De vrouwen achter de Gouden Eeuw (1588–1795)

Hun levens, hun strijd en hun zelfstandigheid

Deel 2 — Vrouwen tussen welvaart, arbeid en zelfstandigheid (1648–1700)

In 1648 begint voor Nederlandse vrouwen een nieuwe periode van economische mogelijkheden

De Vrede van Münster maakte in 1648 een einde aan de oorlog tussen Spanje en de Republiek, maar de Nederlandse handel had zich al tijdens de oorlog sterk ontwikkeld. Amsterdam was uitgegroeid tot een internationaal handelscentrum, Leiden bleef een belangrijke textielstad en in Haarlem, Delft en andere steden vonden duizenden mensen werk in ambachten en nijverheid. Vrouwen maakten deel uit van deze economie als winkeliersters, arbeidsters, dienstboden, vroedvrouwen en meewerkende echtgenotes. Hun werkzaamheden werden niet altijd afzonderlijk geregistreerd. Een familiebedrijf kon officieel op naam van een man staan, terwijl zijn vrouw klanten ontving, goederen inkocht en de kas beheerde. De welvaart bood mogelijkheden, maar zij was ongelijk verdeeld. Vrouwen uit vermogende families konden onderwijs volgen of een onderneming financieren, terwijl armere vrouwen afhankelijk bleven van loonarbeid, familiehulp en liefdadigheid. Bovendien verschilde de economische ontwikkeling per gewest. De rijkdom van Amsterdam kon niet zonder meer worden vergeleken met het dagelijks bestaan in Drenthe, Overijssel of de landelijke gebieden van Friesland en Groningen. De Republiek was politiek verbonden, maar haar vrouwen leefden in verschillende economische werelden.

In 1649 verliest Maria Tesselschade Visscher haar leven na een bestaan tussen kunst en familieverplichtingen

Maria Tesselschade Visscher overleed op 20 juni 1649 in Amsterdam. Zij had een leven achter zich waarin huwelijk, moederschap, verlies en kunst nauw met elkaar verbonden waren. Na haar huwelijk met Allard Crombalch in 1616 had zij zich in Alkmaar gevestigd. In 1634 verloor zij haar echtgenoot en een dochter. Als weduwe bleef zij deel uitmaken van de culturele wereld waarin zij was opgegroeid. Haar gedichten, zangkunst en glasgravures hadden haar bekendheid gegeven onder schrijvers en geleerden. P.C. Hooft en Constantijn Huygens behoorden tot de mannen met wie zij contacten onderhield. Haar reputatie was bijzonder omdat zij geen openbare functie of officiële academische opleiding nodig had om als kunstzinnige vrouw erkenning te verwerven. Toch berustte haar vrijheid voor een belangrijk deel op de financiële en sociale omstandigheden van haar familie. Haar levensloop toont hoe een vrouw binnen een welgesteld netwerk een eigen culturele identiteit kon ontwikkelen, terwijl de meeste tijdgenotes nauwelijks gelegenheid hadden hun naam buiten het gezin of hun beroep bekend te maken.

In 1650 verandert het overlijden van Willem II de politieke positie van Amalia van Solms

Op 6 november 1650 overleed stadhouder Willem II van Oranje op vierentwintigjarige leeftijd aan de pokken. Acht dagen later, op 14 november, werd zijn zoon Willem III geboren. Voor Amalia van Solms betekende het overlijden van haar schoonzoon een nieuwe periode van politieke onzekerheid. Haar dochter Maria Stuart was jong weduwe geworden en het pasgeboren kind werd onmiddellijk onderdeel van een strijd over de toekomst van het Huis Oranje-Nassau. In verschillende gewesten besloten de Staten geen nieuwe stadhouder te benoemen. De politieke macht van de Oranjefamilie werd daardoor beperkt, terwijl haar bezittingen en dynastieke belangen bleven bestaan. Amalia had als weduwe van Frederik Hendrik, die in 1647 was overleden, een belangrijke positie binnen de familie behouden. Zij gebruikte haar contacten en ervaring om de belangen van haar nakomelingen te beschermen. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat vrouwen aan het hof niet uitsluitend een ceremoniële rol vervulden. Huwelijken, voogdij, erfenissen en familiebezit waren politieke kwesties waarin zij invloed konden uitoefenen. De toekomst van de dynastie werd niet alleen in vergaderzalen bepaald, maar ook binnen een familie waarin verschillende generaties vrouwen hun eigen belangen verdedigden.

In 1654 komt Hendrickje Stoffels voor de kerkelijke tucht te staan

In 1654 werd Hendrickje Stoffels door de kerkenraad van de gereformeerde gemeente in Amsterdam ter verantwoording geroepen vanwege haar relatie met Rembrandt van Rijn. Zij woonde bij de schilder en was zwanger, terwijl zij niet met hem getrouwd was. De kerkenraad beschouwde haar levenswijze als strijdig met de kerkelijke normen en besloot haar van deelname aan het avondmaal uit te sluiten. Rembrandt verscheen niet op dezelfde manier voor de kerkenraad, waardoor vooral Hendrickjes gedrag in de kerkelijke administratie zichtbaar werd. De gebeurtenis laat zien hoe sterk de maatschappelijke positie van een vrouw kon worden beïnvloed door opvattingen over huwelijk, seksualiteit en openbare eerbaarheid. Hendrickje had geen hoge afkomst of machtige familie die haar positie vanzelfsprekend beschermde. Toch bleef zij in het huishouden van Rembrandt wonen. In oktober 1654 werd hun dochter Cornelia gedoopt. De kerkelijke veroordeling maakte haar leven niet onmogelijk, maar zij toont wel hoe een vrouw onder toezicht kon staan van instellingen die door mannen werden bestuurd. Haar persoonlijke verhouding werd daarmee een openbare zaak.

In 1656 raakt Rembrandt in financiële moeilijkheden en wordt Hendrickje Stoffels steeds belangrijker

In 1656 vroeg Rembrandt van Rijn om cessie van goederen, een juridische regeling waarmee hij zijn schuldeisers tegemoet probeerde te komen. Zijn bezittingen werden geïnventariseerd en later verkocht. Voor Hendrickje Stoffels betekende de financiële crisis dat het huishouden waarin zij leefde zijn vroegere zekerheid verloor. Rembrandt had een aanzienlijke kunstcollectie, kostbare voorwerpen en een groot huis aan de Breestraat bezeten, maar zijn schulden maakten voortzetting van die levenswijze onmogelijk. Hendrickje bleef bij hem en kreeg een steeds belangrijkere plaats in de dagelijkse organisatie van het huishouden. Haar positie was juridisch ingewikkeld omdat zij niet met Rembrandt getrouwd was. Dat onderscheid had gevolgen voor bezit, aansprakelijkheid en erfrecht. De financiële ondergang van een beroemde schilder maakte zichtbaar hoe kwetsbaar ook een welgesteld huishouden kon worden wanneer inkomsten en schulden uit balans raakten. Voor Hendrickje was dit geen abstract economisch probleem. Het bepaalde haar woonomgeving, haar bestaanszekerheid en de toekomst van haar dochter Cornelia.

In 1657 verschijnt Anna Maria van Schurman als geleerde in een internationale briefwisseling

Anna Maria van Schurman had zich halverwege de zeventiende eeuw ontwikkeld tot een van de bekendste geleerde vrouwen van Europa. Vanuit Utrecht onderhield zij contacten met theologen, filosofen en andere geleerden. Haar kennis van Latijn, Grieks, Hebreeuws en verschillende andere talen maakte haar tot een uitzonderlijke figuur in een wereld waarin universitaire geleerdheid vrijwel uitsluitend met mannen werd verbonden. Haar correspondentie bracht haar ideeën buiten de grenzen van de Republiek. Zij schreef over godsdienst, studie en de mogelijkheden van vrouwen om kennis te verwerven. Haar bekendheid maakte haar echter niet tot vertegenwoordiger van alle Nederlandse vrouwen. Zij beschikte over financiële middelen en sociale contacten die voor de meeste meisjes onbereikbaar waren. Bovendien verdedigde zij geleerd onderwijs vooral voor vrouwen die daarvoor geschikt waren en over de benodigde omstandigheden beschikten. Haar leven liet daardoor zowel een doorbraak als een beperking zien. Een vrouw kon internationaal als geleerde worden erkend, maar haar uitzonderlijke positie veranderde nog niet het onderwijsstelsel waarin vrijwel alle vrouwen buiten de universiteit bleven.

In 1660 wordt Maria Sibylla Merian geboren in een kunstenaarsfamilie die haar toekomst bepaalt

Maria Sibylla Merian werd op 2 april 1647 in Frankfurt am Main geboren en groeide op in een familie van kunstenaars en uitgevers. Haar vader, Matthäus Merian de Oude, was een bekende graveur en uitgever. Na zijn overlijden hertrouwde haar moeder met de schilder Jacob Marrel, die haar artistieke ontwikkeling stimuleerde. Maria Sibylla kreeg daardoor toegang tot materialen, voorbeelden en vakkennis die voor veel meisjes niet beschikbaar waren. Al op jonge leeftijd raakte zij geïnteresseerd in insecten en hun ontwikkeling. Zij observeerde rupsen, poppen en vlinders en legde hun veranderingen vast in tekeningen. Die belangstelling zou later uitgroeien tot een bijzondere combinatie van natuuronderzoek en kunst. Haar geschiedenis begon buiten de Republiek, maar zou uiteindelijk nauw verbonden raken met Amsterdam en de Nederlandse koloniale wereld. Merian laat zien dat kennis niet uitsluitend aan universiteiten werd ontwikkeld. Ook binnen kunstenaarsgezinnen konden vrouwen vaardigheden verwerven die later wetenschappelijke betekenis kregen. Haar nauwkeurige waarnemingen zouden haar onderscheiden van kunstenaars die dieren en planten vooral als decoratieve onderwerpen gebruikten.

In 1662 richten Hendrickje Stoffels en Titus van Rijn een onderneming op om Rembrandts werk voort te zetten

In 1660 sloten Hendrickje Stoffels en Titus van Rijn, de zoon van Rembrandt uit zijn huwelijk met Saskia van Uylenburgh, een overeenkomst om gezamenlijk handel te drijven in schilderijen, prenten en andere kunstwerken. De constructie maakte het mogelijk Rembrandts werkzaamheden voort te zetten terwijl zijn schuldenproblematiek bleef bestaan. Hendrickje trad daarbij niet uitsluitend op als huishoudster of levensgezellin, maar als zakelijk betrokken vrouw. Dat was van betekenis omdat zij geen huwelijk met Rembrandt had gesloten en daardoor niet vanzelfsprekend dezelfde juridische positie bezat als een echtgenote. De onderneming verbond familiebelangen, schulden en kunsthandel met elkaar. Rembrandt bleef schilderen, terwijl Hendrickje en Titus een rol kregen bij de zakelijke organisatie. Hun samenwerking toont dat vrouwen binnen de stedelijke economie ook ingewikkelde financiële verantwoordelijkheden konden dragen. Hendrickjes naam verschijnt hier niet omdat zij onderwerp van een schilderij was, maar omdat zij zelf betrokken was bij een zakelijke regeling. Haar geschiedenis wordt daarmee meer dan het verhaal van een vrouw naast een beroemde kunstenaar.

In 1663 overlijdt Hendrickje Stoffels en blijft haar zakelijke betekenis grotendeels verborgen

Hendrickje Stoffels overleed in 1663 in Amsterdam, waarschijnlijk tijdens een pestepidemie. Zij liet haar dochter Cornelia achter en had gedurende vele jaren een belangrijke plaats ingenomen in het huishouden en de zakelijke omgeving van Rembrandt. Haar leven was begonnen in Bredevoort, waar haar vader militair was geweest, en eindigde in een stad die inmiddels tot de belangrijkste kunst- en handelscentra van Europa behoorde. Hendrickje had de financiële neergang van Rembrandt meegemaakt, kerkelijke tucht ondergaan en meegewerkt aan een zakelijke constructie die zijn schilderwerk mogelijk moest houden. Toch bleef haar naam in latere geschiedschrijving lange tijd vooral verbonden met haar persoonlijke relatie met de schilder. Dat doet onvoldoende recht aan haar eigen handelen. Zij was een vrouw die onder moeilijke juridische en economische omstandigheden verantwoordelijkheid droeg voor een huishouden en onderneming. Haar geschiedenis laat zien hoe gemakkelijk de zelfstandige betekenis van vrouwen kon verdwijnen wanneer hun leven werd beschreven vanuit de beroemdheid van een man.

In 1664 groeit de invloed van Amalia van Solms door haar familiebetrekkingen en bezit

Amalia van Solms overleed op 8 september 1675 in Den Haag. In de jaren vóór haar overlijden bleef zij een belangrijke figuur binnen de Oranjedynastie. Haar positie was gebaseerd op haar huwelijk met Frederik Hendrik, haar aanzienlijke bezittingen en haar relaties met Europese vorstenhuizen. Het Huis Oranje-Nassau had tijdens het Eerste Stadhouderloze Tijdperk te maken met politieke tegenstand, maar de familie bleef beschikken over internationale contacten en een aanzienlijk vermogen. Amalia had eerder een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van huwelijken voor haar kinderen. Zulke verbindingen waren niet uitsluitend familieaangelegenheden. Zij konden politieke steun, diplomatieke contacten en aanspraken op bezit versterken. Haar leven toont hoe vrouwen uit vorstelijke families macht konden uitoefenen zonder zelf een openbaar ambt te bekleden. Die mogelijkheden waren sterk verbonden met hun afkomst en vermogen. Voor gewone vrouwen golden andere omstandigheden, maar ook bij hen konden huwelijk, weduwschap en erfenissen bepalend zijn voor hun economische zelfstandigheid. Amalia vertegenwoordigde de bovenlaag van een samenleving waarin bezit toegang gaf tot invloed.

In 1665 wordt Maria van Oosterwijck een zelfstandige schilderes van internationale betekenis

Maria van Oosterwijck werd in 1630 geboren in Nootdorp en ontwikkelde zich tot een van de bekendste vrouwelijke stillevenschilders van de Republiek. Zij specialiseerde zich in bloemstukken en andere zorgvuldig opgebouwde voorstellingen, waarvoor rijke opdrachtgevers belangstelling hadden. Haar werk vond waardering buiten de grenzen van de Republiek. Onder haar kopers bevonden zich Europese vorsten, wat laat zien dat een vrouw via de kunstmarkt internationale erkenning kon verwerven. Maria was niet getrouwd en wist als zelfstandig kunstenares een bestaan op te bouwen. Dat onderscheidde haar van veel vrouwen wier economische positie nauw verbonden bleef met een echtgenoot of familiebedrijf. Haar schilderijen waren kostbare handelsgoederen waarvoor vakkennis, tijd en contacten nodig waren. Achter haar artistieke reputatie stond dus ook ondernemerschap. Zij moest haar werk organiseren, kopers vinden en omgaan met de verwachtingen van een vermogend publiek. Haar leven maakt duidelijk dat zelfstandigheid voor sommige vrouwen mogelijk was, maar dat zulke kansen vooral ontstonden wanneer talent, opleiding, contacten en economische omstandigheden samenkwamen.

In 1668 begint de jonge Maria Sibylla Merian haar onderzoek naar insecten en planten

Maria Sibylla Merian ontwikkelde al vroeg een bijzondere belangstelling voor de veranderingen die insecten tijdens hun leven doormaakten. Zij verzamelde rupsen, observeerde hun voedselplanten en legde vast hoe zij zich tot vlinders of motten ontwikkelden. Daarmee week zij af van een gebruikelijke manier van afbeelden waarin planten en dieren vooral als afzonderlijke decoratieve onderwerpen werden behandeld. Merian wilde hun onderlinge samenhang begrijpen. Haar onderzoek vond plaats buiten een universiteit en was verbonden met de vaardigheden die zij binnen haar kunstenaarsfamilie had geleerd. Dat maakte haar positie bijzonder. Zij combineerde nauwkeurig tekenen met langdurige waarneming en ontwikkelde kennis die later in gedrukte werken werd verspreid. Haar onderzoek vereiste geduld, materialen en de mogelijkheid om levende dieren gedurende langere tijd te volgen. De omstandigheden van haar familie maakten dat mogelijk. Voor de geschiedenis van vrouwen is vooral belangrijk dat zij zelf vragen stelde, waarnemingen deed en haar bevindingen vastlegde. Haar latere werk zou aantonen dat wetenschappelijke kennis ook buiten de officieel mannelijke instellingen kon ontstaan.

In 1670 wordt Aleida Greve geboren in Zwolle, waar zij later een bijzonder vrouwenhuis zal nalaten

Aleida Greve werd in 1670 geboren in Zwolle. Zij groeide op in een stad waar handel, bestuur, kerkelijke instellingen en vermogende families nauw met elkaar verbonden waren. Zwolle was geen internationale handelsmetropool zoals Amsterdam, maar vormde binnen Overijssel een belangrijk bestuurlijk en economisch centrum. Aleida behoorde tot een maatschappelijke omgeving waarin meisjes uit welgestelde families gelegenheid konden krijgen zich cultureel te ontwikkelen. Zij zou later schilderonderwijs volgen bij Willem Beurs, samen met Sophia Holt, Cornelia van Marle en Anna Cornelia Holt. Haar geschiedenis is echter niet uitsluitend die van een kunstzinnige vrouw. Zij zou uiteindelijk ook bekend worden door haar nalatenschap, waaruit het Vrouwenhuis in Zwolle voortkwam. Daarmee verbindt haar leven twee vormen van vrouwelijke zelfstandigheid: de mogelijkheid om zich intellectueel en artistiek te ontwikkelen en de bevoegdheid om over eigen bezit te beschikken. Haar latere keuzes zouden gevolgen hebben voor vrouwen die niet over dezelfde financiële middelen beschikten. De betekenis van haar leven ligt daardoor niet alleen in wat zij zelf kon doen, maar ook in de mogelijkheden die zij voor anderen achterliet.

In 1672 worden vrouwen geconfronteerd met oorlog, politieke onrust en economische onzekerheid

In 1672 werd de Republiek aangevallen door Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Münster en Keulen. Het jaar werd bekend als het Rampjaar. Franse troepen trokken het land binnen, handel en vervoer raakten ontregeld en in verschillende steden ontstond politieke onrust. Voor vrouwen betekende de oorlog dat voedselprijzen, inkomsten en veiligheid opnieuw onzeker werden. Wie afhankelijk was van dagelijkse arbeid kon moeilijk zonder werk blijven, terwijl gezinnen met soldaten of vluchtelingen extra lasten moesten dragen. In Utrecht, Gelderland en Overijssel werden de gevolgen van de militaire dreiging rechtstreeks gevoeld. Ook vrouwen uit vermogende families moesten rekening houden met de bescherming van bezit en familiebelangen. De gebeurtenissen maakten duidelijk dat economische zelfstandigheid kwetsbaar bleef wanneer oorlog de normale handelsstromen verstoorde. Tegelijkertijd moesten winkels, huishoudens en boerderijen blijven functioneren. Vrouwen namen daarin praktische verantwoordelijkheden op zich, al zijn hun afzonderlijke ervaringen veel minder goed gedocumenteerd dan de besluiten van legeraanvoerders en bestuurders. Het Rampjaar was niet alleen een strijd om de Republiek, maar ook een crisis die diep ingreep in het dagelijks bestaan van haar inwoners.

In 1675 overlijdt Amalia van Solms en laat zij een dynastie achter die haar positie heeft versterkt

Op 8 september 1675 overleed Amalia van Solms in Den Haag. Zij had bijna een halve eeuw deel uitgemaakt van de hoogste politieke kringen van de Republiek. Sinds haar huwelijk met Frederik Hendrik in 1625 had zij meegemaakt hoe het Huis Oranje-Nassau zijn vorstelijke aanzien uitbreidde, maar ook hoe de politieke macht van de familie na 1650 werd beperkt. Haar kleinzoon Willem III was inmiddels stadhouder geworden en had tijdens het Rampjaar een centrale plaats in het bestuur en de verdediging van de Republiek gekregen. Amalia's leven toont hoe vrouwen binnen dynastieke families invloed konden uitoefenen via huwelijkspolitiek, familiebezit en persoonlijke contacten. Zij beschikte over middelen die voor de overgrote meerderheid van de vrouwen onbereikbaar waren. Toch was haar positie niet onbeperkt. De formele politieke functies bleven grotendeels aan mannen voorbehouden en haar invloed moest worden uitgeoefend binnen de bestaande machtsverhoudingen. Haar overlijden markeerde het einde van een generatie die de Republiek van een oorlogvoerende staat had zien uitgroeien tot een Europese macht.

In 1678 verschijnt het eerste grote natuurhistorische werk van Maria Sibylla Merian

In 1679 verscheen het eerste deel van Maria Sibylla Merians werk over rupsen en hun veranderingen. Daarin combineerde zij afbeeldingen van insecten met hun voedselplanten en beschrijvingen van hun ontwikkeling. Haar publicatie was het resultaat van jarenlange waarnemingen. Zij behandelde insecten niet als losse voorwerpen, maar als levende organismen die veranderden en afhankelijk waren van hun omgeving. Het werk maakte haar kennis toegankelijk voor een groter publiek. Merian was inmiddels getrouwd met de schilder Johann Andreas Graff en had kinderen. Haar onderzoek moest daardoor worden gecombineerd met gezinsverantwoordelijkheden en artistieke werkzaamheden. De publicatie toont dat een vrouw binnen die omstandigheden een zelfstandig intellectueel project kon ontwikkelen. Zij gebruikte de drukkunst om haar bevindingen te verspreiden, een mogelijkheid die eerder ook andere geleerde en kunstzinnige vrouwen had geholpen. Haar latere verhuizing naar de Republiek zou haar onderzoek verbinden met nieuwe netwerken en uiteindelijk met de natuur van Suriname.

In 1680 groeien in Zwolle vier jonge vrouwen op die later gezamenlijk schilderonderwijs zullen volgen

Omstreeks 1680 leefden in Zwolle Sophia Holt, Cornelia van Marle, Aleida Greve en Anna Cornelia Holt, vier vrouwen wier namen later gezamenlijk zouden verschijnen in een boek van Willem Beurs. Hun leeftijden en familieomstandigheden verschilden, maar zij behoorden tot een stedelijke omgeving waarin kunstonderwijs voor meisjes uit bepaalde kringen mogelijk was. Zwolle kende een bestuurlijke en culturele bovenlaag die contacten onderhield met andere steden en gewesten. Binnen zulke families konden dochters vaardigheden ontwikkelen die verder gingen dan de noodzakelijke werkzaamheden van een huishouden. Dat betekende niet dat vrouwen dezelfde onderwijsweg konden volgen als mannen. Hun opleiding bleef afhankelijk van particuliere mogelijkheden en de bereidheid van families om daarin te investeren. De vier vrouwen zouden later aantoonbaar jarenlang schilderonderwijs krijgen. Hun gezamenlijke geschiedenis laat zien dat ook buiten Amsterdam, Haarlem en Utrecht vrouwen actief deelnamen aan de kunstzinnige cultuur van de Republiek. De ontwikkeling van vrouwenonderwijs was dus niet uitsluitend een verschijnsel van de grootste Hollandse steden.

In 1685 kiest Anna Maria van Schurman voor een religieus leven buiten de gebruikelijke geleerde wereld

Anna Maria van Schurman overleed op 4 mei 1678 in Wieuwerd, waar zij zich had aangesloten bij de religieuze gemeenschap rond Jean de Labadie. In de laatste fase van haar leven had zij afstand genomen van een deel van de geleerde wereld waarin zij eerder grote bekendheid had verworven. Haar keuze voor de labadistische gemeenschap was opmerkelijk omdat zij daarmee een andere vorm van religieuze zelfstandigheid zocht. De gemeenschap legde grote nadruk op een zuiver christelijk leven en stelde de bestaande kerkelijke praktijk ter discussie. Anna Maria had jarenlang laten zien dat een vrouw internationaal als geleerde erkend kon worden. Haar latere leven toont dat intellectuele ontwikkeling en religieuze overtuiging voor haar nauw verbonden waren. Zij beschouwde geleerdheid niet als een doel dat losstond van haar geloof. Haar geschiedenis laat daardoor een ingewikkelder beeld zien dan dat van een vrouw die uitsluitend tegen onderwijsbeperkingen streed. Zij maakte eigen keuzes binnen een samenleving waarin kerk, familie en geleerdheid sterk met elkaar verweven waren. Haar leven bleef uitzonderlijk, maar haar geschriften en reputatie maakten haar tot een belangrijk voorbeeld in de Europese geschiedenis van vrouwenonderwijs.

In 1688 volgen vier Zwolse vrouwen langdurig schilderonderwijs bij Willem Beurs

Omstreeks 1688 kregen Sophia Holt, Cornelia van Marle, Aleida Greve en Anna Cornelia Holt schilderonderwijs van Willem Beurs in Zwolle. In zijn latere opdracht aan de vier vrouwen schreef Beurs dat zij gedurende meer dan vier jaar onder zijn leiding hadden gewerkt. Hun opleiding was daarmee geen kortstondige kennismaking met schilderkunst, maar een langdurige bezigheid waarvoor tijd, materialen en begeleiding beschikbaar moesten zijn. Beurs prees hun inzet en beschreef hoe zij onderling wedijverden om vooruitgang te boeken. De vrouwen maakten schilderijen die volgens hun leermeester waardering kregen van toeschouwers. Hun opleiding is bijzonder omdat de namen van alle vier de leerlingen rechtstreeks in een gedrukte bron zijn vastgelegd. Daardoor kunnen zij als afzonderlijke historische personen worden onderzocht. Hun geschiedenis laat zien dat vrouwen in de Republiek niet alleen kunst verzamelden of bewonderden, maar ook zelf langdurig werden opgeleid om kunst te vervaardigen. De omstandigheden waarin dat mogelijk was, bleven echter sterk afhankelijk van afkomst, vermogen en sociale contacten.

In 1691 krijgt het schilderonderwijs van vier Zwolse vrouwen een plaats in een gedrukt boek

Op de titelpagina van Willem Beurs' schilderhandboek De groote waereld in 't kleen geschildert staat het jaar 1691 vermeld. De opdracht aan Sophia Holt, Cornelia van Marle, Aleida Greve en Anna Cornelia Holt is echter gedateerd op 26 augustus 1692. Dat verschil vraagt bibliografisch nader onderzoek. Voor de geschiedenis van de vier vrouwen is vooral belangrijk dat hun namen in het boek werden opgenomen. Beurs beschreef hen als gewaardeerde leerlingen die jarenlang met grote inzet hadden gewerkt. Hij prees hun verstand, oordeel en vooruitgang. Ook verwees hij naar hun afkomst en de maatschappelijke contacten van hun families. Daarmee plaatste hij hun kunstbeoefening binnen een bredere stedelijke cultuur waarin opvoeding, kennis en aanzien met elkaar verbonden waren. De vrouwen werden niet anoniem voorgesteld als voorbeelden van vrouwelijke vaardigheid. Zij werden afzonderlijk genoemd en gezamenlijk erkend. Hun namen bleven daardoor bewaard in een bron die veel langer kon voortbestaan dan de persoonlijke omstandigheden waarin hun opleiding had plaatsgevonden.

In 1692 eindigt het korte leven van Anna Cornelia Holt terwijl haar naam in de kunstgeschiedenis wordt vastgelegd

Anna Cornelia Holt overleed in 1692, hetzelfde jaar waarin Willem Beurs zijn opdracht aan vier Zwolse schilderleerlingen ondertekende. Zij was nog jong en had samen met Sophia Holt, Cornelia van Marle en Aleida Greve jarenlang schilderonderwijs gevolgd. De precieze datum van haar overlijden moet nader worden vastgesteld, waardoor niet zeker is of zij nog leefde toen Beurs op 26 augustus zijn opdracht schreef. Haar korte levensduur maakt de vermelding in het boek bijzonder waardevol. Beurs legde vast dat zij had deelgenomen aan een langdurige opleiding en schilderijen had vervaardigd die door anderen werden bekeken. Daarmee bleef iets van haar persoonlijke ontwikkeling zichtbaar, ook al is haar verdere levensgeschiedenis moeilijk te reconstrueren. Haar naam herinnert eraan hoe afhankelijk de geschiedenis van vrouwen is van toevallig bewaard gebleven documenten. Zonder de opdracht van Beurs zou haar plaats binnen de Zwolse schilderkunst veel minder duidelijk zijn geweest.

In 1699 reist Maria Sibylla Merian naar Suriname om de natuur zelf te onderzoeken

In juni 1699 vertrok Maria Sibylla Merian vanuit Amsterdam naar Suriname, samen met haar dochter Dorothea Maria. Zij was inmiddels tweeënvijftig jaar oud en had zich jarenlang verdiept in de ontwikkeling van insecten. Haar reis was uitzonderlijk omdat zij niet als echtgenote van een koloniale bestuurder of als lid van een handelsgezelschap vertrok, maar met een eigen onderzoeksdoel. Zij wilde tropische insecten, planten en hun onderlinge relaties bestuderen. Suriname was sinds 1667 onder Nederlands gezag gekomen en de plantage-economie was sterk afhankelijk van de arbeid van tot slaaf gemaakte Afrikanen. Merians onderzoek vond plaats binnen deze koloniale werkelijkheid. Zij verzamelde planten en insecten, maakte tekeningen en gebruikte kennis van mensen die in Suriname leefden en werkten. Haar reis toont zowel de zelfstandigheid van een vrouwelijke onderzoeker als de ongelijke machtsverhoudingen waarbinnen Europese kennis over koloniale gebieden werd verzameld. De wetenschappelijke betekenis van haar werk kan niet los worden gezien van de mensen en omstandigheden die haar onderzoek mogelijk maakten.

In 1700 staat een nieuwe generatie vrouwen klaar om bezit, kennis en zelfstandigheid anders te gebruiken

Aan het einde van de zeventiende eeuw hadden vrouwen in de Republiek op uiteenlopende manieren hun plaats binnen de samenleving zichtbaar gemaakt. Maria van Oosterwijck had als schilderes internationale opdrachtgevers bereikt, Maria Sibylla Merian was naar Suriname gereisd om natuuronderzoek te verrichten en in Zwolle hadden vier vrouwen jarenlang schilderonderwijs gevolgd. Andere vrouwen verdienden hun inkomen in winkels, werkplaatsen, huishoudens en op het platteland. Hun namen zijn minder bekend, maar hun arbeid bleef onmisbaar voor de economie. De mogelijkheden verschilden sterk per gewest, stad, familie en maatschappelijke positie. Een vrouw met vermogen kon een onderneming beginnen, kunst verzamelen of een nalatenschap bestemmen voor een eigen doel. Een arme weduwe moest soms juist werken om schulden te betalen en haar kinderen te onderhouden. De Republiek bood dus geen algemene gelijkheid, maar kende wel omstandigheden waarin sommige vrouwen opmerkelijke zelfstandigheid konden ontwikkelen. In de achttiende eeuw zouden onderwijs, ondernemerschap, wetenschap en liefdadigheid nieuwe mogelijkheden bieden. Tegelijkertijd bleven juridische beperkingen, sociale verwachtingen en economische ongelijkheid bepalen hoe ver die zelfstandigheid werkelijk reikte.