente een lijst met zestien of zeventien personen die niet gekozen mochten worden. Onder hen bevonden zich Lulof Coenders, Peter Sickinge, Claes Schaffer, Johan Horneken, Herman Cock, Roelof Sissing, Sicke Benninge, Lubbert Clant, Roelof ten Water, Roelof Huynge en Jelmer Alma. De meeste genoemde personen behoorden tot oude bestuursfamilies. De uitsluitingslijst was bedoeld om te voorkomen dat de traditionele elite opnieuw de macht binnen Groningen zou verkrijgen.

De nieuwe bestuurders uit de ambachtsgroepen

Door de uitsluiting van traditionele bestuursfamilies kwamen personen uit minder aanzienlijke beroepsgroepen in aanmerking voor hoge functies. Onder hen bevonden zich Claes Knokenhouwer, een slager die ook bier brouwde, Johan Volkeers en Herman van Campen, een voormalige kleermaker die als lakensnijder werkte. Kroniekschrijver Sicke Benninge beschreef deze nieuwe bestuurders bijzonder negatief. Hij vond dat zij onvoldoende afkomst, ervaring en bekwaamheid bezaten. Zijn oordeel weerspiegelt echter ook de maatschappelijke opvattingen van de oude elite. De toelating van ambachtslieden tot het bestuur moet daarom worden onderscheiden van de negatieve waardering die sommige tijdgenoten eraan gaven.

Sicke Benninge en de kritiek op de volksbeweging

Sicke Benninge was een belangrijke kroniekschrijver van de Groningse gebeurtenissen. Zijn beschrijving van de politieke omwenteling bevat waardevolle informatie over personen, besluiten en conflicten. Tegelijkertijd stond hij kritisch tegenover de radicale volksbeweging. Hij beschouwde de oude bestuursfamilies als de natuurlijke leiders van Groningen en meende dat personen van eenvoudige afkomst niet geschikt waren voor hoge functies. Zijn opmerkingen moeten daarom met voorzichtigheid worden gebruikt. Zij geven inzicht in de opvattingen van een deel van de stedelijke elite, maar vormen geen objectief bewijs dat de nieuwe bestuurders daadwerkelijk onbekwaam waren.

De gewijzigde eed van de gezworen meente in 1528

De politieke veranderingen hadden ook gevolgen voor de formele positie van de gezworen meente. De oorspronkelijke eed bepaalde dat haar leden niet zonder toestemming van de raad afzonderlijk mochten vergaderen. In 1528 werd hierop een belangrijke uitzondering toegestaan. Wanneer bouwmeesters en gildevertegenwoordigers stedelijke aangelegenheden met de gezworenen wilden bespreken, mochten zij ook zonder toestemming van de raad bijeenkomen. Dit gold zelfs wanneer wijzigingen van het stadboek aan de orde waren. De gezworen meente kreeg daardoor een nieuwe positie tussen het officiële stadsbestuur en de radicale volksvertegenwoordiging. De verandering betekende een verdere beperking van het traditionele gezag van de raad.

De betekenis van de politieke omwenteling van 1525–1528

De gebeurtenissen van 1525 tot 1528 vormden een ingrijpende verandering in de Groningse bestuurlijke geschiedenis. De gilden en burgerij wisten invloed te verwerven op belastingen, verkiezingen, rechtspraak en de samenstelling van stedelijke colleges. De oude bestuursfamilies verloren tijdelijk een deel van hun traditionele positie. Tegelijkertijd leidde de machtsverschuiving tot nieuwe verdeeldheid binnen de volksbeweging zelf. De Gelderse landsheer kon profiteren van deze conflicten, omdat de stedelijke zelfstandigheid door de interne strijd werd verzwakt. De omwenteling toont hoe nauw economische problemen, sociale verhoudingen en buitenlandse politiek met elkaar verbonden waren.

Groningen en de opkomst van de vorstenstaat

De interne conflicten speelden zich af tijdens een periode waarin de macht van grote vorsten in de Nederlanden toenam. De Bourgondische en Habsburgse landsheren probeerden hun gebieden steeds sterker vanuit centrale instellingen te besturen. Plaatselijke privileges en traditionele rechtsgebruiken konden daarbij een belemmering vormen. Groningen wilde haar eigen rechtspraak, verkiezingen en financiële zelfstandigheid behouden. De stad werd echter geconfronteerd met vorsten die over grotere militaire en bestuurlijke middelen beschikten. De ontwikkeling van de vorstenstaat maakte het steeds moeilijker voor afzonderlijke steden om hun oude positie volledig te handhaven.

De bijzondere positie van Groningen tegenover de Ommelanden

De Groningse zelfstandigheid had een tegenstrijdig karakter. De stad verzette zich tegen inmenging van buitenlandse landsheren, maar probeerde tegelijkertijd haar eigen invloed op de Ommelanden te vergroten. De omliggende landschappen beschouwden deze stedelijke overheersing als een aantasting van hun vrijheid. Vooral het stapelrecht en de rechtspraak veroorzaakten conflicten. De stad verdedigde haar privileges als noodzakelijke voorwaarden voor haar economische bestaan. Ommelander hoofdelingen en eigenerfden zagen dezelfde privileges juist als middelen waarmee Groningen haar omgeving onder druk zette. Deze tegenstelling zou gedurende de zestiende eeuw steeds belangrijker worden.

De breuk tussen Groningen en de Ommelanden in 1575

Op 17 januari 1575 besloten de Friese Ommelanden tussen Eems en Lauwers het grote verbond van 1482 met Groningen op te zeggen. Het stadsbestuur weigerde deze opzegging te erkennen en verklaarde haar ongeldig. Daarmee werd de langdurige tegenstelling tussen stad en platteland openlijk zichtbaar. De Ommelanders wilden zich bevrijden van de economische en politieke invloed van Groningen. De stad bleef daarentegen vasthouden aan haar bestaande rechten. De centrale regering had weinig mogelijkheden om het conflict op te lossen. De politieke crisis in de Nederlanden en de godsdienstige verdeeldheid maakten de situatie nog ingewikkelder.

De gevangenneming van Ommelander tegenstanders in 1577

Op Allerheiligen 1577 liet het Groningse stadsbestuur verschillende Ommelander heren gevangennemen die zich bijzonder fel tegen de stad hadden gekeerd. Zij werden langdurig vastgehouden. Deze gebeurtenis vormde een nieuw dieptepunt in de verhouding tussen Groningen en de omliggende landschappen. De tegenstellingen waren inmiddels niet uitsluitend economisch en juridisch, maar ook verbonden geraakt met de Nederlandse Opstand. Verschillende invloedrijke Ommelanders steunden de opstandelingen, terwijl Groningen steeds sterker vasthield aan de koninklijke partij. De oude strijd over stedelijke rechten werd daardoor onderdeel van een groter militair en politiek conflict.

De omwenteling van Rennenberg in 1580

In 1580 koos stadhouder Rennenberg samen met het katholieke deel van het Groningse stadsbestuur opnieuw duidelijk voor de Spaanse koning. Gereformeerde inwoners moesten zich aanpassen, zwijgen of de stad verlaten. Ook verschillende Ommelander hoofdelingen die zich tegen Groningen hadden gekeerd, weken uit. De stad werd opnieuw het belangrijkste koninklijke machtscentrum in het noorden. Het bestuur van Stad en Lande kwam in handen van vertegenwoordigers die trouw bleven aan Filips II. Toch betekende dit niet dat alle Ommelanders de stad verlieten. Veel boeren bleven op hun landerijen wonen en hun producten naar Groningen brengen.

De economische afhankelijkheid tijdens de oorlog

Tijdens de oorlogsjaren bleef de economische verbondenheid tussen Groningen en haar omgeving bestaan. Veel Drentse en Ommelander boeren waren afhankelijk van de stedelijke markt. Groningse grondeigenaren en handelaren ondersteunden hun pachters en leveranciers met geld, zaaigoed en andere middelen. Wanneer boerderijen door plunderingen waren verwoest, hielpen zij soms bij de wederopbouw. In 1590 bleek dat Groningse burgers aanzienlijke bedragen hadden voorgeschoten aan boeren in de Ommelanden. Daardoor ontstond binnen de stad een tekort aan beschikbaar geld. De gebeurtenissen tonen dat de economische betrekkingen tussen stad en platteland bleven bestaan ondanks de politieke vijandschap.

De strategische betekenis van Groningen tijdens de oorlog

Groningen was tijdens de laatste jaren van de zestiende eeuw een van de belangrijkste militaire steunpunten van de Spaanse koning in het noorden. De stad beschikte over sterke vestingwerken en kon vanuit haar ligging grote delen van het omliggende gebied beïnvloeden. Zolang Groningen in koninklijke handen bleef, moesten de opstandelingen aanzienlijke troepenmachten in het noorden inzetten. Het stadsbestuur wees in 1593 op deze strategische betekenis en benadrukte dat het verlies van Groningen gevolgen zou hebben voor de oorlogvoering in andere delen van de Nederlanden. De stad was daardoor ook een belangrijk onderdeel van de grotere oorlog.

De discussie over Groningen als Friese metropool

De positie van Groningen leidde tot discussies over haar historische identiteit. Sommige schrijvers beschouwden de stad als de belangrijkste plaats van Friesland en gebruikten daarvoor de Latijnse aanduiding metropolis Frisiae. Ommelander tegenstanders verwierpen deze voorstelling en benadrukten dat Groningen oorspronkelijk tot Drenthe behoorde. De discussie ging niet uitsluitend over geografie, maar ook over politieke aanspraken. Wie Groningen als Friese metropool beschouwde, kon haar regionale betekenis benadrukken. Wie haar als Drentse stad voorstelde, kon juist haar aanspraken op de Friese Ommelanden bestrijden. Historische argumenten werden daardoor onderdeel van de politieke strijd.

Willem Frederiks en de oorsprong van Groningen

Willem Frederiks, hoofdpastoor van de Sint-Maartenskerk, onderzocht rond 1500 de vraag of Groningen historisch tot Friesland of Drenthe behoorde. Hij kende de oorkonde van 1040 waarin Groningen binnen Drenthe werd geplaatst. Toch wees hij op andere bronnen die volgens hem aantoonden dat de stad ook een Fries karakter had. Daarbij verwees hij naar verdragen, archiefstukken en een oude inscriptie in de Friezenkerk te Rome. Zijn onderzoek laat zien dat de discussie over de oorsprong van Groningen al vroeg met politieke belangen verbonden was. De stad lag immers op de grens van verschillende landschappen en kende inwoners van uiteenlopende herkomst.

Johan Rengers van Ten Post en de Ommelander vrijheid

Johan Rengers van Ten Post werd in de tweede helft van de zestiende eeuw een belangrijke verdediger van de Ommelander zelfstandigheid. Hij verzette zich tegen de aanspraken van Groningen op rechtspraak en handel in de omliggende landschappen. Rengers beschouwde de Ommelanden als een gemeenschap met eigen historische rechten die niet onderworpen mocht worden aan de stedelijke overheid. Tijdens zijn ballingschap begon hij een kroniek waarin hij zijn opvattingen uiteenzette. Zijn geschriften werden belangrijk voor de politieke geschiedschrijving van het gewest. Zij tonen hoe historische argumenten werden gebruikt om bestaande machtsverhoudingen te bestrijden.

De Reductie van Groningen in 1594

In juli 1594 werd Groningen door de Staatse troepen van Maurits en Willem Lodewijk tot overgave gedwongen. Het Tractaat van Reductie regelde de aansluiting van de stad bij de Republiek. Groningen mocht verschillende bestaande privileges behouden, maar moest ook belangrijke veranderingen accepteren. De Staten-Generaal erkenden Stad en Ommelanden als afzonderlijke partners binnen het nieuwe gewest. Willem Lodewijk kreeg een bemiddelende rol bij conflicten tussen beide partijen. De oude tegenstellingen verdwenen daardoor niet. Het behoud van stedelijke privileges maakte het moeilijk om een volledig evenwicht tussen Groningen en de Ommelanden tot stand te brengen.

De blijvende betekenis van de Groningse bestuursstrijd

De geschiedenis van Groningen tussen 1425 en 1594 laat zien hoe sterk de stedelijke zelfstandigheid verbonden was met interne politieke verhoudingen. De burgemeesters en raad moesten rekening houden met de gezworen meente, de gilden en de georganiseerde burgerij. Tegelijkertijd probeerden buitenlandse landsheren hun invloed uit te breiden door steun te zoeken bij verschillende stedelijke groepen. De strijd om belastingen, verkiezingen en rechtspraak was daardoor nauw verbonden met de grotere politieke ontwikkelingen in de Nederlanden. Ook na 1594 bleef Groningen een stad met sterke bestuurlijke tradities en een ingewikkelde verhouding tot haar omgeving.

Groningen — Van burgerlijke vrijheid naar gereformeerde bestuursmacht (1528–1600)

Deel 4 — De politieke omwenteling, het einde van de Gelderse invloed, de strijd om het stadsbestuur en de veranderingen na de Reductie van Groningen.

Groningen tussen stedelijke zelfstandigheid en Gelderse macht

Aan het begin van de zestiende eeuw bevond Groningen zich in een moeilijke politieke positie. De stad wilde haar eigen rechten behouden, maar had bescherming nodig tegen de machtige vorsten die in Friesland en de noordelijke Nederlanden hun gezag probeerden uit te breiden. De erkenning van Karel van Gelre als landsheer had Groningen niet van haar problemen bevrijd. Zijn oorlogspolitiek bracht financiële lasten met zich mee en bedreigde de handelsbetrekkingen met de omliggende gebieden. Binnen de stad ontstonden conflicten tussen de traditionele bestuursfamilies, de gezworen meente, de gilden en de burgerij. Deze tegenstellingen zouden uiteindelijk de bestaande bestuurlijke verhoudingen ingrijpend veranderen.

De politieke gevolgen van de volksbeweging van 1525–1528

De onrust die vanaf 1525 Groningen beheerste, was voortgekomen uit ontevredenheid over belastingen, stedelijke schulden en de vermeende zelfverrijking van bestuurders. De ambachtsgilden en vertegenwoordigers van de burgerij eisten grotere invloed op de besluitvorming. Zij slaagden erin de samenstelling van de raad en de gezworen meente te veranderen. Personen uit minder aanzienlijke beroepsgroepen kregen toegang tot functies die voorheen vooral door gevestigde bestuursfamilies werden bekleed. De volksbeweging raakte echter zelf verdeeld. Gematigde vertegenwoordigers wilden samenwerken met het officiële bestuur, terwijl radicalere groepen zelfstandig besluiten namen. Daardoor ontstonden binnen Groningen twee concurrerende politieke machtscentra.

Jasper van Marwijk en de Gelderse belangen

De Gelderse stadhouder Jasper van Marwijk speelde tijdens deze conflicten een belangrijke rol. Hij probeerde steun te verkrijgen onder de ontevreden burgerij, omdat de traditionele bestuurders zich steeds onafhankelijker tegenover Karel van Gelre opstelden. Volgens Jan van den Broek gebruikte Van Marwijk de volksbeweging om de Gelderse invloed op Groningen te versterken. De burgerij vormde echter geen gemakkelijk bestuurbare politieke groep. Zij verdedigde haar eigen belangen en kon zich tegen dezelfde machthebbers keren die haar eerder hadden gesteund. De Gelderse stadhouder bevond zich daardoor in een kwetsbare positie. Zijn macht was afhankelijk van steun binnen een stad die zelf over een gewapende burgerij beschikte.

De arrestatie van Joost van Burmania in 1528

In 1528 ontstond opnieuw een ernstig conflict tussen het stadsbestuur en de Gelderse stadhouder. Jasper van Marwijk liet met steun van zijn Groningse aanhangers de Friese edelman Joost van Burmania arresteren. De burgemeesters en raad vreesden dat deze gebeurtenis Groningen rechtstreeks zou betrekken bij de oorlog tegen keizer Karel V. De handel met Friesland en de Ommelanden stond al onder grote druk. Een verdere uitbreiding van de oorlog kon de economische toestand van Groningen ernstig verslechteren. Het stadsbestuur verlangde daarom de vrijlating van Burmania en kreeg steun van enkele invloedrijke Ommelander hoofdelingen. Van Marwijk weigerde echter zijn politieke koers te veranderen.

De toenemende armoede onder de Groningse bevolking

De langdurige oorlogvoering had grote gevolgen voor de economische toestand van Groningen. Handelaren en ambachtslieden verloren inkomsten doordat handelsverbindingen werden verstoord. Volgens een rapport van Jasper van Marwijk was de bedrijvigheid vrijwel tot stilstand gekomen. Vooral de Gelderse aanhangers onder de bevolking werden door armoede getroffen. Sommigen overwogen Groningen te verlaten en dienst te nemen in het leger van Karel van Gelre. Van Marwijk vreesde dat hij daardoor zijn belangrijkste steun binnen de stad zou verliezen. Hij vroeg de hertog toestemming om deze aanhangers financieel te ondersteunen en kreeg die op 3 mei 1528.

Het einde van het stadhouderschap van Jasper van Marwijk

Na de gebeurtenissen rond Joost van Burmania verslechterde de verhouding tussen Jasper van Marwijk en zijn landsheer. De stadhouder raakte verwikkeld in conflicten die hem steeds verder van Karel van Gelre verwijderden. Volgens Van den Broek lijkt hij in deze periode meer aansluiting te hebben gezocht bij de hoofdmannen en het officiële stadsbestuur. In de herfst van 1529 werd hij als stadhouder ontslagen. Zijn opvolgers waren Karel van Gelre de Jongere, een bastaardzoon van de hertog, en de Groningse patriciër Lulof Coenders. Hoe de binnenlandse politieke rust precies terugkeerde, is niet bekend. De kronieken vermelden daarna geen vergelijkbare grote confrontaties tussen het stadsbestuur en de volksbeweging.

De blijvende invloed van de politieke omwenteling

Hoewel de grote conflicten na 1529 verdwenen, betekende dit niet dat de oude bestuurlijke verhoudingen volledig werden hersteld. De gebeurtenissen van 1525–1528 hadden aangetoond dat de gezworen meente en de ambachtsgilden daadwerkelijk invloed konden uitoefenen op de stedelijke politiek. De burgerij had zich bemoeid met belastingen, verkiezingen, rechtspraak en de samenstelling van bestuurscolleges. De traditionele elite moest rekening houden met deze nieuwe machtsverhoudingen. Volgens Van den Broek bleven de gevolgen van de Gelderse volksbeweging gedurende de zestiende eeuw zichtbaar. De politieke zelfstandigheid van Groningen was daardoor niet alleen een kwestie van verzet tegen buitenlandse vorsten, maar ook van machtsverdeling binnen de stad.

De oudste regeling voor de verkiezing van het stadsbestuur

De bestuurlijke organisatie van Groningen kende een lange ontwikkeling. Uit het Oldermansboek, dat mogelijk uit de eerste helft van de veertiende eeuw dateert, blijkt dat de raad oorspronkelijk vierentwintig leden telde. Jaarlijks trad de helft van deze raadsleden af. De andere helft bleef in functie en zorgde voor continuïteit. Het bestuurlijke jaar begon op 22 februari, de feestdag van Sint Petrus' Stoel. Een bijzonder kenmerk van deze regeling was dat de burgemeesters afwisselend uit de verschillende kluften van Groningen afkomstig waren. Daarmee werd voorkomen dat één stadswijk voortdurend de hoogste bestuursfuncties zou bezetten.

De radicale verkiezingsregeling uit de veertiende eeuw

In de jaren tachtig van de veertiende eeuw werd een nieuwe regeling voor de samenstelling van de raad vastgelegd. De raad bestond voortaan uit twintig personen en moest jaarlijks volledig worden vernieuwd. De gezworen meente koos vier personen die samen met de vier aftredende burgemeesters een kiescollege vormden. Dit college koos zestien nieuwe raadsleden. De vier door de meente aangewezen kiesmannen namen eveneens zitting in de raad. Vervolgens kozen de twintig raadsleden uit hun midden vier burgemeesters. Van den Broek beschouwt deze regeling als een mogelijke reactie op een ontwikkeling waarbij een beperkte groep bestuurders steeds meer macht naar zich toetrok.

Het stadboek van 1425 en de terugkeer van bestuurlijke continuïteit

Het stadboek van 1425 bracht opnieuw veranderingen in de verkiezingsprocedure. Voortaan werd jaarlijks slechts de helft van de raad vervangen. De gezworen meente wees op de verkiezingsdag vijf kiesmannen aan door middel van loting. Hiervoor gebruikte men een geborduurde hoed met witte en zwarte bonen. De vijf gezworenen die een zwarte boon trokken, moesten nieuwe raadsleden kiezen. De gekozen personen kregen een zittingsperiode van twee jaar. De vijf kiesmannen mochten datzelfde jaar zelf geen raadslid worden. De volgende dag koos de voltallige raad vier burgemeesters. Deze regeling combineerde jaarlijkse vernieuwing met behoud van bestuurlijke ervaring.

De betekenis van de oude raad

Raadsleden die hun tweejarige ambtstermijn hadden voltooid, maakten niet langer deel uit van het zittende bestuur. Zij werden aangeduid als de oude raad. Hoewel zij formeel geen bestuursfunctie meer bekleedden, konden zij bij belangrijke aangelegenheden worden geraadpleegd. Daardoor bleef hun kennis beschikbaar voor het stadsbestuur. De oude raad vormde een verbinding tussen de huidige bestuurders en hun voorgangers. Na een jaar buiten de zittende raad te hebben gestaan, konden voormalige raadsleden opnieuw worden gekozen. De regeling maakte het mogelijk ervaren bestuurders terug te laten keren zonder dat zij onafgebroken dezelfde functie behielden.

De gezworen meente als vertegenwoordiging van de burgerij

De gezworen meente was meer dan een college dat betrokken werd bij de verkiezing van raadsleden. Zij speelde ook een rol bij belangrijke besluiten over de rechten en verplichtingen van de stedelijke gemeenschap. De leden werden jaarlijks gedeeltelijk vernieuwd en konden namens de burgerij optreden. Van den Broek benadrukt dat hun betekenis in de geschiedschrijving vaak is onderschat. De gezworen meente vormde een schakel tussen het officiële stadsbestuur en de bevolking. Vooral wanneer maatregelen gevolgen hadden voor belastingen, oorlogvoering of stedelijke privileges, kon haar instemming noodzakelijk zijn. Daarmee was zij een belangrijk onderdeel van de Groningse bestuursorganisatie.

De oude burgerij, de wijsheid en het algemeen overleg

Naast raad en gezworen meente kende Groningen verschillende vormen van overleg waarbij ook andere invloedrijke burgers betrokken konden worden. In historische bronnen worden onder meer de oude burgerij, de wijsheid en de algemene acht genoemd. Deze aanduidingen verwijzen niet noodzakelijk naar vaste instellingen met een onveranderlijke samenstelling. Van den Broek benadrukt dat de stedelijke gemeenschap verschillende manieren kende om haar mening kenbaar te maken. De betrokkenheid van burgers was afhankelijk van de aard van de aangelegenheid. Bij belangrijke politieke beslissingen kon daardoor een bredere groep inwoners invloed uitoefenen dan uitsluitend de personen die formeel in de raad zaten.

De vier kluften en de verdeling van politieke invloed

Groningen was verdeeld in vier kluften, die niet alleen een geografische maar ook een bestuurlijke betekenis hadden. De verdeling over deze stadswijken speelde een rol bij verkiezingen en de vertegenwoordiging van burgers. Bij bepaalde regelingen moesten uit iedere kluft vijf personen worden aangewezen. Drie werden gekozen door de kluft zelf, één door de gilden en één door de raad. Hierdoor werd geprobeerd verschillende maatschappelijke belangen in het overleg te betrekken. De regeling moest voorkomen dat één groep een overheersende positie kreeg. Zij laat zien hoe de Groningse bestuursorganisatie gebaseerd was op een combinatie van territoriale vertegenwoordiging en maatschappelijke verbondenheid.

De ambachtsgilden als politieke organisaties

De ambachtsgilden waren oorspronkelijk verenigingen van beroepsgenoten, maar ontwikkelden zich tot belangrijke politieke organisaties. Zij verdedigden de belangen van hun leden bij geschillen over handel, belastingen en stedelijke regelgeving. Hun vertegenwoordigers, waaronder bouwmeesters, oldermannen en hovelingen, konden namens de gilden optreden. Bij belangrijke kwesties overlegden zij met de raad en de gezworen meente. Wanneer zij het niet eens waren met het beleid, konden zij hun achterban bijeenroepen. Hierdoor beschikten de gilden over een vorm van georganiseerde politieke invloed die in veel andere steden geleidelijk werd beperkt. In Groningen bleef deze invloed lange tijd bestaan.

De stadspoorten als middel van politieke druk

De Groningse gilden beschikten over middelen waarmee zij de toegang tot de stad konden beïnvloeden. Uit verschillende historische aanwijzingen blijkt dat zij eigen sloten en sleutels van stadspoorten konden gebruiken. Wanneer een ernstig conflict met het stadsbestuur ontstond, konden zij daarmee verhinderen dat de raad zelfstandig over het openen of sluiten van poorten besliste. De controle over de toegang tot Groningen was van groot belang voor handel, veiligheid en militaire verdediging. Daardoor vormden de stadspoorten niet uitsluitend een onderdeel van de vestingwerken, maar ook een middel waarmee de georganiseerde burgerij politieke druk kon uitoefenen.

Het burgerregiment en de gewapende bevolking

De verdediging van Groningen was gedurende lange tijd in belangrijke mate afhankelijk van haar eigen inwoners. Weerbare burgers beschikten over wapens en moesten bijdragen aan de bewaking van de stad. Het burgerregiment vormde daardoor een belangrijke militaire organisatie. Tegelijkertijd had het bestaan van een gewapende burgerij politieke gevolgen. Het stadsbestuur kon niet zonder meer besluiten nemen die door grote delen van de bevolking werden afgewezen. Wanneer burgers zich gezamenlijk verzetten, beschikten zij over de middelen om hun eisen kracht bij te zetten. Deze situatie verklaart mede waarom de Groningse bestuursinstellingen rekening moesten houden met de georganiseerde burgergemeenschap.

De Duitse Boerenoorlog en de angst voor maatschappelijke ontwrichting

De politieke conflicten in Groningen vielen samen met de Duitse Boerenoorlog van 1524–1525. In verschillende Duitse gebieden kwamen boeren en andere groepen in opstand tegen bestaande machtsverhoudingen. Zij verlangden onder meer vermindering van belastingen, beperking van heerlijke rechten en grotere vrijheid bij het gebruik van wegen, wateren en gemeenschappelijke gronden. Groningse kroniekschrijvers volgden deze gebeurtenissen met grote bezorgdheid. Zij beschouwden het geweld en de aanvallen op geestelijke instellingen als bedreigingen voor de maatschappelijke orde. Hun beschrijvingen tonen hoe sterk het denken over politiek verbonden was met opvattingen over geloof, gezag en gehoorzaamheid.

De Reformatie en de kritiek op kerkelijke rijkdom

De Duitse opstanden werden door sommige tijdgenoten in verband gebracht met de verspreiding van de ideeën van Maarten Luther. Zijn geschriften over christelijke vrijheid en zijn kritiek op kerkelijke misstanden werden door verschillende groepen gebruikt om bestaande verhoudingen ter discussie te stellen. De Groningse kroniekschrijvers benadrukten vooral de gevaren die zij zagen in het aantasten van kerkelijk bezit en traditionele gezagsverhoudingen. Hun beschrijvingen moeten echter worden gelezen vanuit hun eigen maatschappelijke positie. De religieuze hervorming, de boerenopstanden en de Groningse volksbeweging waren niet dezelfde gebeurtenissen, maar werden door tijdgenoten wel binnen een bredere crisis van de bestaande orde geplaatst.

Groningen onder het gezag van Karel V

In 1536 kwam Groningen onder het gezag van keizer Karel V. Daarmee eindigde de Gelderse heerschappij en werd de stad opgenomen in het Habsburgse machtsgebied. De keizerlijke regering wilde het bestuur van de Nederlandse gewesten steeds sterker organiseren vanuit centrale instellingen. Groningen bezat echter oude privileges en een eigen bestuurlijke traditie. De stad was gewend zelfstandig besluiten te nemen over rechtspraak, verkiezingen en haar verhouding tot de omliggende gebieden. De Habsburgse bestuurders moesten daardoor rekening houden met instellingen die niet eenvoudig in een centraal bestuursmodel pasten. De tegenstelling tussen plaatselijke zelfstandigheid en vorstelijk gezag bleef bestaan.

Maarten van Naarden en de kritiek op de Groningse bestuursvorm

De Habsburgse luitenant-stadhouder Maarten van Naarden had grote moeite met de zelfstandige houding van de Groningse bestuurders. Hij vond dat plaatselijke autoriteiten onvoldoende gehoorzaam waren aan de centrale regering. Ook de rechtspraak in de Ommelanden veroorzaakte ergernis. Volgens hem traden redgers niet krachtig genoeg op tegen personen die van ketterij werden verdacht. Daarnaast stoorde hij zich aan de politieke invloed van gewone boeren en andere vertegenwoordigers van de bevolking. Zijn klachten laten zien hoe verschillend de opvattingen over bestuur waren. Voor de Habsburgse ambtenaar moest gezag van bovenaf worden uitgeoefend, terwijl Groningen vasthield aan bestaande rechten.

De tegenstelling tussen landsheer en stedelijke gemeenschap

De centrale regering beschouwde de burgemeesters en raad steeds meer als een afzonderlijke bestuurlijke instantie die verantwoordelijk was voor de uitvoering van het landsheerlijke beleid. De overige inwoners werden vooral gezien als onderdanen die moesten gehoorzamen. Deze opvatting verschilde van de oudere Groningse gedachte dat het stadsbestuur onderdeel was van de burgergemeenschap. Volgens die traditionele voorstelling konden belangrijke beslissingen niet volledig los van de bevolking worden genomen. De tegenstelling was fundamenteel. Het ging niet alleen om afzonderlijke privileges, maar om de vraag waar de hoogste politieke bevoegdheid binnen de stad uiteindelijk berustte.

De centralisatieplannen van Filips II

Onder Filips II werd geprobeerd de Nederlandse gewesten sterker onder centraal gezag te brengen. Na de Beeldenstorm kreeg de hertog van Alva de opdracht de koninklijke macht te herstellen. In verschillende steden werden maatregelen voorbereid om de invloed van burgervertegenwoordigingen, gilden en schutterijen te beperken. De centrale regering beschouwde deze instellingen als mogelijke bronnen van oproer. In Groningen werden eveneens maatregelen genomen die de stedelijke zelfstandigheid aantastten. Een vreemd garnizoen werd toegelaten, de vrije raadsverkiezing werd opgeschort en de stadssleutels kwamen onder koninklijke controle. Daarmee werd rechtstreeks ingegrepen in de oude bestuurlijke traditie.

De betekenis van de stadssleutels en de eigen verdediging

Het bezit van de stadssleutels had voor Groningen een betekenis die verder ging dan het openen en sluiten van poorten. De sleutels stonden symbool voor de mogelijkheid om zelfstandig te bepalen wie toegang tot de stad kreeg. Hetzelfde gold voor de controle over wapens en vestingwerken. Wanneer een buitenlandse landsheer een garnizoen kon legeren en de verdediging in eigen handen nam, verloor de burgerij een belangrijk middel om haar vrijheid te beschermen. Daarom verzetten veel Groningers zich tegen maatregelen die de militaire macht aan het stadsbestuur en de bevolking onttrokken. De verdediging van de stad was nauw verbonden met haar politieke zelfstandigheid.

De militaire organisatie van Groningen in 1577

Tijdens de Nederlandse Opstand kreeg de verdediging van Groningen opnieuw bijzondere aandacht. Op 3 april 1577 werd besloten dat telkens twee leden van de gezworen meente samen met een raadslid toezicht zouden houden op de militaire wacht. Zij moesten met gelijke bevoegdheid toezien op de bevelhebbers. Deze regeling toont dat de verantwoordelijkheid voor de veiligheid niet uitsluitend bij de raad lag. Ook vertegenwoordigers van de burgerij waren betrokken bij de controle op de militaire organisatie. Volgens Van den Broek hoeft deze regeling geen volledige vernieuwing te zijn geweest. Zij kan ook een schriftelijke bevestiging vormen van oudere gebruiken.

De tegenstelling tussen Groningen en de Ommelanden

Gedurende de zestiende eeuw bleef de verhouding tussen Groningen en de Ommelanden problematisch. De stad verdedigde haar handelsrechten, rechtspraak en politieke invloed op het omliggende platteland. De Ommelander hoofdelingen en eigenerfden wilden hun zelfstandigheid behouden. De tegenstelling werd tijdens de Nederlandse Opstand steeds sterker verbonden met de strijd tussen de koning en de opstandelingen. Toch vielen de belangen niet eenvoudig samen met een tegenstelling tussen katholiek en gereformeerd. Politieke zelfstandigheid, economische afhankelijkheid en bestaande rechtsverhoudingen speelden eveneens een belangrijke rol. De langdurige conflicten maakten het moeilijk een gezamenlijke bestuursorganisatie voor Stad en Lande te ontwikkelen.

De politieke veranderingen tijdens het beleg van 1594

Toen Maurits en Willem Lodewijk Groningen in 1594 belegerden, werd de stad geconfronteerd met de gevolgen van haar keuze voor de koninklijke partij. Binnen de muren ontstonden spanningen over de verdediging en de mogelijkheid van overgave. De gewapende burgerij bleef een belangrijke factor. Het stadsbestuur moest rekening houden met de stemming onder de bevolking en de houding van de militaire bevelhebbers. De gebeurtenissen maakten opnieuw duidelijk dat Groningen geen stad was waarin een beperkte groep bestuurders zonder tegenstand over alle aangelegenheden kon beslissen. De afloop van het beleg zou echter een ingrijpende verandering brengen in deze oude verhoudingen.

Het Tractaat van Reductie van 1594

Na de overgave van Groningen werd in juli 1594 het Tractaat van Reductie gesloten. Hierin werd vastgelegd onder welke voorwaarden de stad deel ging uitmaken van de Republiek. Groningen behield volgens het verdrag verschillende bestaande rechten en privileges. Tegelijkertijd werd de samenstelling van het stadsbestuur aangepast aan de nieuwe politieke situatie. De gereformeerde godsdienst kreeg een overheersende positie in het openbare leven. De Staten-Generaal en de stadhouder kregen invloed op de inrichting van het bestuur. Hierdoor ontstond een tegenstelling tussen de beloofde bescherming van stedelijke vrijheden en de maatregelen die noodzakelijk werden geacht om het nieuwe bewind te handhaven.

De nieuwe raadsverkiezingen na de Reductie

Artikel achttien van het Tractaat van Reductie bepaalde dat Maurits en Willem Lodewijk betrokken zouden worden bij de eerste samenstelling van het stadsbestuur. Daarna zou de raad volgens een aangepaste verkiezingsprocedure worden vernieuwd. Willem Lodewijk kreeg de bevoegdheid om vijf kiesmannen uit de gezworen meente aan te wijzen. Deze moesten vervolgens nieuwe raadsleden kiezen. In februari 1595 werd een overgangsregeling toegepast waarbij een deel van de bestaande raad aanbleef. Op 8 februari 1596 vond de eerste verkiezing plaats die volledig volgens de nieuwe procedure verliep. Daarmee werd de invloed van de stadhouder op het Groningse bestuur structureel vastgelegd.

De vorming van een gereformeerde bestuurselite

De nieuwe verkiezingsprocedure had grote gevolgen voor de samenstelling van de Groningse raad. De gereformeerde gemeenschap vormde aanvankelijk slechts een beperkt deel van de bevolking, maar kreeg door de politieke veranderingen een overheersende positie binnen het bestuur. De stadhouder hoefde niet zelf alle raadsleden te benoemen om deze ontwikkeling te beïnvloeden. Zijn bevoegdheid om de vijf kiesmannen aan te wijzen was voldoende om de toegang tot bestuursfuncties sterk te beperken. Daardoor ontstond geleidelijk een nieuwe bestuurlijke elite. De oude brede betrokkenheid van gilden en burgerij kwam onder druk te staan, terwijl de raad steeds zelfstandiger tegenover de bevolking ging optreden.

De nieuwe strijd tussen Stad en Ommelanden

De Reductie maakte geen einde aan de oude conflicten tussen Groningen en de Ommelanden. Beide partijen waren voortaan verbonden aan de Republiek, maar bleven het oneens over handel, belastingen en politieke bevoegdheden. De Ommelander heren vonden dat Groningen te veel van haar vroegere privileges had behouden. Het stadsbestuur beschouwde deze rechten juist als onderdeel van de afspraken van 1594. De Staten-Generaal probeerden de verhoudingen te regelen, maar hun besluiten riepen telkens nieuwe bezwaren op. De vorming van het nieuwe gewest Stad en Lande verliep daardoor moeizaam. De oude tegenstelling tussen stedelijke macht en landschappelijke vrijheid bleef voortbestaan.

De besluiten van 1597 en 1599

Op 21 januari 1597 en 8 maart 1599 namen de Staten-Generaal besluiten over de bestuurlijke en financiële verhoudingen in Stad en Lande. Groningen beschouwde verschillende onderdelen daarvan als een aantasting van haar privileges. Volgens het stadsbestuur waren de maatregelen in strijd met de beloften die tijdens de Reductie waren gedaan. Ook de Ommelanden waren ontevreden, omdat zij vonden dat de opgelegde belastingen te hoog waren en de stad te veel werd ontzien. De Staten-Generaal besloten uiteindelijk zelf de belastingheffing in het gewest te organiseren. Daarmee werd rechtstreeks ingegrepen in aangelegenheden die Groningen als onderdeel van haar eigen zelfstandigheid beschouwde.

De confrontatie met de Staten-Generaal in 1600

In 1600 kwam het conflict tussen Groningen en de Staten-Generaal tot een hoogtepunt. Het stadsbestuur weigerde mee te werken aan de opgelegde belastingmaatregelen. De Staten-Generaal reageerden door waterwegen te blokkeren en troepen in de omgeving van de stad te legeren. Ook werd het Staatse garnizoen binnen Groningen versterkt. In april 1600 werd de burgerij ontwapend en werden de sleutels van de stadspoorten en het artilleriehuis in beslag genomen. Deze maatregelen betekenden een directe aantasting van de oude stedelijke vrijheid. De stad verloor de mogelijkheid om haar eigen verdediging volledig zelfstandig te organiseren.

De bouw van de dwangburcht bij de Oosterpoort

Omdat Groningen zich bleef verzetten, besloten de Staten-Generaal een dwangburcht bij de Oosterpoort te laten bouwen. Het fort moest voorkomen dat de stad opnieuw zelfstandig tegen het centrale gezag kon optreden. De werkzaamheden verliepen snel. In augustus 1600 kon het stedelijke geschut al naar de nieuwe versterking worden overgebracht. De dwangburcht was daarmee niet uitsluitend een verdedigingswerk tegen buitenlandse vijanden, maar ook een middel om de eigen bevolking onder controle te houden. Hugo de Groot beschouwde een dergelijke maatregel als bijzonder hard en ongebruikelijk onder vrije volken. Voor Groningen betekende zij een ingrijpende beperking van haar zelfstandigheid.

Het verlies van de politieke invloed van de gilden

De Staten-Generaal beperkten niet alleen de militaire zelfstandigheid van Groningen, maar ook de invloed van de traditionele burgervertegenwoordigingen. De gezworen meente mocht niet langer buiten de raad om bijeenkomen om besluiten van het stadsbestuur tegen te werken. Ook de bouwmeesters, oldermannen en hovelingen van de gilden mochten zich niet meer zelfstandig met bestuurlijke aangelegenheden bemoeien. Daarmee verdwenen belangrijke mogelijkheden waarmee de burgerij eeuwenlang invloed had uitgeoefend. De raad werd steeds meer een zelfstandig bestuurscollege dat niet langer voortdurend rekening hoefde te houden met de georganiseerde ambachtsgroepen.

De overgang naar een oligarchisch stadsbestuur

De veranderingen na 1594 en vooral de ingrepen van 1600 maakten een einde aan belangrijke onderdelen van de oudere Groningse bestuurscultuur. De macht kwam steeds sterker in handen van een beperkte groep gereformeerde regenten. Zij beschouwden zichzelf als de vertegenwoordigers van de stad en namen besluiten zonder de brede betrokkenheid van de burgerij die vroeger gebruikelijk was geweest. Van den Broek beschrijft deze ontwikkeling als een overgang van een stedelijke gemeenschap met sterke burgerlijke invloed naar een oligarchische bestuursvorm. De verandering was niet uitsluitend het gevolg van religieuze hervorming, maar hing ook samen met de politieke behoefte van de Republiek aan een betrouwbaar stadsbestuur.

Bernhard Alting en de herinnering aan het oude Groningen

In de zeventiende eeuw keek Bernhard Alting kritisch terug op de veranderingen die Groningen had doorgemaakt. In zijn geschriften vergeleek hij de vroegere bestuurlijke verhoudingen met de toestand van zijn eigen tijd. Volgens hem hadden de burgers vroeger meer invloed op belangrijke besluiten en werd de stad daardoor beter bestuurd. Hij vond dat de nieuwe regenten te veel macht naar zich toe hadden getrokken. Alting gebruikte historische voorbeelden en archiefstukken om zijn kritiek te onderbouwen. Zijn geschriften laten zien dat de herinnering aan de oude Groningse vrijheid ook na de Reductie bleef voortbestaan, hoewel de politieke omstandigheden ingrijpend waren veranderd.

De verschillende opvattingen over volksinvloed

De geschiedenis van Groningen werd door tijdgenoten verschillend beoordeeld. Sicke Benninge had in de zestiende eeuw grote bezwaren tegen de politieke invloed van ambachtslieden en minder aanzienlijke burgers. Hij vond dat bestuurders over afkomst, ervaring en deskundigheid moesten beschikken. Bernhard Alting benadrukte daarentegen dat politieke deugdzaamheid en kennis niet uitsluitend binnen de raad aanwezig waren. Volgens hem konden ook burgers buiten de traditionele bestuursfamilies een waardevolle bijdrage leveren. Deze tegenstelling toont dat de discussie over politieke vertegenwoordiging niet alleen betrekking had op afzonderlijke gebeurtenissen, maar ook op verschillende opvattingen over goed bestuur.

De betekenis van de Groningse stedelijke vrijheid

De geschiedenis van Groningen laat zien dat stedelijke vrijheid in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd verschillende betekenissen had. Zij omvatte het recht om eigen bestuurders te kiezen, zelfstandig recht te spreken, belastingen vast te stellen en de verdediging te organiseren. Tegelijkertijd betekende zij dat de georganiseerde burgerij invloed kon uitoefenen op belangrijke besluiten. De raad, gezworen meente en gilden vormden samen een ingewikkeld bestuurlijk geheel. De machtsverhoudingen waren niet altijd evenwichtig en conflicten konden gewelddadig verlopen. Toch bestond gedurende lange tijd de overtuiging dat de stad een gemeenschap vormde waarvan het bestuur niet volledig los van de inwoners kon worden gezien.

De historische betekenis van de overgang na 1594

De Reductie van Groningen betekende meer dan een verandering van landsheer en godsdienst. Zij vormde het begin van een ingrijpende bestuurlijke ontwikkeling. De stad werd onderdeel van de Republiek en kreeg nieuwe mogelijkheden voor economische en culturele groei. Tegelijkertijd werden verschillende traditionele vormen van burgerlijke invloed beperkt. De gereformeerde bestuurselite kreeg een steeds sterkere positie en de Staten-Generaal konden ingrijpen wanneer Groningen zich tegen hun besluiten verzette. Daarmee ontstond een opmerkelijke tegenstelling: de Republiek die zich had verzet tegen het centrale gezag van Filips II, gebruikte zelf krachtige middelen om de zelfstandigheid van Groningen te beperken.

De blijvende zelfstandigheid van Groningen

Ondanks de veranderingen bleef Groningen een stad met sterke eigen tradities. De afstand tot de centrale politieke instellingen van de Republiek zorgde ervoor dat het stadsbestuur op verschillende terreinen ruimte behield om zelfstandig op te treden. De stedelijke privileges verdwenen niet volledig en de economische betekenis van Groningen bleef groot. De verhouding tot de Ommelanden bleef echter ingewikkeld. De stad beschouwde haar historische rechten als een belangrijk onderdeel van haar identiteit, terwijl de omliggende landschappen deze rechten vaak als een beperking van hun vrijheid ervoeren. De geschiedenis van Groningen bleef daardoor bepaald door de spanning tussen stedelijke zelfstandigheid en regionale samenwerking.

Slot — Het einde van de oude Groningse bestuursgemeenschap

Tussen de Gelderse omwenteling van 1528 en de gebeurtenissen van 1600 veranderde Groningen ingrijpend. De stad had eeuwenlang geprobeerd haar zelfstandigheid te beschermen door verschillende groepen burgers bij het bestuur te betrekken. De raad, gezworen meente, gilden en gewapende burgerij vormden samen een politieke gemeenschap die moeilijk door een buitenlandse landsheer kon worden onderworpen. Na de Reductie ontstond echter een nieuwe machtsverdeling. De Staten-Generaal en de gereformeerde bestuurselite beperkten de invloed van de traditionele burgervertegenwoordigingen. Daarmee eindigde een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van de Groningse stedelijke vrijheid.