Tussen Utrecht en Münster (925–1165) — Koningen, bisschoppen, graven en de strijd om het land

Deel 1 — Vóór 925

De voorgeschiedenis — Van oude boerenlandschappen tot kerkelijke landgoederen, kloosters en koninklijke macht

Het landschap tussen Utrecht, de IJssel, Drenthe en Münster bestond al eeuwen vóór de bisschoppelijke machtsuitbreiding

Lang voordat de Utrechtse bisschoppen wereldlijke rechten in Drenthe, Salland en het gebied van Vollenhove verwierven, bestond hier een landschap met oude nederzettingen en doorgaande verbindingen. Op de hogere zandgronden lagen akkers, boerderijen en begraafplaatsen. Daartussen bevonden zich beekdalen, bossen, moerassen en uitgestrekte venen. De IJssel, Vecht en kleinere waterlopen maakten verkeer en goederenvervoer mogelijk. De hoge gronden van Vollenhove vormden een herkenbaar onderdeel van deze wereld. Het gebied was geen leeg land dat pas door koningen en bisschoppen werd ontdekt. Bewoners hadden hun woonplaatsen en landbouwgronden vaak al generaties in gebruik voordat hun namen in oorkonden verschenen.

Tussen 695 en 726 ontving Willibrord bezittingen die kerkelijke macht mogelijk maakten

Aan het einde van de zevende eeuw begonnen schenkingen aan kerkelijke instellingen een steeds grotere economische betekenis te krijgen. Rohingus en zijn vrouw Bebelina droegen goederen bij Antwerpen en Wijnegem over aan een kerk die onder Willibrords beheer stond. Tot de bezittingen behoorden een landgoed bij Sprusdare en geërfd bezit in Wijnegem. Andere schenkingen brachten eveneens kerken en land in geestelijke handen. Heribald wordt verbonden met een kerk in het Maasgebied, Thitbald met een kerk in Mülheim en Wachard met zeven en een halve hoeve en een molen bij Irrel. Zulke overdrachten vormden de economische grondslag van kerkelijke instellingen.

Rond 697–699 beschikte abdis Ermina over een omvangrijk netwerk van landgoederen

Abdis Ermina, ook Irmina genoemd, speelde een belangrijke rol bij de vroege ontwikkeling van Echternach. Zij schonk goederen aan Willibrord en de kloostergemeenschap. In de overlevering verschijnen kerken, huizen, akkers, weiden, bossen, waterlopen en wijngaarden, waaronder bezit bij Vianden. Het ging niet uitsluitend om onroerend goed. Ook bewoners en mensen die bepaalde werkzaamheden verrichtten, konden onder de rechtsverhoudingen van een landgoed vallen. Herders verzorgden runderen, schapen en varkens. De schenkingen tonen dat een klooster economische middelen, landbouwproductie en menselijke arbeid bijeenbracht. Over de overlevering en echtheid van de afzonderlijke vroege akten bestaat historisch onderzoek.

Elf vrijgelaten mannen en vrouwen kregen een naam in de oorkonden

Bijzonder is een overgeleverde tekst waarin Ermina elf personen noemt die hun persoonlijke vrijheid hadden gekregen. Hun namen luiden Garario, Cumloaldo, Achilde, Theodfrido, Aldfrido, Clodoare, Raocare, Warinlinde, Bacelinde, Grauceleba en Gundulfo. Volgens de tekst moesten zij op Kerstmis jaarlijks ieder een pond was voor de kerkverlichting leveren. Daarmee krijgen mensen buiten de hoogste maatschappelijke kringen een plaats in de geschreven geschiedenis. De vermelding toont bovendien dat vrijlating niet noodzakelijk alle verplichtingen tegenover een kerkelijke instelling beëindigde. De persoonlijke rechtspositie kon veranderen terwijl bepaalde betalingen bleven bestaan. Juist zulke details maken de oudste oorkonden waardevol voor het onderzoek naar de samenleving.

Kerkelijke landgoederen verbonden landbouw, geloof en economische verplichtingen

De oudste schenkingen verklaren hoe religieuze instellingen vermogen konden opbouwen zonder dat zij alle grond zelf bewerkten. Een landgoed kon bestaan uit een centrale hoeve, afzonderlijke boerenbedrijven, gemeenschappelijke gebruiksgronden en rechten op landbouwopbrengsten. Bewoners konden verplicht zijn producten te leveren of werkzaamheden te verrichten. Het bezit van een kerk betekende bovendien inkomsten voor het onderhoud van gebouwen, geestelijken en de eredienst. Deze verschillende rechten konden over grote afstanden worden uitgeoefend. De instellingen waren afhankelijk van plaatselijke beheerders en boeren. Zo ontstond een vorm van economische macht die de latere ontwikkeling van het Utrechtse bisdom en de kloosters in Oost-Nederland mede zou bepalen.

Vanaf het einde van de achtste eeuw groeide de invloed van Liudger en Werden

De missionaris Liudger speelde een belangrijke rol bij de kerstening van de gebieden ten oosten van de IJssel. Hij stichtte de abdij Werden aan de Ruhr, die later een uitgebreid netwerk van landgoederen en kerkelijke rechten zou beheren. Vanuit Werden kwamen verbindingen tot stand met Twente, Drenthe, Groningen en ook de noordelijke Veluwe. De kerk van Doornspijk was aan Liudger gewijd en bleef langdurig met de abdij verbonden. In het vroegmiddeleeuwse Biddinghuizen, vermoedelijk bij het latere Doornspijk, ontving Werden volgens historisch onderzoek jaarlijks drie solidi uit kerkelijke inkomsten. De exacte ligging van deze oude nederzetting blijft onzeker.

In 820 schonk Theodgrim zijn bezittingen in Drenthe aan Werden

Een bijzondere oorkonde uit 820 noemt Theodgrim, zoon van de overleden Aldgrim. Hij droeg bezittingen die hij van Ricfrid had verkregen over aan het klooster Werden. De schenking omvatte een kerk, gebouwen, landbouwgronden, weiden, bossen, waterlopen en afhankelijke bewoners. Het bezit lag bij Arlo in de gouw Drenthe. Deze vermelding behoort tot de oudste schriftelijke bewijzen voor de naam Drenthe. Over de precieze identificatie van Arlo bestaat discussie: zowel Taarlo als Tynaarlo speelt in het onderzoek een rol. De akte toont dat particuliere families al vroeg omvangrijke bezittingen aan kerkelijke instellingen konden overdragen.

De schenking van 820 laat een vroege Drentse bezitsstructuur zien

Theodgrim, Aldgrim en Ricfrid behoren tot de vroegst bij naam bekende personen die met Drents grondbezit verbonden waren. Hun oorkonde maakt duidelijk dat in de omgeving van Arlo al sprake was van landbouwbedrijven, kerkelijk bezit en mensen met verschillende rechtsposities. Het document was geen beschrijving van een volledig dorp, maar legde vast welke goederen en rechten werden overgedragen. De latere bezittingen van Werden in Loon en Grolloo worden soms met deze vroege schenking in verband gebracht. Een rechtstreekse bezitslijn is echter niet bewezen. De akte blijft vooral belangrijk als gedateerd bewijs voor Drenthe, zijn bewoners en zijn kerkelijke verbindingen.

In de eerste helft van de negende eeuw stond bij Baalder een grote boerderij

Bij Baalder, in de omgeving van Hardenberg, onderzochten archeologen op 13 en 14 april 1978 de resten van een Karolingische boerderij. Het gebouw was ongeveer 24 meter lang en vijf tot zeven meter breed. De gebogen lange wanden hadden dubbele rijen paalkuilen. De buitenste palen ondersteunden vermoedelijk een ver overhangend dak dat de houten en lemen wanden tegen regen beschermde. In de omgeving werden afvalkuilen, aardewerk en andere nederzettingssporen aangetroffen. Een zilveren denier van Lodewijk de Vrome, die regeerde van 814 tot 840, hielp om het boerenerf in de eerste helft van de negende eeuw te dateren.

De vondsten bij Baalder tonen een huishouden dat met verre gebieden verbonden was

De opgraving bij Baalder leverde aanzienlijk meer op dan de plattegrond van een boerderij. Archeologen vonden handgemaakt aardewerk, een kleine hoeveelheid Badorf-aardewerk, spinklosjes, een weefgewicht, glazen kralen, ijzeren voorwerpen en ijzerslakken. Een ijzeren speerpunt kwam uit een afvalkuil waarin ook de munt was aangetroffen. Fragmenten van maalstenen waren vervaardigd uit basaltlava uit het Eifelgebied. Dit materiaal moest via handels- en vervoersverbindingen naar de omgeving van Hardenberg zijn gekomen. De vondsten tonen dat landbouw, textielproductie, gebruik van metalen voorwerpen en de beschikbaarheid van goederen van elders samenkwamen op een vroegmiddeleeuws boerenerf.

In de negende eeuw stonden bij Anloo waarschijnlijk al houten kerkgebouwen

Onder de huidige Magnuskerk van Anloo zijn sporen ontdekt die wijzen op een lange geschiedenis van kerkbouw. Tijdens onderzoek in 1942 trof Albert van Giffen onder meer verbrand hout en leem aan. Bij latere herbeoordeling van het opgravingsmateriaal kwamen aanwijzingen voor mogelijk zes of zeven opeenvolgende bouwfasen naar voren. De oudste worden voorlopig met de negende eeuw in verband gebracht. Exacte dateringen blijven problematisch. Het huidige tufstenen kerkgebouw ontstond veel later, rond 1100. Daarmee is duidelijk dat de schriftelijke vermelding van Anloo in 1139 niet het begin van zijn religieuze geschiedenis markeert. De plaats had vermoedelijk al eeuwen daarvoor een kerkelijke functie.

Ook Rolde en Diever bezaten kerkelijke voorgangers en oudere begraafplaatsen

Archeologisch onderzoek onder de kerken van Rolde en Diever heeft aanwijzingen opgeleverd voor houten kerkgebouwen die aan de latere stenen kerken voorafgingen. In beide plaatsen bevonden zich oudere graven onder de kerkelijke bebouwing. De eerste houten kerk van Rolde wordt gewoonlijk in de negende of tiende eeuw geplaatst, maar de exacte datering is onzeker. De graven wijzen op een ontwikkeling waarbij oudere begraafplaatsen een nieuwe religieuze functie konden krijgen. Wie de eerste kerken liet bouwen, staat niet vast. Ook is niet bewezen dat de Utrechtse bisschop rechtstreeks bij iedere stichting betrokken was. Kerkbouw en plaatselijke gebruiken ontwikkelden zich geleidelijk.

Vóór 925 bestonden langs de IJssel al belangrijke verbindingen en nederzettingen

Deventer was gedurende de Vikingtijd een belangrijk kerkelijk steunpunt geworden. Utrechtse bisschoppen en geestelijken konden hier verblijven terwijl Utrecht zelf door aanvallen en politieke onzekerheid moeilijker bereikbaar was. De ligging aan de IJssel bood mogelijkheden voor verkeer en handel tussen het Rijnland en gebieden verder stroomopwaarts en stroomafwaarts. Vanuit de rivier waren verbindingen met Salland, Twente en andere delen van het oostelijke binnenland mogelijk. Tegelijkertijd bleven veel bewoners aangewezen op landbouw en veeteelt. Het bestaan van deze oude verbindingen verklaart waarom de koningen en bisschoppen in de tiende eeuw grote belangstelling kregen voor grondbezit, kerken en rechten langs de IJssel.

Deel 2 — 925–950

Koningen, hertogen, bisschoppen en de eerste vastgelegde rechten in Fulnaho en het Overijsselse achterland

In 925 kwam Lotharingen onder koning Hendrik I van het Oost-Frankische rijk

In 925 veranderden de politieke verhoudingen in een groot deel van de Nederlanden. Koning Hendrik I, die sinds 919 regeerde, wist Lotharingen aan zijn gezag te onderwerpen. Dit gebied had eerder tussen West-Frankische en Oost-Frankische machthebbers gewisseld. Door deze verandering kwamen Utrecht en het aangrenzende rivierengebied sterker binnen de politieke invloedssfeer van de Oost-Frankische koning. De koning beschikte niet over een modern centraal bestuur. Hij moest zijn positie handhaven met steun van hertogen, graven, bisschoppen en aanzienlijke families. Deze machthebbers bezaten eigen goederen, volgelingen en militaire middelen. Koninklijke bescherming werd daardoor belangrijk voor kerkelijke instellingen.

Hendrik I gebruikte familiehuwelijken om machtige hertogen aan zich te verbinden

Het koningschap van Hendrik I berustte op politieke onderhandelingen en persoonlijke verbondenheid met invloedrijke families. Hertogen konden het koninklijke gezag ondersteunen, maar bezaten voldoende macht om zich ertegen te keren. In Lotharingen speelde Giselbert, afkomstig uit een aanzienlijk adellijk geslacht, een belangrijke rol. Hendrik probeerde hem aan zijn dynastie te verbinden. In 928 trouwde Giselbert met Gerberga, een dochter van Hendrik I en koningin Mathilde. Het huwelijk verbond twee machtskringen en maakte de hertog tot schoonzoon van de koning. Er ontstonden verwantschappen die politieke rechten, erfopvolging en internationale bondgenootschappen konden beïnvloeden.

Vanaf 925 kreeg bisschop Balderik meer mogelijkheden om Utrecht te versterken

Balderik was sinds 918 bisschop van Utrecht. Zijn ambtsperiode begon nog tijdens de politieke onrust die volgde op de Vikingtijd. De Utrechtse bisschoppen hadden gedurende die onrust langere tijd vanuit Deventer gefunctioneerd. Onder Balderik kreeg de oude bisschopsstad opnieuw een centrale positie. Het herstel van kerken en andere religieuze instellingen kostte aanzienlijke middelen. De bisschop had inkomsten uit landgoederen en kerkelijke rechten nodig om zijn organisatie op te bouwen. Het koningschap vormde hierbij een belangrijke steun. Voor de koning was Balderik een waardevolle bondgenoot in een gebied waar verschillende adellijke families invloed uitoefenden.

Deventer bleef belangrijk bij het herstel van de Utrechtse kerk

De historische verbinding tussen Deventer en Utrecht bleef van betekenis toen Balderik zijn bisschoppelijke zetel opnieuw versterkte. Deventer lag gunstig aan de IJssel en was verbonden met handelsroutes naar het Rijnland en het oostelijke achterland. Geestelijken, kooplieden en reizigers konden van deze verbindingen gebruikmaken. Kerkelijke macht was in de praktijk afhankelijk van bereikbaarheid. Bezittingen die ver van Utrecht lagen, moesten worden beheerd, terwijl berichten en vertegenwoordigers tussen verschillende plaatsen reisden. De oude positie van Deventer hielp de Utrechtse kerk om contacten met Salland en verder oostelijk gelegen gebieden te onderhouden. Deventer bleef daardoor een belangrijk onderdeel van het groeiende netwerk.

In 936 volgde Otto I zijn vader Hendrik I als koning op

Toen Hendrik I in 936 overleed, volgde zijn zoon Otto I hem op. De nieuwe koning erfde een uitgestrekt rijk met verschillende hertogdommen, graafschappen en kerkelijke machtscentra. Niet iedere edelman was bereid zijn positie zonder weerstand te aanvaarden. Vooral de verhouding tussen het koningschap en de machtige hertogen veroorzaakte spanningen. Otto probeerde zijn gezag te versterken door loyale bestuurders te steunen en tegenstanders terug te dringen. De bisschoppen konden hierin een belangrijke rol spelen. Hun instellingen hadden inkomsten, grondbezit en een administratieve organisatie. Daardoor waren zij voor het koningschap waardevolle bondgenoten tegenover regionale machthebbers.

In 939 eindigde de opstand van Giselbert van Lotharingen met zijn dood

Giselbert van Lotharingen keerde zich na de dood van zijn schoonvader Hendrik I tegen koning Otto I. Hij sloot zich aan bij een opstand waarin ook andere aanzienlijke edelen betrokken waren. In 939 werden de opstandelingen bij Andernach verslagen. Giselbert probeerde tijdens zijn vlucht de Rijn over te steken, maar verdronk. Zijn dood veranderde de machtsverhoudingen in Lotharingen. De opstand maakte duidelijk dat politieke huwelijken geen blijvende trouw konden garanderen. Voor Otto ontstond ruimte om zijn koninklijke gezag opnieuw te organiseren. De samenwerking met geestelijke machthebbers, waaronder de Utrechtse bisschop, kreeg daardoor een grotere politieke betekenis.

Na 939 gebruikte Otto I kerkelijke instellingen als bondgenoten van het koningschap

Otto I moest na de opstand zorgen dat zijn gezag in Lotharingen en de aangrenzende gebieden werd erkend. Daarbij kon hij steunen op bisschoppen die een groot deel van hun positie aan het koninklijke gezag ontleenden. Het schenken en bevestigen van rechten was een belangrijk instrument. Een bisschop kreeg daarmee inkomsten en bevoegdheden, terwijl de koning zijn plaatselijke machtspositie versterkte. Voor Utrecht bood dit mogelijkheden om bestaande bezittingen te beschermen en nieuwe rechten te verkrijgen. De invloed van Balderik bleef niet beperkt tot de bisschopsstad. Ook noordelijker gelegen gebieden kwamen nadrukkelijker in beeld bij koninklijke besluiten.

Op 26 november 944 bevestigde Otto I het koninklijke woudrecht van Utrecht

Op 26 november 944 werden twee koninklijke oorkonden uitgevaardigd die bijzonder belangrijk zijn voor de geschiedenis van Drenthe en Vollenhove. Zij betroffen de rechten van de Utrechtse bisschop op het gebruik van bos- en wildernisgebieden. Daarbij werd de bescherming van de jacht op groot wild geregeld. Tot de genoemde dieren behoorden herten, beren en elanden. Naast het jachtrecht ging het om het koninklijke ius forestense. Historisch onderzoek verbindt dit recht ook met bevoegdheden betreffende houtkap, visserij, gebruik van onbebouwde grond en mogelijk ontginningen. Deze bevoegdheden waren belangrijk omdat zij de bisschop invloed konden geven op de toekomstige inrichting van het landschap.

In 944 verscheen Fulnaho in de koninklijke oorkonden

Een van de oorkonden van 944 noemt het bos Fulnaho, dat met het latere Vollenhove wordt verbonden. Het is een van de oudste schriftelijke aanknopingspunten voor de geschiedenis van deze plaats. De koninklijke regeling betrof rechten die de Utrechtse kerk in en bij het bosgebied kon uitoefenen. Daarmee kreeg Balderik een bijzondere rechtspositie. De schenking mag niet worden uitgelegd alsof alle grond, boerderijen en bewoners plotseling eigendom van de bisschop werden. Evenmin bewijst zij dat er in 944 al een bisschoppelijk kasteel bestond. De vermelding toont vooral dat Fulnaho binnen de koninklijke bestuurlijke en juridische belangstelling lag.

Graaf Everhard speelde eveneens een rol in de oorkonden van 944

Naast koning Otto I en bisschop Balderik verschijnt in de oorkonden graaf Everhard. Zijn graafschap wordt verbonden met gebieden waarin de koning bepaalde jacht- en woudrechten wilde beschermen. De teksten vermelden zowel de Foreestgouw als Drenthe. De precieze onderlinge verhouding van deze gebieden is onderwerp van onderzoek. Historici hebben verschillende verklaringen gegeven voor de ligging van de Foreestgouw en de omvang van Everhards bevoegdheden. Volgens een reconstructie van J.A. Mol kunnen de documenten betrekking hebben op twee afzonderlijke graafschappen waarover dezelfde graaf gezag uitoefende. Dat zou verklaren waarom Otto op dezelfde dag twee oorkonden uitvaardigde.

De Foreestgouw en het bos Fulnaho waren niet noodzakelijk hetzelfde gebied

Het onderscheid tussen de Foreestgouw en Fulnaho is belangrijk voor de historische geografie van Noordwest-Overijssel. De oorkonde noemt het koninklijke bos en de gouw afzonderlijk. Daardoor staat niet vast dat beide geografisch samenvielen. Mol bespreekt een verklaring waarbij de Foreestgouw eerder gezocht moet worden in het gebied tussen de IJssel en het Zwarte Water, terwijl Fulnaho een eigen bosgebied op de hogere gronden bij Vollenhove vormde. Andere onderzoekers hebben de grenzen anders gereconstrueerd. Geen van deze interpretaties mag zonder meer als definitief worden beschouwd. De documenten bewijzen rechten, maar geven geen nauwkeurig getekende kaart van alle betrokken gebieden.

Het Hoge Land van Vollenhove vormde een bijzondere plek in het waterrijke landschap

De hogere gronden rond Vollenhove waren ontstaan door geologische processen uit de ijstijden. Keileem, zand en latere landschappelijke ontwikkelingen vormden een herkenbare verheffing tussen lager gelegen gebieden. In de omgeving lagen venen, moerassen, bossen en waterlopen. Zulke hoogteverschillen waren belangrijk voor de mogelijkheden van bewoning en landbouw. Op hoger gelegen grond konden mensen huizen bouwen en akkers gebruiken, terwijl de omliggende natte gebieden mogelijkheden boden voor visserij, veeweide en het verzamelen van natuurlijke producten. De bosbegroeiing bij Fulnaho maakte het gebied geschikt voor verschillende vormen van gebruik. Koninklijke woudrechten konden daardoor economische en bestuurlijke betekenis hebben.

Op 15 januari 947 bevestigde Otto I drie hoven van het vrouwenstift Essen

Op 15 januari 947 vaardigde koning Otto I een oorkonde uit waarin hij bezittingen van het vrouwenstift Essen bevestigde. Daarbij werden drie hoven genoemd: Holsto, Arachem en Herte. Holsto wordt met Olst verbonden, terwijl Arachem wordt geïdentificeerd met Archem bij Ommen. De derde hof, Herte of Irthe, is moeilijker te lokaliseren. Oudere publicaties hebben deze naam met Eerde verbonden, maar die identificatie is niet zonder problemen. De oorkonde is bijzonder omdat zij laat zien dat een religieuze instelling buiten het latere Oversticht landbouwgoederen bezat in het IJsselgebied en het Overijsselse achterland.

De koninklijke bevestiging van 947 beschermde bestaande bezittingen na verlies van documenten

De hoven van Essen waren waarschijnlijk ouder dan de koninklijke bevestiging uit 947. Het document diende mede om bestaande rechten opnieuw vast te leggen nadat oudere bewijzen bij een brand verloren waren gegaan. Een dergelijke bevestiging maakte een kerkelijke instelling juridisch sterker tegenover personen die haar aanspraken konden betwisten. Otto I schonk hiermee dus niet noodzakelijk drie volledig nieuwe landgoederen. Hij bevestigde eigendommen die al tot het vermogen van het vrouwenstift werden gerekend. De oorkonde laat zien dat schriftelijke bewijsstukken belangrijk waren voor de bescherming van landbezit. Ook verklaart zij waarom sommige hoven pas in latere documenten duidelijk zichtbaar worden.

De drie hoven van Essen beheerden meer dan afzonderlijke boerderijen

Een hof kon het centrale punt vormen van een groter geheel aan gronden en afhankelijke erven. Vanuit zo'n plaats werden landbouwopbrengsten verzameld en verplichtingen van grondgebruikers georganiseerd. De hoven Holsto, Arachem en Herte vertegenwoordigen daardoor vermoedelijk bezitscomplexen met een economische betekenis die verder ging dan één gebouw. De ligging in het Overijsselse achterland verbond lokale landbouwbedrijven met een kerkelijke instelling op aanzienlijke afstand. Voor de bewoners kon dit betekenen dat zij landbouwproducten, geld of andere verplichtingen moesten afdragen. De details verschilden per goed en kunnen niet allemaal uit de oorkonde van 947 worden afgeleid.

In de tiende eeuw verschijnen oude Twentse nederzettingen in de administratie van Werden

De goederenlijsten van Werden bewaren verschillende oude plaatsnamen uit Twente. Daaronder bevinden zich Alberge, Darloe, Daginghem, Thrinon, Baningi, Hasloe, Loningheri en Lamesloe. Zij worden verbonden met Albergen, Daarle, Denekamp, Driene, Beuningen, Hasselo, Lonneker en Lemselo. De namen maken duidelijk dat op deze plaatsen of in hun omgeving al vroeg nederzettingen en landbouwgoederen bestonden. De registers bevatten echter gegevens die niet allemaal op hetzelfde moment zijn opgeschreven. Sommige lijsten werden later overgenomen of aangevuld. Een naam in een tiende-eeuwse goederenadministratie kan daarom niet zonder afzonderlijke controle aan één bepaald jaar worden verbonden.

Omstreeks 950 stonden verschillende kerkelijke bezitssystemen naast elkaar

Rond het midden van de tiende eeuw hadden meerdere religieuze instellingen belangen in het gebied tussen Utrecht, de IJssel, Twente, Drenthe en de oostelijke gebieden. De Utrechtse bisschop verwierf en beschermde koninklijke rechten, Werden bezat verspreide landbouwgoederen en het vrouwenstift Essen beschikte over hoven in het Overijsselse achterland. Deze bezittingen vormden geen aaneengesloten kerkelijke staat. Ze lagen tussen gronden van plaatselijke families, vrije grondbezitters en andere instellingen. De bewoners konden daardoor met verschillende verplichtingen te maken krijgen. Het gezag over een gebied, het bezit van een boerderij en het recht op bepaalde inkomsten hoefden niet aan dezelfde persoon of instelling toe te behoren.

Deel 3 — 950–1000

Van Oldenzaal en de abdij Werden tot het vrouwenstift Elten, de Hamalandse graven en de strijd om de erfenis

Vanaf ongeveer 950 begonnen de eerste ontginningen rond Vollenhove

Het landschap tussen Kuinre, Blankenham en Vollenhove veranderde vermoedelijk al gedurende de tweede helft van de tiende eeuw. Historicus J.A. Mol heeft aannemelijk gemaakt dat de vroegste ontginningen in deze streek mogelijk rond 950 begonnen. Langs de oude rivieroevers lagen relatief droge gronden, terwijl daarachter uitgestrekte venen tegen de hogere gronden opliepen. Vanuit bestaande nederzettingen konden boeren nieuwe landbouwgrond in gebruik nemen. Zij groeven sloten om water af te voeren en maakten aangrenzende stukken veen geschikt voor bewerking. Dit was nog geen grootschalig polderlandschap. De eerste uitbreiding vond waarschijnlijk geleidelijk plaats vanuit bestaande boerderijen en bisschoppelijke domeingoederen.

Kort na 950 werd een boerennederzetting bij Zwolle door brand getroffen

Aan de Hogenkampsweg in Zwolle hebben archeologen resten onderzocht van een landelijke nederzetting uit de tiende eeuw. De bewoners leefden grotendeels van hun eigen landbouwproductie. Het erf lag aan de rand van een dalvormige laagte in het dekzandlandschap. Kort na 950 werd een deel van de nederzetting waarschijnlijk door brand verwoest. Verbrande fragmenten kogelpot-aardewerk, huttenleem en natuursteen vormden daarvan de belangrijkste aanwijzingen. Afval kwam gedeeltelijk in de laagte terecht. Later werd het terrein als akker gebruikt en ontstond er een plaggendek. Het onderzoek bewijst dat bij het latere Zwolle al lang vóór de stadsontwikkeling boeren woonden.

In 954 stichtte bisschop Balderik het kapittel van Sint-Plechelmus in Oldenzaal

Bisschop Balderik van Utrecht speelde een beslissende rol in de kerkelijke ontwikkeling van Oldenzaal. In 954 stichtte hij daar volgens de historische overlevering een kapittel met zestien kanunniken. Aan het hoofd stond een proost, die verantwoordelijk was voor het geestelijke bestuur en de organisatie van bezittingen. De bestaande kerk werd vernieuwd en kreeg een belangrijkere positie in Twente. Met de stichting ontstond een instelling die niet uitsluitend voor de eredienst bestemd was. Het kapittel kon goederen verwerven, inkomsten beheren en rechten laten bevestigen. Daardoor werd Oldenzaal een belangrijk steunpunt van de Utrechtse kerk in het oostelijke deel van haar bisdom.

In 954 kreeg de verering van Sint-Plechelmus een vaste plaats in Twente

De kerkelijke ontwikkeling van Oldenzaal was nauw verbonden met de verering van Sint-Plechelmus. Volgens de overlevering liet Balderik relieken van deze heilige vanuit Sint-Odiliënberg naar Oldenzaal brengen. Hij zou bovendien de oudere houten kerk door een stenen gebouw hebben vervangen. De relieken verleenden de kerk een bijzondere religieuze betekenis. Geestelijken konden er het dagelijkse koorgebed verzorgen en de eredienst onderhouden. De stichting bracht ook inkomsten en verplichtingen met zich mee. Grondbezitters konden goederen schenken voor hun zielenheil, terwijl boeren de opbrengsten leverden waarmee de kanunniken werden onderhouden. De huidige kerk bevat vooral latere bouwfasen.

Vanaf het midden van de tiende eeuw groeide Oldenzaal uit tot een regionaal knooppunt

Oldenzaal lag tussen het IJsselgebied, de Twentse landbouwgronden en de routes richting Westfalen. Door zijn ligging konden geestelijken, kooplieden, reizigers en vertegenwoordigers van grondheren er samenkomen. Het Sint-Plechelmuskapittel maakte de plaats bovendien tot een centrum van kerkelijke inkomsten en bestuur. De proost moest niet alleen leidinggeven aan de kanunniken, maar ook toezicht houden op goederen die buiten Oldenzaal lagen. Hierdoor ontstond een verbinding tussen plaatselijke boerenbedrijven en een grotere geestelijke organisatie. De betekenis van Oldenzaal lag dus niet uitsluitend in de kerk. De plaats werd een schakel tussen landbouw, kerkelijk bezit en het verkeer door Twente.

In de tiende eeuw bezat de abdij Werden goederen in verschillende Twentse dorpen

De goederenadministratie van Werden bewaart oude namen van nederzettingen in Twente. Daaronder bevinden zich Alberge, Darloe, Daginghem, Thrinon, Baningi, Hasloe, Loningheri en Lamesloe, die verbonden worden met Albergen, Daarle, Denekamp, Driene, Beuningen, Hasselo, Lonneker en Lemselo. Ook Losser verschijnt in de overlevering als Lutheri. De namen staan niet allemaal in oorkonden die op dezelfde datum zijn geschreven. Sommige gegevens zijn in latere afschriften bewaard. Zij tonen wel dat Werden inkomsten ontving uit een groot aantal landbouwbedrijven. De abdij hoefde deze dorpen niet volledig te bezitten om rechten op afzonderlijke hoeven of hun opbrengsten te kunnen uitoefenen.

In 968 bevestigde Otto I de stichting en het bezit van het vrouwenstift Elten

Graaf Wichman IV van Hamaland behoorde tot de machtige adellijke families in het gebied langs de Rijn en de IJssel. Hij stichtte een vrouwenstift op de Eltenberg en schonk daaraan omvangrijke bezittingen. Zijn dochter Liutgard werd de eerste abdis. Op 29 juni 968 bevestigde keizer Otto I de stichting en belangrijke rechten van het stift. Tot de betrokken goederen en rechten behoorden onder meer bezittingen op Urk en in Salland, Naardingerland en Hamaland. Door deze overdrachten ontstond een religieuze instelling met een groot verspreidingsgebied. De stichting maakte het mogelijk aanzienlijk familievermogen voor het religieuze leven te bestemmen.

In 970 kwamen zeventien afzonderlijke goederen van Wichman in beeld

Op 3 augustus 970 bevestigde Otto I opnieuw schenkingen die Wichman aan Elten had gedaan. In de overlevering worden zeventien hoven of goederen genoemd. Daartoe behoorden bezittingen bij Elten, Voorthuizen, Emmerik, Kleef, Renkum, Bingerden, Groessen, Duiven, Lienden en Doornspijk, naast andere plaatsen waarvan de oude namen niet altijd met zekerheid kunnen worden geïdentificeerd. Deze opsomming laat zien hoe ver de belangen van één adellijke familie konden reiken. Het bezit lag niet aaneengesloten. Afzonderlijke hoven en inkomstenrechten bevonden zich verspreid over riviergebieden, landbouwstreken en nederzettingen. De keizerlijke bevestiging hielp het stift zijn rechten tegenover andere erfgenamen te beschermen.

Vanaf 970 kreeg de stichting van Elten grote gevolgen voor de familie Wichman

De stichting van Elten veranderde de vooruitzichten van Wichmans kinderen. Zijn zoon Wichman was jong overleden, waardoor de mannelijke opvolging onzeker werd. Zijn dochters Liutgard en Adela kregen een verschillende positie. Liutgard werd abdis en was nauw verbonden met de belangen van het stift. Adela was getrouwd met de Saksische edelman Immed en bezat eigen erfrechten. Toen haar vader een omvangrijk deel van zijn vermogen aan de kerkelijke instelling verbond, ontstond onenigheid over de verdeling. Het conflict was bijzonder belangrijk omdat goederen en grafelijke rechten niet altijd dezelfde juridische status hadden. Een familie kon grond bezitten zonder alle openbare bevoegdheden in dat gebied te beheren.

In 973 plaatste Otto II het vrouwenstift Elten onder koninklijke bescherming

Onder keizer Otto II kreeg Elten een sterkere beschermde positie. Op 14 december 973 werden zijn rechten opnieuw bevestigd en kreeg het stift voorrechten die aansloten bij de positie van andere belangrijke vrouwenstiften, waaronder Essen en Gandersheim. De gemeenschap kon een eigen abdis kiezen en kende bijzondere regelingen rond de voogdij. Koninklijke bescherming moest verhinderen dat regionale machthebbers zonder rechtsgrond het vermogen van het stift aantastten. Voor de bewoners van de betrokken landgoederen kon het betekenen dat de kerkelijke instelling aanspraak bleef maken op hun verplichtingen, ook wanneer familieverhoudingen veranderden.

In 975 overleed Balderik na meer dan een halve eeuw als bisschop van Utrecht

Toen bisschop Balderik in 975 overleed, had hij het bisdom sinds 918 bestuurd. Tijdens zijn lange ambtsperiode was de bisschoppelijke aanwezigheid in Utrecht hersteld en waren kerkgebouwen vernieuwd. Daarnaast had hij de verbindingen met het koningschap versterkt. De verwerving van het koninklijke woudrecht bij Fulnaho in 944 en zijn werkzaamheden in Oldenzaal in 954 illustreren hoe zijn invloed zich over verschillende delen van het bisdom uitstrekte. De Utrechtse kerk bezat nu afzonderlijke rechten, landgoederen en inkomstenbronnen op grote afstand van de bisschopsstad. Dat was nog geen aaneengesloten wereldlijk territorium, maar vormde wel de basis voor verdere machtsuitbreiding.

In 976 werd Folkmar bisschop en bleef Utrecht nauw betrokken bij de koninklijke politiek

Na Balderik kwam Folkmar, ook Folcmar of Poppo genoemd, aan het hoofd van het bisdom Utrecht. Hij bestuurde de kerk van 976 tot 990 en had daarvoor in de koninklijke kanselarij gewerkt. Daarmee beschikte hij over belangrijke contacten aan het hof. Tijdens zijn ambtsperiode werd Hendrik van Beieren, een tegenstander van Otto II, in Utrecht vastgehouden. Toen Otto II in 983 overleed, kwam de opvolging van de minderjarige Otto III onder druk te staan. Folkmar speelde een rol bij de daaropvolgende ontwikkelingen. De gebeurtenissen tonen dat een bisschop niet alleen geestelijke leiding gaf, maar ook betrokken kon zijn bij gevangenschap, onderhandelingen en machtsstrijd.

In de jaren 980–990 bleven de kerkelijke goederen en landwegen met elkaar verbonden

De bezittingen van Utrecht, Werden en Elten lagen verspreid over verschillende landschappen. Een dergelijke organisatie was afhankelijk van wegen, rivierovergangen en plaatselijke vertegenwoordigers. Vanuit Oldenzaal liepen verbindingen noordwaarts richting Drenthe en Groningen. Deventer vormde een belangrijk contactpunt aan de IJssel. De hoven van Essen bij Olst en Archem verbonden het Overijsselse achterland met een vrouwenstift in het Ruhrgebied. Ook Werden had belangen in Twente en verder noordelijk gelegen streken. De afzonderlijke landbouwbedrijven leverden de middelen waarmee deze instellingen konden blijven functioneren. Het beheer berustte op afspraken over opbrengsten, goederen en diensten, die niet overal op dezelfde wijze waren geregeld.

In 995 werd de voormalige graaf Ansfried bisschop van Utrecht

Ansfried, die van 995 tot 1010 bisschop van Utrecht was, had voordat hij geestelijke werd een aanzienlijke adellijke positie bekleed. Hij was verbonden geweest met de wereldlijke machtsstructuur rond het koningschap en met graafschappelijke rechten. Zijn benoeming laat zien hoe dicht de hoogste kerkelijke en adellijke kringen bij elkaar stonden. Tijdens zijn episcopaat kreeg de Utrechtse kerk rechten en goederen die in verband worden gebracht met Bommel en Arkel. Ook het gebied van Teisterbant verschijnt in de oorkondelijke overlevering. Niet alle betrokken documenten zijn echter onomstreden, zodat de precieze aard van die aanspraken afzonderlijk moet worden beoordeeld.

Op 18 december 996 werd het conflict over Elten aan het hof in Nijmegen behandeld

Adela van Hamaland verzette zich tegen de verdeling van het familievermogen tussen haarzelf, haar zuster Liutgard en het vrouwenstift Elten. Op 18 december 996 vaardigde Otto III in Nijmegen een oorkonde uit waarin de geschillen werden geregeld. In het document verschijnt ook Balderik, inmiddels de echtgenoot van Adela. De regeling betrof verschillende bezittingen en rechten, waaronder goederen in Naardingerland en Salland en rechten verbonden met de IJssel. De oorkonde is belangrijk omdat zij de familieverhoudingen, de keizerlijke bemoeienis en de economische belangen in één document bijeenbrengt. Een persoonlijke erfeniszaak was een onderwerp geworden van koninklijk ingrijpen.

De regeling van 996 maakte het belang van de Katentol aan de IJssel zichtbaar

Een opmerkelijk onderdeel van de rechten rond Elten was de Katentol, verbonden met de visserij op de IJssel. De oorkondelijke regeling uit 996 noemt deze inkomstenbron naast andere goederen en rechten. Daarmee krijgt de economische betekenis van het rivierlandschap een concreet karakter. Het ging niet alleen om akkers, hoeven en bossen, maar ook om opbrengsten die met het gebruik van water samenhingen. Visserijrechten konden van aanzienlijke waarde zijn voor een grondheer of kerkelijke instelling. De IJssel was bovendien een belangrijke verbinding tussen verschillende gebieden. De juridische controle over riviergebonden inkomsten kon daarom deel uitmaken van grotere politieke en familiale belangen.

Aan het einde van de tiende eeuw bleef Adela haar aanspraken verdedigen

Hoewel Otto III had geprobeerd het conflict over Elten te regelen, verdwenen de spanningen tussen Adela, haar familie en de kerkelijke instellingen niet volledig. Adela bezat door afkomst en huwelijk aanzienlijke aanspraken. Haar eerste echtgenoot Immed was overleden en haar huwelijk met Balderik verbond haar met een nieuwe machtsgroep. De historicus moet voorzichtig omgaan met de beschrijvingen van haar optreden. Middeleeuwse kroniekschrijvers schilderden haar vaak af als een uitzonderlijk gewelddadige vrouw. Hun verslagen zijn belangrijk, maar weerspiegelen ook politieke en morele oordelen. De oorkonden tonen vooral dat Adela zelfstandig en vasthoudend voor haar bezit opkwam.

Deel 4 — 1000–1039

De strijd om Hamaland, Adela en Balderik, de koninklijke schenkingen aan Utrecht en het ontstaan van bisschoppelijk wereldlijk gezag in Drenthe

Rond 1000 bestond Oost-Nederland uit verschillende adellijke en kerkelijke machtsgebieden

Aan het begin van de elfde eeuw vormden Drenthe, Salland, Twente, de IJsselstreek en het gebied rond Vollenhove nog geen bestuurlijke eenheid. Koningen oefenden gezag uit via graven, bisschoppen en andere aanzienlijke personen. Kloosters bezaten afzonderlijke hoeven, kerken en inkomstenrechten. Daarnaast bestonden zelfstandige grondbezitters en plaatselijke gemeenschappen met eigen gebruiken. Wie het grafelijke gezag over een streek bezat, hoefde niet automatisch eigenaar te zijn van alle boerderijen. Die verschillende rechtsverhoudingen maakten het landschap bestuurlijk ingewikkeld. De bisschop van Utrecht moest zijn rechten delen met andere machthebbers. Vooral de families in Hamaland waren in staat een zelfstandige politieke positie te verdedigen.

Rond 1000 maakten Adela en Balderik aanspraak op aanzienlijke bezittingen

Adela van Hamaland en haar echtgenoot Balderik behoorden tot de invloedrijkste personen in de politieke wereld van het oostelijke rivierengebied. Hun positie berustte op familiegoederen, huwelijksverbindingen en aanspraken op rechten die oorspronkelijk bij andere verwanten hadden gelegen. Adela had al jarenlang gestreden over de verdeling van het vermogen van haar vader Wichman IV. Balderik probeerde als edelman eveneens zijn invloed uit te breiden. Samen kwamen zij tegenover andere adellijke families en kerkelijke instellingen te staan. Zulke conflicten betroffen niet uitsluitend de eigendom van afzonderlijke landgoederen. Ook de inkomsten, de rechtspraak en de mogelijkheid om gewapende volgelingen te onderhouden stonden op het spel.

In de jaren rond 1000 groeide de betekenis van versterkte adellijke woonplaatsen

Adellijke families waren voor de bescherming van hun bezittingen mede afhankelijk van verdedigbare woonplaatsen. Een versterking kon bestaan uit een terrein met grachten, wallen, houten gebouwen en mogelijk stenen onderdelen. Zulke plaatsen boden bescherming aan bewoners, goederen en voorraden. Zij maakten ook zichtbaar wie in een streek militaire macht bezat. De burcht Uplade, verbonden met Adela en Balderik, zou in de daaropvolgende jaren een belangrijke rol spelen. Haar exacte ligging is nog onderwerp van historisch onderzoek. De gebeurtenissen rond deze burcht laten zien dat een versterking niet alleen een woonplaats was. Zij kon een politiek steunpunt worden dat vijanden wilden uitschakelen.

Omstreeks 1000 stonden op de Drentse zandgronden omvangrijke houten boerderijen

Archeologisch onderzoek maakt duidelijk dat het dagelijkse leven in Drenthe vooral draaide om de landbouw. Boeren woonden in houten gebouwen met stevige dakdragende palen. De wanden konden uit vlechtwerk en leem bestaan. Sommige boerderijen waren ongeveer twintig meter lang, andere aanzienlijk langer. Op de erven stonden opslaggebouwen, schuren en soms afzonderlijke voorzieningen voor vee. De inrichting veranderde gedurende de vroege en volle middeleeuwen. Bij opgravingen blijven vooral paalkuilen, afvalkuilen, greppels, waterputten en aardewerk achter. Daarmee kunnen archeologen reconstrueren waar mensen woonden, hoe hun gebouwen waren ingericht en hoe nederzettingen zich door de tijd verplaatsten.

Bij Gasselte ontwikkelde zich een herkenbare middeleeuwse boerderijbouw

Op de Galgenakkers bij Gasselte vonden archeologen tijdens opgravingen in de jaren 1975–1977 resten van boerderijen uit verschillende middeleeuwse perioden. De plattegronden waren deels langgerekt en bootvormig. Sommige gebouwen waren ongeveer twintig tot vierentwintig meter lang, terwijl grotere exemplaren de dertig meter konden overschrijden. De zogenaamde Gasselte-typen werden belangrijk voor het dateren van vergelijkbare boerderijen in Noord- en Oost-Nederland. Het vroege type Gasselte A kwam vanaf de negende of tiende eeuw voor. Latere typen kregen zwaardere constructies en zijruimten, die voor opslag of het houden van vee konden worden gebruikt.

Rond 1000 bleef Peelo een nederzetting van boerenerven en landbouwbedrijven

Bij Peelo, in de omgeving van Assen, zijn verschillende middeleeuwse boerderijen en erven onderzocht. Omstreeks het jaar 1000 bevonden zich hier woonstalhuizen, bijgebouwen en voorzieningen voor landbouw en opslag. De bewoners gebruikten de hogere gronden voor akkerbouw en de omgeving voor veeteelt en andere werkzaamheden. Later zou het kerkelijke grondbezit hier bijzonder belangrijk worden. Het erf Hovinge ontwikkelde zich uiteindelijk tot een omgracht complex met een grote schuur, terwijl bij het naburige Derkinge onder andere sporen van een moestuin werden ontdekt. Die latere veranderingen mogen niet allemaal rond 1000 worden gedateerd. De oudste bewoningsfase laat vooral gewone agrarische bedrijven zien.

De Bathmense Enk toont hoe boerderijen generaties lang op dezelfde gronden bleven bestaan

Tijdens archeologische onderzoeken tussen 1996 en 2003 kwamen op de Bathmense Enk sporen van middeleeuwse boerenerven aan het licht. Sommige locaties bleven lange tijd bewoond, ook wanneer de oorspronkelijke gebouwen verdwenen. Boerderijen konden naast hun voorgangers worden herbouwd en de inrichting van een erf kon geleidelijk veranderen. Greppels, waterputten, kuilen en bijgebouwen geven inzicht in deze ontwikkelingen. Ook sieraden en gebruiksvoorwerpen kwamen uit de bodem tevoorschijn. Zulke vondsten zijn belangrijk voor de geschiedenis van Salland omdat zij een beeld geven van bewoning die in de schriftelijke bronnen nauwelijks voorkomt. Veel bewoners bleven naamloos, hoewel hun huizen soms eeuwenlang een herkenbare plaats innamen.

Rond 1000 stonden Zutphen en Deventer in verbinding met het Rijnland

De ligging aan de IJssel gaf Zutphen en Deventer een bijzondere economische en politieke betekenis. Via de rivier konden mensen en goederen reizen tussen het Rijnland, de Veluwe, Salland en noordelijker gelegen streken. Zutphen bezat al uit de vroege middeleeuwen een versterkte nederzetting. Deventer ontwikkelde zich verder als kerkelijk en economisch centrum. Hier ontmoetten handelaren, geestelijken, ambachtslieden en reizigers elkaar. De rivier vormde geen grens die gebieden uitsluitend van elkaar scheidde. Zij was ook een verbinding waarlangs bestuurders berichten konden verzenden, goederen werden vervoerd en kerkelijke instellingen contact onderhielden met hun verspreide bezittingen.

De oude waterwegen verbonden Utrecht met het noordelijke achterland

Vanuit Utrecht bood de Vecht een verbinding met het Almere, het grote binnenwater dat aan de latere Zuiderzee voorafging. De IJssel was een belangrijke route richting Deventer en de noordelijke riviergebieden. Verder stroomafwaarts lagen verbindingen met de mondingen van kleinere rivieren en beken. De Overijsselse Vecht ontsloot Ommen en het oostelijke achterland. In Noordwest-Overijssel lagen de Sethe, Steenwijker Aa, Linde en Kuinder. Deze waterlopen waren belangrijk voor de bereikbaarheid van natte landschappen. Niet alle mogelijke waterverbindingen zijn als vaste handelsroutes aangetoond. Wel maakten de rivieren duidelijk waarom bezit langs het water economisch en bestuurlijk aantrekkelijk kon zijn.

In 1002 werd Hendrik II koning en veranderde de politieke situatie opnieuw

Na de dood van Otto III in 1002 kwam Hendrik II aan het hoofd van het Oost-Frankse koningschap. Hij moest zijn positie tegenover verschillende hertogen, graven en andere rijksgroten verdedigen. De wisseling van koning kon gevolgen hebben voor families die eerder gunstige afspraken met het hof hadden gemaakt. Ook de aanspraken van Adela en Balderik bleven onderwerp van conflicten. Het koningschap had belang bij vrede tussen de aanzienlijke families, maar was afhankelijk van hun medewerking. De Utrechtse bisschop vormde een belangrijke bondgenoot van het centrale gezag. In de daaropvolgende jaren zou Hendrik II de positie van de Utrechtse kerk steeds nadrukkelijker versterken.

In 1010 werd Adelbold II bisschop van Utrecht

Adelbold II, ook Adalbold genoemd, bestuurde Utrecht van 1010 tot 1026. Hij behoorde tot de geleerdste geestelijken van zijn tijd. Zijn opleiding stond in verband met de kerkelijke scholen van Luik en Lobbes, waar veel aandacht werd besteed aan Latijn, theologie en andere wetenschappen. Adelbold hield zich bezig met filosofische en literaire vraagstukken en bezat contacten met het koningschap. Als bisschop moest hij echter ook optreden in politieke conflicten. Hij raakte betrokken bij de strijd tussen regionale adellijke families en bij de verdediging van Utrechtse rechten tegenover de graven in het westelijke rivierengebied. Geestelijke geleerdheid en politieke machtsuitoefening kwamen zo in één persoon samen.

In 1016 leidde de moord op graaf Wichman tot een nieuwe adellijke strijd

In oktober 1016 werd graaf Wichman III, verbonden met Vreden, op gewelddadige wijze gedood. Hij was betrokken geraakt bij de conflicten rond Adela en Balderik. Middeleeuwse kroniekschrijvers brachten zijn dood in verband met het echtpaar. Volgens de overlevering werd Wichman na een bezoek aan de omgeving van Uplade overvallen en vermoord. De verdenkingen tegen Adela waren ernstig, maar de beschuldigingen komen uit bronnen die niet onafhankelijk van de politieke strijd waren. De dood van een vooraanstaande graaf kon een uitgebreide wraakactie uitlokken. Verwanten en bondgenoten beschikten over eigen gewapende volgelingen en konden andere aanzienlijke families om steun vragen.

Na de moord van 1016 werd de burcht Uplade belegerd en verwoest

De moord op Wichman bracht de tegenstanders van Adela en Balderik bijeen. De burcht Uplade werd belegerd door een coalitie van aanzienlijke machthebbers. Volgens de kroniektraditie ontvluchtte Balderik de versterking, terwijl Adela betrokken bleef bij de verdediging. Uiteindelijk werd een regeling voor haar aftocht getroffen en werd de burcht verwoest. De precieze opeenvolging van de gebeurtenissen wordt in historische publicaties verschillend weergegeven, maar de verwoesting volgde op de moord van 1016. Uplade verdween daarmee als bruikbaar machtscentrum. Het verlies had ingrijpende gevolgen voor de militaire en politieke positie van de familie. De exacte ligging van de versterking blijft onzeker.

In 1017 werd de Utrechtse Sint-Maartenskerk door brand beschadigd

De Utrechtse dom werd in 1017 door brand getroffen. Voor Adelbold betekende dit dat hij aandacht moest besteden aan herstel en uitbreiding van het kerkgebouw. De schade was ernstig genoeg om in de historische overlevering te worden vermeld, maar over de werkelijke omvang bestaat discussie. Bouwhistorici hebben erop gewezen dat de kerk al in 1023 opnieuw plechtig kon worden gewijd. Dat kan betekenen dat niet het hele gebouw volledig verwoest was. De werkzaamheden vroegen hoe dan ook om bouwmaterialen, gespecialiseerde arbeiders en aanzienlijke financiële middelen. De herbouw maakte de bestuurlijke en religieuze betekenis van Utrecht opnieuw zichtbaar.

In 1018 verloor Balderik zijn positie tegenover het koninklijke gezag

De conflicten rond Adela en Balderik werden uiteindelijk ook op koninklijk niveau behandeld. In 1018 moest Balderik zich tijdens een rijksbijeenkomst in Nijmegen tegenover Hendrik II verantwoorden. De gebeurtenissen rond de moord op Wichman en de gewapende strijd hadden zijn aanzien ernstig geschaad. De overlevering beschrijft verschillende fasen van verwijdering en toenadering tussen Balderik en het hof. Zijn vroegere machtspositie werd echter niet hersteld. De strijd laat zien hoe een adellijke familie door erfenissen en huwelijken kon opklimmen, maar ook hoe snel die positie door geweld en het verlies van koninklijke steun kon verdwijnen.

Op 29 juli 1018 werd een koninklijk leger bij Vlaardingen verslagen

In hetzelfde jaar vond een belangrijke strijd plaats in het westelijke rivierengebied. Graaf Dirk III had daar een machtspositie opgebouwd die de belangen van de koning en de Utrechtse bisschop raakte. Een koninklijk leger trok tegen hem op, maar werd bij Vlaardingen verslagen. De nederlaag maakte duidelijk dat Hendrik II zijn rechten niet overal zonder plaatselijke steun kon handhaven. Ook de Utrechtse kerk kon haar aanspraken niet uitsluitend met koninklijke oorkonden beschermen. Regionale graven beschikten over gewapende mannen en konden gebruikmaken van hun kennis van het terrein. De slag behoort daarmee tot dezelfde politieke ontwikkeling als de conflicten rond Hamaland en Drenthe.

In de eerste decennia van de elfde eeuw kreeg Hohorst een belangrijke kloosterfunctie

Bisschop Ansfried had eerder een religieuze gemeenschap gesticht op de Hohorst, bij het latere Amersfoort. Deze stichting ontwikkelde zich tot een belangrijke kloosterinstelling en vormde een voorganger van de Sint-Paulusabdij in Utrecht. Het klooster ontving bezittingen uit verschillende streken. Daarmee werd opnieuw zichtbaar hoe kerkelijke instellingen door schenkingen een economische basis kregen. Ook Adelbold droeg aan deze bezitsvorming bij. De inkomsten kwamen uit hoeven en andere goederen die niet noodzakelijk bij het klooster zelf lagen. Plaatselijke boeren vormden de economische grondslag van de gemeenschap. De latere oorkonde van 1028 bevestigt een deel van deze oudere schenkingen.

Op 26 juni 1023 werd de vernieuwde Utrechtse dom plechtig gewijd

Op 26 juni 1023 vond de wijding plaats van de onder Adelbold vernieuwde Sint-Maartensdom. Koning Hendrik II was daarbij aanwezig, evenals twaalf bisschoppen uit het rijk. De plechtigheid onderstreepte de nauwe verhouding tussen het koningschap en de Utrechtse kerk. De nieuwe of ingrijpend vernieuwde romaanse dom was een zichtbaar teken van bisschoppelijke macht. De aanwezigheid van zoveel hoge geestelijken maakte de gebeurtenis bovendien belangrijk buiten Utrecht. Kerkbouw, politieke steun en religieuze vertegenwoordiging waren nauw verbonden. De plechtigheid werd later zelfs genoemd in de koninklijke schenkingsdocumenten voor Utrecht. Daarmee kreeg de bouwgeschiedenis van de dom ook een plaats in de rechtsgeschiedenis.

Op 3 januari 1024 schonk Hendrik II het graafschap Drenthe aan Utrecht

Een van de belangrijkste gebeurtenissen in de ontwikkeling van het latere Oversticht vond plaats op 3 januari 1024. Koning Hendrik II schonk toen het graafschap Drenthe aan de Utrechtse kerk onder bisschop Adelbold II. Daarmee kreeg de bisschop voor het eerst formeel grafelijke macht binnen zijn bisdom. Het ging niet om de eigendom van alle afzonderlijke boerderijen, maar om openbare bevoegdheden die met het graafschap verbonden waren. De graaf kwam in een leenrechtelijke verhouding tot de bisschop te staan. De rechtshandeling vormde een beslissende stap in de ontwikkeling van Utrecht van een hoofdzakelijk kerkelijk machtscentrum naar een instelling met omvangrijke wereldlijke bevoegdheden.

De schenking van Drenthe in 1024 veranderde de rechtsverhoudingen

De betekenis van de schenking lag vooral in de vraag wie bevoegd was het grafelijke gezag uit te oefenen. De bisschop kreeg een positie boven de bestaande grafelijke machtsstructuur. Dat betekende niet dat de Drentse bevolking onmiddellijk rechtstreeks vanuit Utrecht werd bestuurd. De afstanden waren groot en plaatselijke gemeenschappen bleven hun eigen gebruiken behouden. Bestuurders moesten de nieuwe rechten erkennen en uitvoeren. Daarbij ontstond ruimte voor vertegenwoordigers die namens de bisschop handelden. Het onderscheid tussen grafelijke macht en grondeigendom bleef van belang. Een onafhankelijke grondbezitter kon zijn bezit behouden, terwijl bepaalde bestuurlijke of rechterlijke bevoegdheden voortaan onder de bisschop vielen.

In 1024 overleed Hendrik II en volgde Koenraad II hem op

De dood van Hendrik II in juli 1024 bracht opnieuw een verandering in het koningschap. Koenraad II werd op 8 september van dat jaar in Mainz tot koning gekroond. Hij moest de verhoudingen met de bisschoppen en wereldlijke machthebbers opnieuw bevestigen. Voor Utrecht was dat belangrijk omdat Hendrik II kort daarvoor het graafschap Drenthe had geschonken. Zonder erkenning door zijn opvolger zouden bestaande aanspraken opnieuw ter discussie kunnen komen te staan. Adelbold bleef daarom nauw betrokken bij de koninklijke politiek. In de daaropvolgende jaren zou Koenraad verschillende rechten van de Utrechtse kerk bevestigen en uitbreiden.

Op 26 juli 1025 bevestigde Koenraad II de rechten van Utrecht

Op 26 juli 1025 vaardigde Koenraad II tijdens een hofdag in Tribur aan de Rijn drie oorkonden voor de Utrechtse kerk uit. Zij bevestigden eerdere gunsten van Hendrik II, waaronder de schenking van Drenthe. Adelbold was bij de hofdag aanwezig. De documenten kwamen mede tot stand op voorspraak van koningin Gisela van Zwaben en aartsbisschop Aribo van Mainz. Ook de aartsbisschop van Keulen had zich voor de bevestigingen ingezet. De aanwezigheid van deze personen toont hoe belangrijke kerkelijke rechten via het koninklijke hof werden beschermd. Voor Utrecht betekende het dat de aanspraken uit 1024 ook onder de nieuwe koning erkend bleven.

Van de oorkonde uit 1025 bleef een uitzonderlijk oud origineel fragment bestaan

De bevestiging van 1025 is niet uitsluitend bekend uit latere afschriften. In Het Utrechts Archief wordt een fragment bewaard van een oorspronkelijke koninklijke oorkonde uit dat jaar. Het document is beschadigd, maar de overgebleven tekst maakte het mogelijk de inhoud met behulp van latere afschriften te reconstrueren. Het oorspronkelijke stuk was vermoedelijk veel breder en droeg een koninklijk zegel. Onderzoek door Kaj van Vliet laat zien hoe het fragment kan worden vergeleken met andere stukken die dezelfde koninklijke schrijver vervaardigde. Daarmee krijgen historici niet alleen toegang tot de rechtshandeling, maar ook tot de wijze waarop het koninklijke bestuur zijn besluiten schriftelijk vastlegde.

Op 14 juni 1026 ontving Utrecht grafelijke rechten in Teisterbant

Koenraad II breidde de bisschoppelijke rechten in 1026 verder uit. Op 14 juni schonk hij de Utrechtse kerk grafelijke bevoegdheden in Teisterbant, een gebied in het rivierenland dat onder meer met de omgeving van Tiel verbonden was. Dit betekende een nieuwe versterking van de wereldlijke positie van de bisschop. Drenthe en Teisterbant lagen ver van elkaar, maar konden beide onderdeel worden van het netwerk van grafelijke rechten dat Utrecht beheerste. De schenking bewijst dat de koninklijke politiek niet uitsluitend op Oost-Nederland was gericht. In verschillende delen van het rijk konden bisschoppen bevoegdheden ontvangen die eerder bij grafelijke machthebbers hadden gelegen.

In november 1026 overleed Adelbold II na een bewogen episcopaat

Adelbold overleed op 27 november 1026. Zijn ambtsperiode was gekenmerkt door geleerdheid, kerkbouw en een sterke betrokkenheid bij politieke ontwikkelingen. Hij had de Utrechtse dom vernieuwd, contacten met het koninklijke hof onderhouden en deelgenomen aan conflicten waarin de belangen van Utrecht werden verdedigd. Onder zijn bestuur kreeg de bisschoppelijke kerk grafelijke rechten in Drenthe en Teisterbant. Daarmee was haar wereldlijke positie aanzienlijk veranderd. De bisschop was niet langer uitsluitend een religieuze bestuurder met verspreide bezittingen en inkomsten. Hij beschikte ook over rechten die hem een formele positie gaven in het bestuur van gebieden ver buiten de bisschopsstad.

In 1027 begon Bernold aan de verdere versterking van de Utrechtse kerk

Na Adelbold kwam Bernold, ook Bernulf genoemd, aan het hoofd van het bisdom. Zijn regering wordt doorgaans van 1027 tot 1054 gedateerd. Bernold had nauwe betrekkingen met het koningschap en zou in de daaropvolgende decennia belangrijke schenkingen ontvangen. Hij bevorderde de bouw van kerken en de ontwikkeling van kapittels. Voor Drenthe, Salland en het IJsselgebied betekende zijn episcopaat dat de eerder verworven wereldlijke rechten verder konden worden uitgebouwd. De bisschop moest echter rekening houden met bestaande plaatselijke machthebbers. De koninklijke aanspraken moesten in de praktijk worden omgezet in bestuur, inkomsten en daadwerkelijke invloed op de betrokken gebieden.

In 1028 werden oudere schenkingen aan het klooster Hohorst bevestigd

Koenraad II bevestigde in 1028 bezittingen die eerder aan de kloostergemeenschap van Hohorst waren gegeven. Deze goederen kwamen onder meer uit schenkingen van de Utrechtse bisschoppen Ansfried en Adelbold. In de historische studie van D.P. Blok wordt ook aandacht besteed aan drie hoeven die door een graaf Diederik als genoegdoening waren overgedragen, en aan goederen die met gravin Azala verbonden waren. De identificatie van deze personen met leden van de Hamalandse familie blijft onderdeel van historisch onderzoek. De bevestiging maakt in ieder geval duidelijk dat het klooster rechten op goederen bezat die uit verschillende familiale en kerkelijke overdrachten afkomstig waren.

Na 1028 bleef Drenthe afhankelijk van plaatselijke vertegenwoordigers en bestaande rechtsgewoonten

Hoewel de bisschop het graafschap Drenthe had ontvangen, bestond er nog geen modern bestuursapparaat dat rechtstreeks vanuit Utrecht iedere nederzetting beheerste. De bewoners leefden in dorpsgemeenschappen met eigen bezitsverhoudingen en gebruiken. Kerkelijke gebieden werden later als kerspelen aangeduid, terwijl de dingspelen betekenis kregen voor bestuur en rechtspraak. Volgens de Encyclopedie Drenthe kwam de bisschop in een oudere bestuursfase zelf periodiek naar Drenthe om recht te spreken. Later werd een groter deel van die taak door vertegenwoordigers uitgevoerd. Deze ontwikkelingen kunnen niet allemaal precies aan 1024 worden verbonden. De formele schenking was het begin van een langduriger proces.

De bisschop kreeg invloed op Drenthe zonder eigenaar van alle grond te worden

Het onderscheid tussen wereldlijke rechtsmacht en privaat grondbezit was van grote betekenis voor de Drentse bevolking. Een kerkelijke instelling kon tienden ontvangen zonder de bijbehorende akkers te bezitten. Een adellijke familie kon een hof beheren terwijl de grafelijke rechtspraak onder een andere machthebber viel. Daarnaast bestonden vrije boeren en afhankelijke landbouwers met uiteenlopende verplichtingen. Door de schenking van het graafschap veranderde de hoogste rechtsverhouding, maar niet noodzakelijk de eigenaar van ieder erf. De latere schenkingen van Uffelte, Wittelte en Peelo laten zien dat Utrecht zijn juridische positie ook met concrete bezittingen probeerde te ondersteunen. Die overdrachten behoren tot de gebeurtenissen vanaf 1040.

In 1036 verschijnt Delden als Theldun in de historische bronnen

Een goederenlijst uit 1036 noemt Delden onder de naam Theldun. De vermelding houdt verband met goederen die bisschop Meinwerk van Paderborn aan het door hem gestichte klooster Busdorf schonk. Daarmee verschijnt een Twentse nederzetting in de administratie van een kerkelijke instelling buiten het Utrechtse bisdom. De plaats was in 1036 niet noodzakelijk nieuw. De schriftelijke vermelding toont vooral dat daar goederen bestonden die bij een schenking konden worden overgedragen. In 1119 verschijnt de naam als Thelden en in 1188 als Delden. De oudste vermelding vormt daarmee een belangrijk aanknopingspunt voor de nederzettingsgeschiedenis van Zuidwest-Twente.

De vermelding van Delden laat de invloed van Paderborn in Twente zien

Het optreden van Meinwerk van Paderborn toont dat Oost-Nederlandse grondbezittingen niet uitsluitend tussen Utrecht, Werden, Essen en plaatselijke edelen werden verdeeld. Ook andere kerkelijke instellingen bezaten goederen en inkomsten in het gebied. De bisschop van Paderborn kon een klooster in zijn eigen omgeving versterken door rechten op verder weg gelegen landbouwbedrijven over te dragen. Voor de bewoners betekende zo'n schenking niet noodzakelijk een verhuizing of verandering van landbouwbedrijf. Wel konden de verschuldigde opbrengsten voortaan aan een andere instelling toekomen. De afstand tussen grondbezitter en gebruiker was in het middeleeuwse landgoederenstelsel daarom geen uitzonderlijke situatie.

In de jaren 1030 ontwikkelde de Utrechtse bisschoppelijke burcht zich verder

Onder Adelbold en Bernold veranderde de bebouwing van het Utrechtse Domplein. De romaanse dom vormde het religieuze middelpunt, terwijl er ook bisschoppelijke en koninklijke verblijfsgebouwen waren. De ontwikkeling van het latere paleis Lofen wordt met deze bouwgeschiedenis verbonden. Volgens de reconstructie van de gemeente Utrecht waren omstreeks 1040 zowel het verblijf voor de bisschop als het koninklijke paleis onderdeel van het complex. De versterkte omgeving van het Domplein maakte zichtbaar hoe geestelijke en wereldlijke macht elkaar in Utrecht raakten. Ook vertegenwoordigers van de koning konden hier verblijven. De bebouwing vormde de bestuurlijke achtergrond voor de rechten die Utrecht inmiddels in andere streken bezat.

In 1039 overleed Koenraad II en kwam Hendrik III aan de macht

Toen Koenraad II in 1039 overleed, volgde zijn zoon Hendrik III hem op. De Utrechtse bisschop Bernold kreeg daardoor te maken met een nieuwe koning, die de positie van de kerk in de noordelijke gebieden verder zou versterken. Op dat moment bezat Utrecht al grafelijke rechten in Drenthe en Teisterbant en oudere goederen en privileges in verschillende andere streken. De uitbreiding van deze rechten had echter nog niet geleid tot volledig territoriaal gezag. Plaatselijke machthebbers, vrije grondbezitters, kloosters en bestaande bestuursstructuren bleven belangrijk. Onder Hendrik III volgden vanaf 1040 nieuwe schenkingen, waaronder bezittingen in Groningen, Uffelte, Wittelte en Peelo.