Zaandam tussen oorlog en groei, 1573–1640

3. 1593–1609 — De eerste industriële doorbraak

15 december 1593 — de krukas krijgt octrooi

Op 15 december 1593 kreeg Cornelis Corneliszoon van Uitgeest octrooi op zijn vinding om met behulp van een krukas de draaiende beweging van een windmolen om te zetten in een heen-en-weergaande beweging. Daardoor kon een zaagraam mechanisch worden aangedreven. Cornelis werkte zijn idee onder meer uit met zijn zwager Dirck Pietersz. Voor Zaandam was deze technische verandering van enorme betekenis. Hout werd er al gebruikt voor woningen, schuiten en schepen, maar het zagen van balken tot planken kostte met handzagen veel arbeid. Windkracht kon dat productieproces ingrijpend versnellen.

1593–1596 — van uitvinding naar bedrijf

Een octrooi betekende nog niet dat langs de Zaan onmiddellijk tientallen zaagmolens verschenen. Eerst moest blijken dat de constructie werkelijk bruikbaar en winstgevend was. Cornelis Corneliszoon probeerde zijn vinding aan de man te brengen. Amsterdam toonde aanvankelijk weinig belangstelling; daar vormden de belangen van de traditionele houtzagers een belemmering voor mechanisering. Voor de Zaanstreek lagen de omstandigheden anders. Er was wind, water, ruimte, houtaanvoer en een reeds groeiende scheepsbouw. Daardoor ontstond juist hier een omgeving waarin een houtzaagmolen veel gemakkelijker onderdeel kon worden van een bestaande bedrijfsketen.

Voorjaar 1596 — Dirck Sijbrandsz. verschijnt

In het voorjaar van 1596 kwam de Zaandammer Dirck Sijbrandsz. in beeld. Hij kocht de vroege houtzaagmolen die bekend zou worden als Het Juffertje en liet hem naar Zaandam brengen. De bronnen over de precieze fasering verschillen enigszins; daarom moeten 1596, de daaropvolgende verbetering en het eveneens genoemde 1599 niet zonder toelichting als één gebeurtenis worden behandeld. Zeker is dat Dirck Sijbrandsz. een sleutelpersoon werd in de overdracht van Cornelis Corneliszoons techniek naar de Zaan. Daarmee krijgt de eerste industriële doorbraak ook een echte Zaandamse ondernemer als gezicht.

1596–1599 — Het Juffertje wordt verbeterd

Dirck Sijbrandsz. nam de vinding niet eenvoudig over. Hij verbeterde en vergrootte Het Juffertje en maakte de constructie geschikt voor zwaardere en productievere houtzagerij. Volgens de overlevering en latere reconstructies werd het aantal zaagramen sterk uitgebreid. Rond 1599 was duidelijk geworden dat mechanisch zagen niet slechts een technisch experiment was. Het kon onderdeel worden van een werkelijk bedrijf. Handzagers verdwenen daarmee niet onmiddellijk. Jarenlang zouden handzagen en windzagen naast elkaar bestaan. Maar de productiviteit van de windmolen wees de richting waarin de Zaanse houtverwerking zich verder zou ontwikkelen.

Rond 1600 — hout uit een veel grotere wereld

Rond 1600 nam de vraag naar timmerhout verder toe. Amsterdam groeide en had hout nodig voor huizen, pakhuizen, kaden en schepen. De Zaanse werven vroegen eveneens steeds grotere hoeveelheden balken en planken. Hout bereikte Holland via verschillende routes. Rijnhout kon via Dordrecht worden aangevoerd; uit Noord- en Oost-Europa kwamen andere houtsoorten via de zeehandel. Havens als Gdańsk, Königsberg en Riga maakten deel uit van die grotere handelswereld. Zo werd een boom die honderden kilometers van Zaandam was gekapt uiteindelijk door Zaanse handen verwerkt tot plank, huisonderdeel of scheepshout.

De schipper achter iedere molen

Zonder schippers kon geen houtzaagmolen draaien. Balken moesten worden aangevoerd en gezaagd hout weer naar werven, bouwplaatsen en klanten worden vervoerd. Voor de bredere periode 1590–1620 zijn ongeveer 159 Zaanse schippers teruggevonden. Niet al deze mannen woonden in Zaandam en niet ieder schip voer op dezelfde route, maar het aantal toont de omvang van de maritieme wereld waarin de nieuwe houtzagerij ontstond. Een schipper kon bovendien zelf investeren in zijn schip of handelswaar. De scheepsvaart vormde daardoor niet alleen transport, maar ook een belangrijke bron van ondernemerschap en kapitaal.

Hoge Horn — werven vóór de molenexplosie

De Hoge Horn was al rond 1590 een belangrijk scheepsbouwgebied geworden. Voor die vroege fase worden negen werven genoemd. Dat betekent dat Dirck Sijbrandsz. zijn nieuwe zaagtechniek niet naar een plaats zonder afnemers bracht. Er stonden al scheepstimmerlieden klaar die grote hoeveelheden planken konden gebruiken. Op de werven werkten meesters en knechten met bijlen, dissels, boren en zagen. Smeden leverden ijzerwerk; breeuwers maakten rompen waterdicht. De houtzaagmolen versnelde daarmee precies die productieschakel die in een bestaande Zaanse scheepsbouwwereld steeds meer arbeid begon te vragen.

Een schip bleef mensenwerk

Mechanisering betekende niet dat de scheepstimmerman overbodig werd. De molen zaagde hout, maar een scheepsromp moest nog altijd met grote vakkennis worden opgebouwd. De timmerman selecteerde hout op lengte, kromming en sterkte. Kiel, spanten, huidgangen en dekbalken moesten nauwkeurig bij elkaar passen. Een slecht gekozen stuk hout kon later zwakte veroorzaken. Rond hem werkten knechten, smeden, breeuwers, touwmakers en leveranciers. De eerste Zaanse industrialisering was daarom geen vervanging van vakmanschap door machines. Zij maakte het mogelijk dat meer vakmensen met veel grotere hoeveelheden materiaal konden werken.

Pek, teer en harpuis

Met de groei van de scheepsbouw nam ook de behoefte aan teer, pek en harpuis toe. Deze materialen beschermden hout en touwwerk en waren noodzakelijk bij het breeuwen en afwerken van schepen. Veel houtteer kwam uit Noord- en Oost-Europese gebieden met grote dennenbossen. In tonnen werd het via havens en zeewegen naar Holland gebracht. Op de Zaanse werf moest teer worden opgeslagen en soms verwarmd. Daardoor hoorde bij de groeiende scheepsbouw ook een nieuwe wereld van brandgevaar, vuurplaatsen en gespecialiseerde werkruimten. Een Zaans schip bestond daarmee al vroeg uit plaatselijk vakmanschap én internationaal aangevoerde materialen.

1600–1607 — de molen trekt het veld in

De houtzaagmolen had veel wind nodig. Daardoor waren open gebieden aantrekkelijker dan dichtbebouwde dijken. Molens verschenen langs de Zaan en steeds meer aan sloten in het achterland. Daar kon hout per schuit worden aangevoerd. De oude veensloten kregen zo naast hun functie voor afwatering en landbouw een industriële betekenis. Balken lagen in het water, schuiten voeren tussen molen en werf en hout werd langs oevers opgeslagen. Rond 1600–1607 begon daarom niet alleen de productietechniek te veranderen. Ook het landschap veranderde: grasland, sloten, huizen, houtopslag en molens gingen steeds nadrukkelijker één economisch systeem vormen.

1607 — vijf vroege windbrieven

In 1607 werden vijf vroege windbrieven voor zaagmolens in Zaandam, Koog en Zaandijk afgegeven. Die vondst is belangrijk, omdat daarmee vaststaat dat de houtzaagmolen zich al vroeg sneller verspreidde dan lange tijd werd aangenomen. Een windbrief was meer dan een bouwvergunning. Voor het gebruik van de wind moest een ondernemer toestemming verkrijgen en windrecht betalen. Een molen vertegenwoordigde dus techniek, grond, kapitaal én een juridisch recht. De bekende windbrieven laten zien dat rond 1607 verschillende ondernemers bereid waren geld in mechanische houtverwerking te steken.

1607–1608 — Zaandam wordt hoorbaar anders

Tegen 1607–1608 moet de verandering steeds beter zichtbaar en hoorbaar zijn geworden. Zaagmolens draaiden wanneer de wind gunstig was. Zaagramen bewogen op en neer, tandwielen kraakten en schuiten brachten hout aan. Op werven werd gehamerd, geboord en gebreeuwd. Tegelijk stonden er nog boerderijen en woonhuizen en liepen achter de bebouwing koeien in de weilanden. De industrie verving het oudere Zaandam niet ineens. Zij werd ertussen gebouwd. Juist dat mengsel van wonen, landbouw, scheepvaart en mechanische productie werd kenmerkend voor de volgende fase van de Zaanse geschiedenis.

1608 — de Dam wordt een probleem

Het succes van de scheepsbouw maakte een oud obstakel steeds hinderlijker: de Dam in de Zaan. Een groot schip dat op de Binnenzaan werd gebouwd, paste niet door de bestaande sluis. Voor goederen kon overslag een oplossing zijn, maar een complete scheepsromp kon niet worden overgeladen. Naarmate de werven grotere vaartuigen bouwden, werd dit probleem dringender. De technische vooruitgang in houtzagerij en scheepsbouw dreigde daardoor juist op een waterstaatkundige barrière vast te lopen. Eind 1608 besloten Zaandammers daarom tot een oplossing die minstens zo kenmerkend voor hun ondernemersgeest was als de houtzaagmolen zelf.

14 december 1608 — Zaandammers vragen om de overtoom

Op 14 december 1608 richtten inwoners van Zaandam die binnen de Dam woonden zich tot dijkgraaf en heemraden. Zij vroegen toestemming om aan het westelijke einde van de Dam een overtoom aan te leggen. Daarover moesten schepen kunnen worden getrokken die aan de Binnenzaan waren gebouwd maar niet door de sluis pasten. Belangrijk is dat het verzoek niet alleen hun eigen schepen betrof. Ook schepen uit de achterliggende dorpen moesten gebruik kunnen maken van de voorziening. De overtoom was dus vanaf het begin bedoeld als regionale infrastructuur voor de groeiende scheepsbouw.

17 december 1608 — het contract ligt er

Slechts drie dagen later, op 17 december 1608, werd het contract voor de overtoom opgesteld. Daarin werd geregeld hoe de installatie mocht worden gebouwd en welke spillen of kaapstanders konden worden gebruikt om zware scheepsrompen over de Dam te trekken. De snelheid tussen verzoek en contract laat zien hoe urgent het probleem was geworden. De Zaanse scheepsbouw had inmiddels een schaal bereikt waarbij een ontoereikende doorgang naar het IJ de verdere groei werkelijk kon afremmen. Waterstaat, techniek en economische ontwikkeling kwamen op deze paar decemberdagen rechtstreeks bij elkaar.

4. 1609–1621 — Overtoom, scheepvaart en groei

1609 — de grote overtoom komt in gebruik

In 1609 werd de Zaandamse overtoom aangelegd en in gebruik genomen. Een complete scheepsromp kon nu uit de Binnenzaan worden getrokken, over de Dam worden gewonden en aan de kant van de Voorzaan opnieuw te water worden gelaten. Sterke touwen, spillen, houten banen en veel mankracht waren daarvoor nodig. Vervolgens kon het schip richting IJ worden gebracht en verder worden afgebouwd of uitgerust. Dankzij deze voorziening konden langs de Binnenzaan werven ontstaan waar grotere zeewaardige vaartuigen werden gebouwd. De Dam bleef bestaan, maar Zaandam had zijn economische betekenis volledig veranderd.

1609–1613 — grotere schepen, grotere belangen

Na 1609 konden de scheepsbouwers boven de Dam een veel ruimere markt bedienen. Het bouwen van grotere schepen vroeg meer hout, meer arbeidskracht en meer toeleveranciers. Een romp die over de overtoom ging vertegenwoordigde een aanzienlijke investering. Hout, lonen en materiaal waren al betaald voordat het schip uiteindelijk op het IJ terechtkwam. Daardoor werden betrouwbaarheid, krediet en samenwerking steeds belangrijker. Zaandam groeide van een plaats waar veel schuiten en kleinere vaartuigen werden gemaakt naar een productiegebied waar ook zeegaande schepen konden worden gebouwd. Rond 1610 wordt die ontwikkeling duidelijk zichtbaar.

1613 — beide zijden moeten samenwerken

Vanaf 1613 bestond gedurende een periode een gezamenlijk Zaandams bestuur. Oost- en Westzaandam bleven juridisch verbonden aan verschillende bannen, maar het dagelijks functioneren van de nederzetting vroeg steeds meer gezamenlijke oplossingen. De Dam, overtoom, sluizen, handel en scheepvaart verbonden beide zijden voortdurend. Een schip dat aan de ene zijde was gebouwd kon afhankelijk zijn van arbeiders, leveranciers of kapitaal van de andere zijde. De economische eenheid liep dus steeds sterker vooruit op de bestuurlijke werkelijkheid. Dat zou later belangrijk worden toen Oost- en Westzaandam uiteindelijk ieder een eigen bestuur kregen.

26 juni 1614 — Dirck Sijbrandsz. opnieuw vooraan

Op 26 juni 1614 kreeg Dirck Sijbrandsz. een windbrief voor De Grauwe Beer. Daarmee verschijnt dezelfde Zaandammer die bij Het Juffertje betrokken was opnieuw op een cruciaal moment. De Grauwe Beer was een zware bovenkruier en geldt als een belangrijke stap in de verdere ontwikkeling van de mechanische houtzagerij. Voor het windrecht moest Dirck Sijbrandsz. jaarlijks een hoger bedrag betalen dan voor veel kleinere zaagmolens. Dat wijst erop dat hier een aanzienlijk bedrijf stond. De pionier van 1596 was in 1614 dus nog altijd actief bezig de zaagtechniek te verbeteren en op te schalen.

Dirck Sijbrandsz. als ondernemer

Dirck Sijbrandsz. is daardoor meer dan een naam bij één beroemde molen. Zijn loopbaan laat zien hoe de eerste generatie Zaanse ondernemers experimenteerde, verbeterde en opnieuw investeerde. Hij nam de vinding van Cornelis Corneliszoon over, werkte Het Juffertje verder uit en liet vervolgens De Grauwe Beer bouwen. In 1621 blijkt hij bovendien windgeld voor een periode van zeven jaar te hebben betaald. Achter de technische vooruitgang zat dus een ondernemer die jarenlang geld, tijd en ervaring in houtzagerij stopte. Juist zulke personen maken zichtbaar hoe de industriële groei werkelijk tot stand kwam.

1614–1618 — meer hout door de Zaan

Met molens als De Grauwe Beer nam de behoefte aan hout verder toe. Balken moesten worden gekocht, aangevoerd, opgeslagen en gesorteerd. Houtkopers, schippers en molenbezitters werden daardoor steeds nauwer van elkaar afhankelijk. Een molen zonder voldoende grondstof leverde niets op; een scheepswerf zonder planken kwam stil te liggen. De Zaan en de achterliggende sloten werden de transportbanden van deze economie. Grote balken konden in het water worden opgeslagen en kleinere schuiten brachten hout naar molens en werven. Het bestaande waterlandschap werd zo steeds intensiever ingericht voor productie.

Geld achter schip en molen

Een houtzaagmolen of zeeschip was voor één gemiddeld huishouden een grote investering. Daardoor werd samenwerking belangrijk. Schepen konden in parten worden bezeten. Verschillende personen deelden dan kapitaal, risico en mogelijke winst. Ook binnen families konden bezittingen en krediet worden gecombineerd. Een schipper kon mede-eigenaar zijn van het schip waarop hij voer, maar dat was niet noodzakelijk. Reder, schipper en investeerder konden verschillende personen zijn. Zo ontstond achter de zichtbare wereld van molenwieken en scheepsrompen een minder zichtbare wereld van rekeningen, schulden, familievermogen, vertrouwen en krediet.

1 juni 1619 — Maerten Cornelisz. krijgt een windbrief

Op 1 juni 1619 kreeg de in Zaandam wonende Maerten Cornelisz. een windbrief voor een zaagmolen in de Banne Westzaan. De precieze standplaats wordt in de registratie niet genoemd, maar omdat Maerten in Zaandam woonde, ligt een Zaandamse locatie voor de hand. Zijn naam is belangrijk omdat hij laat zien dat Dirck Sijbrandsz. inmiddels allang niet meer de enige ondernemer in deze bedrijfstak was. De houtzaagmolen verspreidde zich over steeds meer eigenaren. Voor Maertens molen moest jaarlijks windpacht worden betaald. Zo werd zelfs de wind onderdeel van de bedrijfsrekening.

1619 — ook Jochem Pietersz. investeert

Ongeveer drie maanden na Maerten Cornelisz. kreeg ook zijn Zaandamse dorpsgenoot Jochem Pietersz. een windbrief voor een zaagmolen in dezelfde bredere bestuurlijke omgeving. Ook bij hem is de exacte plek door de globale omschrijving in de bron niet volledig vast te stellen. De namen van Maerten en Jochem zijn juist daarom waardevol. Zij vertegenwoordigen die vroege groep Zaanse molenondernemers waarvan de bedrijven later vaak uit beeld zijn verdwenen. Hun molens kregen mogelijk nooit een bewaard gebleven eigennaam, maar zij droegen wel bij aan de snelle uitbreiding van de houtzagerij rond 1620.

1619–1620 — vier zaagmolens zijn slechts het zichtbare deel

Onderzoek naar Westzaandam heeft vóór 1620 slechts een beperkt aantal zaagmolens met zekerheid kunnen lokaliseren, maar windbrieven en andere registraties wijzen erop dat de werkelijke ontwikkeling groter was. Molennamen waren nog niet altijd gebruikelijk en standplaatsen werden soms slechts als “Banne Westzaan” omschreven. Daardoor verdwijnen ondernemers en bedrijven gemakkelijk uit het latere beeld. De namen van Dirck Sijbrandsz., Maerten Cornelisz. en Jochem Pietersz. laten zien dat achter het woord “molenbouw” een groeiende groep individuele investeerders zat.

1620 — ook een vrouw verschijnt als moleneigenaar

In 1620 verschijnt bij een vroege Zaanse zaagmolen de naam Marij Pieters als eigenaresse. De precieze geschiedenis en naamgeving van die molen zijn niet op alle punten zeker, maar haar vermelding is belangrijk. Zij laat zien dat molenbezit niet uitsluitend door mannen werd gedragen. Vrouwen konden via huwelijk, erfenis of eigen bezit deel uitmaken van de ondernemerswereld. Daarmee wordt de economische geschiedenis van Zaandam concreter. Achter de groei stonden niet uitsluitend de mannen die als schipper, timmerman of molenbouwer in de bronnen verschijnen; ook vrouwen konden kapitaal en bedrijfsbezit beheren.

Arbeid trekt nieuwe mensen aan

Tegen 1620 hadden molens, werven en transportbedrijven steeds meer arbeidskrachten nodig. Scheepstimmerlieden, molenknechten, zagers, smeden, breeuwers, touwmakers en losse arbeiders konden uit omliggende dorpen naar Zaandam komen. Daarmee veranderde ook de bevolking. De economische groei betekende meer woningen, dichter bebouwde dijken en nieuwe verbindingen tussen families. Een knecht kon na jaren ervaring zelf ondernemer worden; een schipper kon investeren in een schip; een timmerman kon via familie en krediet een eigen werf beginnen. Arbeidsmigratie en sociale stijging werden zo onderdeel van hetzelfde proces als molenbouw en scheepvaart.

Water wordt steeds kostbaarder

Door al die activiteit kreeg water steeds meer economische waarde. Een geschikte sloot gaf toegang tot een molen. Een erf aan de Zaan was interessant voor opslag, overslag of scheepsbouw. Balkenhavens namen ruimte in en schepen moesten kunnen manoeuvreren. Tegelijk moesten dijken en sluizen de streek veilig houden. Ondernemers wilden gemakkelijk varen; waterstaatsbestuurders moesten zorgen dat economische ingrepen de afwatering niet beschadigden. De overtoom van 1609 had al laten zien dat industrie en waterstaat niet los van elkaar konden bestaan. Naarmate Zaandam groeide, werd die relatie alleen maar ingewikkelder.

1621 — het succes veroorzaakt weerstand

In 1621 was de Zaanse groei zo zichtbaar geworden dat Amsterdam steeds nadrukkelijker naar de concurrentie aan de overzijde van het IJ keek. De relatie bleef dubbel. Amsterdam leverde kapitaal, klanten en internationale verbindingen waarvan Zaandam sterk profiteerde, maar Zaanse ondernemers konden hout en schepen buiten de Amsterdamse gilden en stedelijke beperkingen produceren. Precies daarin lag een spanningsveld. Een ontwikkeling die na 1593 als technische vernieuwing was begonnen, was rond 1621 uitgegroeid tot een economische factor waarmee de grootste handelsstad van Holland rekening moest houden.

Van 15 december 1593 tot 1621

De veranderingen zijn aan personen en data te volgen. Op 15 december 1593 kreeg Cornelis Corneliszoon van Uitgeest zijn octrooi. In het voorjaar van 1596 bracht Dirck Sijbrandsz. Het Juffertje naar de Zaanse wereld en verbeterde de techniek. Op 14 december 1608 vroegen Zaandammers om een overtoom; op 17 december lag het contract er en in 1609 werd de voorziening gebruikt. Op 26 juni 1614 kreeg Dirck Sijbrandsz. de windbrief voor De Grauwe Beer.

Daarna werd de groep ondernemers breder. Op 1 juni 1619 kreeg Maerten Cornelisz. een windbrief voor een zaagmolen en enkele maanden later volgde Jochem Pietersz. In 1620 verschijnt Marij Pieters als vrouwelijke moleneigenaar. Zo wordt duidelijk wat tussen 1593 en 1621 werkelijk gebeurde: niet één uitvinder of één beroemde molen maakte Zaandam industrieel. Een groeiende groep uitvinders, molenbouwers, eigenaren, schippers, timmerlieden, vrouwen, investeerders en arbeiders maakte van een technische mogelijkheid een compleet productiesysteem.

In 1621 begon daarom een nieuwe fase. De Zaanse houtzagerij en scheepsbouw waren inmiddels zo belangrijk dat Amsterdam maatregelen ging nemen om de groei te beperken. Daar verschijnen vervolgens weer nieuwe concrete namen, onder wie Cornelis Pietersz., Jan IJsbrantsz. en Pieter Ghijsen. Zij horen echter in het volgende tijdvak en worden niet kunstmatig naar de jaren vóór 1621 teruggetrokken.

5. 1621–1630 — Amsterdam tegenover de Zaanse groei

1621 — Zaandam wordt Amsterdam te succesvol

In 1621 was de Zaanse scheepsbouw groot genoeg geworden om in Amsterdam als serieuze concurrent te worden gevoeld. Het Amsterdamse stadsbestuur verbood zijn ingezetenen dat jaar schepen buiten de stad te laten repareren. Vooral de Zaanse werven lagen daarbij voor de hand als concurrent. De maatregel laat zien hoe sterk de verhoudingen sinds 1590 waren veranderd. Zaandam was niet langer alleen leverancier van schippers, hout en kleine vaartuigen. Werven langs Binnenzaan, Hogendijk en Voorzaan konden inmiddels werk aantrekken dat Amsterdam liever binnen zijn eigen economie hield. Groei en tegenwerking gingen vanaf dit moment steeds duidelijker samen.

1621 — de Binnenzaan raakt te vol

In hetzelfde 1621 ontstond een ander probleem dat juist uit het Zaanse succes voortkwam. Werven en andere bedrijven bouwden steeds verder naar het water uit, waardoor de Binnenzaan vernauwde. Er werd daarom bij de Gecommitteerde Raden van Holland en West-Friesland om de aanstelling van rooimeesters gevraagd. Zij moesten toezicht houden op de rooilijnen en voorkomen dat individuele ondernemers zoveel Zaanwater in beslag namen dat de vaarweg werd belemmerd. De industrie moest dus letterlijk worden begrensd. Dat is een belangrijk omslagpunt: ruimte aan het water was inmiddels zo kostbaar geworden dat particuliere bedrijfsbelangen en het gemeenschappelijke belang van de scheepvaart met elkaar botsten.

Na 1621 — de Zaan als fabrieksterrein

De rooimeesters konden niet verhinderen dat de oevers steeds intensiever werden gebruikt. Een erf aan de Zaan bood enorme voordelen. Hout kon rechtstreeks uit het water worden gehaald, schepen konden vanaf een helling te water lopen en zware goederen hoefden nauwelijks over land te worden vervoerd. Ondernemers vergrootten daarom hun erven en maakten gebruik van buitendijkse grond. Achter de dijken liepen sloten het veen in, waarlangs molens bereikbaar waren. Zo ontstond geen netjes afgebakend industriegebied, maar een uitgestrekt productielandschap waarin woning, erf, sloot, molen, houtopslag, werkplaats en scheepswerf voortdurend in elkaar overgingen.

1621–1627 — Amsterdam én Zaandam hebben elkaar nodig

De Amsterdamse beperkingen betekenden niet dat beide plaatsen economisch van elkaar werden afgesneden. Integendeel. Amsterdamse houtkopers hadden behoefte aan snel en goedkoop gezaagd hout. Amsterdamse reders hadden schepen, reparaties en materialen nodig. Zaandam kon juist groeien doordat de enorme Amsterdamse markt vlakbij lag. De tegenstelling liep daarom dwars door Amsterdam zelf. Ambachtsgilden wilden hun arbeid beschermen, terwijl kooplieden en ondernemers voordeel hadden bij goedkopere Zaanse productie. Amsterdam was tegelijkertijd markt, financier, opdrachtgever én concurrent van Zaandam. Dat spanningsveld zou in 1627 opnieuw zichtbaar worden.

1627 — opnieuw beperkingen op Zaanse scheepsreparatie

In 1627 herhaalde Amsterdam het verbod aan zijn ingezetenen om scheepsreparaties buiten de stad te laten verrichten. Dat zo'n bepaling na 1621 opnieuw nodig werd gevonden, zegt veel. Kennelijk bleef het aantrekkelijk om werk aan Zaanse werven uit te besteden. De Zaanse scheepsbouwers konden goedkoper produceren, beschikten over ruimte en profiteerden van machinaal gezaagd hout. Tegelijkertijd waren er in de Zaanstreek geen stedelijke gilden die de mechanisering op dezelfde manier konden tegenhouden als in Amsterdam. Juist het plattelandskarakter dat Zaandam bestuurlijk beperkte, bood economisch een onverwacht voordeel.

1627 — het Amsterdamse handzagersgilde verdwijnt

Ook in 1627 gebeurde iets dat de verhoudingen opnieuw veranderde: het Amsterdamse handzagersgilde werd opgeheven. Jarenlang hadden de handzagers de invoering van windhoutzaagmolens in Amsterdam afgeremd. Ondertussen hadden Zaandam en de rest van de Zaanstreek een aanzienlijke voorsprong opgebouwd. Amsterdam kon niet eindeloos blijven vasthouden aan handmatig zagen terwijl de vraag naar bouw- en scheepshout bleef stijgen. De opheffing van het gilde was daarom indirect een erkenning van het succes van de techniek die aan de Zaan al tientallen jaren werd toegepast.

9 augustus 1627 — Cornelis Pietersz.

Op 9 augustus 1627 kreeg Cornelis Pietersz. uit Westzaandam een windbrief voor een nieuwe houtzaagmolen. Hij bouwde die op zijn eigen erf. Aan de oostzijde grensde zijn bezit aan dat van Claes Pietersz. Ghijsen en aan de noordzijde aan dat van Jacob Claesz. Noomen. Daarmee krijgen we uitzonderlijk concreet zicht op een klein stukje van de vroege Molenbuurt: niet alleen een molen, maar drie bij naam bekende grondbezitters naast elkaar. Cornelis moest jaarlijks drie gulden windrecht betalen.

9 augustus 1627 — Jan IJsbrantsz.

Diezelfde dag, 9 augustus 1627, kreeg ook Jan IJsbrantsz. uit Westzaandam een windbrief voor een houtzaagmolen. Zijn erf grensde in het noorden aan dat van Guerte Claesdochter en in het westen aan Jan Cornelisz. Slom. Jan Cornelisz. was samen met zijn broer Jacob Cornelisz. Slom en de Zaanse houthandelaar Pieter Ghijsen betrokken bij de papiermolen De Kauwer of Grauwe Papierbaal. Hier zien we hoe dicht verschillende ondernemingen bij elkaar kwamen te liggen: houtzagerij, papierfabricage, grondbezit en handel raakten ruimtelijk én financieel met elkaar verweven.

20 april 1628 — windrecht wordt schuld en onderpand

Op 20 april 1628 werd voor de molen van Cornelis Pietersz. een verbandakte opgemaakt waarin zijn jaarlijkse windrecht werd vastgelegd. Ook voor Jan IJsbrantsz. werd het windrecht formeel geregeld. Zo'n akte maakt duidelijk dat een molen niet alleen een houten machine met wieken was. Hij maakte deel uit van een juridische en financiële wereld. Een ondernemer kreeg het recht de wind te benutten, maar moest daarvoor betalen en verplichtingen aanvaarden. De officiële registratie van Cornelis Pietersz. is ook bewaard gebleven in de archieven van de Hollandse Rekenkamer.

14 maart 1629 — Garrebrant Jansz.

Aan de oostelijke zijde van Zaandam verschijnt kort daarna opnieuw een concrete ondernemer. Op 14 maart 1629 werd een verbandakte geregistreerd voor Garrebrant Jansz. uit Zaandam, betreffende een windmolen in Zaandam binnen het ambacht Oostzaan. Zijn naam is belangrijk omdat de vroege molengroei niet uitsluitend een Westzaandams verschijnsel was. Aan beide zijden van de Zaan ontstonden bedrijven. Oost- en Westzaandam behoorden juridisch weliswaar tot verschillende bannen, maar economisch maakten hun ondernemers gebruik van hetzelfde water, dezelfde afzetmarkten en dezelfde aanvoerketens.

1629 — Pieter Ghijsen bouwt zijn bedrijf uit

In 1629 stond tegenover het latere Blauwe Arendspad een houtzaagmolen van Pieter Ghijsen, ook geschreven Gijsen. Hij was veel meer dan alleen moleneigenaar. Pieter ontwikkelde zich tot houtkoper, reder en scheepsbouwer en zou een van de belangrijkste Zaandamse ondernemers van de eerste helft van de zeventiende eeuw worden. Zijn zaagmolen stond ten noorden van de Mientensluis. Dat Pieter tegelijk toegang had tot hout, een molen én scheepswerven laat zien waarom Zaanse ondernemers zo concurrerend konden zijn: verschillende stappen van de productieketen konden in één onderneming of familienetwerk worden samengebracht.

Niet De Dikkert

Bij Pieter Ghijsen is een bronkritische correctie noodzakelijk. Zijn houtzaagmolen uit 1629 is in oudere literatuur vereenzelvigd met De Dikkert. Dat kan niet kloppen. Het windrecht van De Dikkert werd pas op 22 oktober 1664 aan Jan Dircksz. Dicker verstrekt en die molen stond bovendien in Koog. Pieter Ghijsens molen van 1629 was dus een andere, waarvan de oorspronkelijke naam niet bekend is. Dit soort correcties is belangrijk: een bekende molennaam mag niet achteraf aan een vroegere onderneming worden vastgemaakt alleen omdat latere leden van dezelfde ondernemersfamilie ermee verbonden waren.

1629 — een kaart laat de oevers zien

Een kaart uit 1629 biedt een momentopname van de ontwikkeling langs de Zaan. Er stonden molens, erven, werven en bedrijfsplaatsen waar enkele tientallen jaren eerder veel minder bebouwing was geweest. Namen van eigenaren maken zichtbaar dat de industriële ontwikkeling niet anoniem verliep. Mensen als Pieter Ghijsen, Jacob Claesz. Noomen, Cornelis Pietersz. en Jan IJsbrantsz. bezaten ieder een stukje van dat veranderende landschap. Achter iedere naam lagen een huishouden, investeringen, familieverbindingen en economische risico's. De Molenbuurt begon daardoor letterlijk een buurt van ondernemers en bedrijven te worden.

1629–1630 — van grondstof tot schip

Rond 1630 begon de kracht van het Zaanse systeem steeds duidelijker te worden. Hout kon internationaal worden ingekocht, per schip naar de streek komen, in balkenhavens worden opgeslagen, in een windmolen worden gezaagd en vervolgens op een nabijgelegen werf worden verwerkt. Smeden leverden ijzer, breeuwers gebruikten teer en pek, touwmakers vervaardigden touwwerk en schippers verzorgden aan- en afvoer. Ondernemers als Pieter Ghijsen konden meerdere schakels combineren. Daardoor was Zaandam niet alleen een verzameling losse molens en werven. Het werd een samenhangend maritiem productiesysteem.

6. 1630–1636 — Van dorp naar industriegebied

1630 — een uitzonderlijke concentratie

Omstreeks 1630 telde Zaandam volgens de beschikbare reconstructies ongeveer 21 scheepswerven. De geschatte gezamenlijke productiecapaciteit bedroeg circa zestig schepen per jaar. Zulke cijfers moeten niet worden gelezen als een exact jaarlijks productiecijfer, maar ze tonen wel de schaal die inmiddels mogelijk was. Rond 1600 was grotere scheepsbouw nog beperkt geweest; dertig jaar later had zich een opvallende concentratie van grootscheepmakerij ontwikkeld. De Zaanse werven bouwden niet alleen voor plaatselijke schippers. De markt reikte inmiddels naar Amsterdam, andere Hollandse steden en steeds verder daarbuiten.

1630 — Amsterdam neemt de Zaanse techniek over

Het succes aan de Zaan had nog een gevolg. In 1630 verenigden 21 Amsterdamse houthandelaren zich in een compagnie om nu ook bij Amsterdam windhoutzaagmolens te laten bouwen. Zij sloten een contract met de molenbouwers Claes Dirksz. Meulen en Frans Dirksz. Meulen, die de molens zouden bouwen en onderhouden. Wat rond 1593 buiten Amsterdam was ontwikkeld en aan de Zaan tot bloei was gekomen, werd nu door Amsterdam zelf omarmd. De Zaanse voorsprong was daarmee zo groot geworden dat de concurrent uiteindelijk dezelfde productiemethode moest overnemen.

1630 — ongeveer 53 houtzaagmolens in de Zaanstreek

Voor de bredere Zaanstreek wordt rond 1630 een aantal van ongeveer 53 zaagmolens genoemd. Dat getal betreft dus nadrukkelijk niet uitsluitend Zaandam. Toch zegt het veel over de omgeving waarin Oost- en Westzaandam functioneerden. Langs Zaan en sloten stond inmiddels een netwerk van houtmolens dat een hoeveelheid gezaagd hout kon leveren die met handarbeid nauwelijks denkbaar was. Zaandamse werven konden daarvan profiteren. De geografische nabijheid van Koog, Zaandijk, Westzaan, Wormerveer en andere Zaanse productieplaatsen maakte het hele gebied economisch sterker dan één dorp afzonderlijk.

1630–1631 — Amsterdam beschermt nu zijn eigen molens

Toen Amsterdam eenmaal zelf houtzaagmolens liet bouwen, veranderde het beleid opnieuw. In 1631 en 1632 kwamen bepalingen tegen het buiten Amsterdam laten zagen van hout en tegen de invoer van reeds gezaagd hout. De stad die de mechanische houtzagerij tientallen jaren had afgeremd, probeerde nu haar eigen nieuwe molenindustrie te beschermen. Voor Zaandam betekende dit dat concurrentie harder werd. Maar de Zaankanters beschikten inmiddels over ervaring, gespecialiseerde arbeidskrachten, werven en waterinfrastructuur die niet eenvoudig konden worden gekopieerd. De voorsprong zat allang niet meer alleen in de zaagmolen.

21 maart 1631 — een eigen weeshuis

De groei had ook sociale gevolgen. Op 21 maart 1631 verleenden de Staten van Holland, na een verzoek van burgemeesters, schepenen en vroedschappen, toestemming voor de oprichting van een weeshuis voor Zaandam. Het octrooi gold voor Oost- én Westzaandam. Dat is belangrijk: terwijl de economie snel industrialiseerde, moesten ook de gevolgen van ziekte, sterfte en ouderloosheid worden opgevangen. Een groeiend productiecentrum had niet alleen werven, molens en ondernemers nodig, maar ook instellingen voor mensen die buiten het economische succes vielen. Het weeshuis werd bovendien nog gezamenlijk door beide delen van Zaandam gedragen.

20 januari 1632 — Oostzaan en Oostzaandam over bestuur

Op 20 januari 1632 richtten de vroedschappen en regenten van Oostzaan en Oostzaandam zich gezamenlijk tot de Staten. Zij klaagden dat de bestuurlijke organisatie steeds moeilijker functioneerde. Volgens de stukken waren er op dat moment 31 vroedschappen, zeven schepenen en vier schotvangers betrokken bij bestuur en rechtspraak. Achter de snelle economische groei zat dus een bestuursstructuur die nog sterk uit oudere dorps- en bansverhoudingen stamde. Het nieuwe industriële Zaandam begon steeds minder goed te passen in de bestuurlijke vormen waarin het eeuwenlang had gefunctioneerd.

1632–1633 — het veld wordt bedrijfsterrein

De industrialisering schoof ondertussen verder van de Zaanoever het veen in. Langgerekte percelen en sloten maakten het mogelijk molens achter de dijk te bouwen. Hout kon per schuit worden aangevoerd en planken konden langs dezelfde route terug naar de werf. Vooral het Westzijderveld werd steeds belangrijker. De oude landbouwkundige verkaveling werd niet vernietigd maar hergebruikt. Een sloot die ooit vooral water uit een veenperceel had afgevoerd, kon nu een transportweg naar een zaagmolen worden. Daardoor groeide Zaandam zonder een vooraf ontworpen industrieplan. Het bestaande landschap werd stap voor stap tot productielandschap omgevormd.

1633 — conflict wordt openlijk

In 1633 liepen bestuurlijke spanningen in Westzaandam zo hoog op dat een drost uit Haarlem met zijn dienaren werd opgeroepen. Er ontstond oproer en ook de baljuw werd bedreigd. In november 1633 werden nog eens tachtig man gestuurd. Deze gebeurtenissen laten zien dat de bestuurlijke veranderingen niet rustig aan een vergadertafel verliepen. Westzaandam was economisch sterk gegroeid maar bleef binnen de Banne Westzaan in een ondergeschikte positie. De tegenstelling tussen economische macht en bestuurlijke zeggenschap begon daardoor steeds scherper te worden.

25 oktober 1633 — nog één gemeenschap

Ondanks zulke conflicten waren Oost- en Westzaandam sociaal nog sterk verweven. Op 25 oktober 1633 verklaarden inwoners van Westzaandam dat beide dorpen gezamenlijk beschikten over een kapel, school, weeshuis en vroemoershuijs, een voorziening rond de vroedvrouw. Oostzaandam betaalde volgens deze verklaring twee derde van de gezamenlijke kosten en Westzaandam één derde. Dat gegeven is belangrijk voor het dagelijkse leven. Terwijl bestuurders ruzieden over bevoegdheden, werden onderwijs, geboortezorg en wezenzorg nog gezamenlijk georganiseerd. Economisch én sociaal vormden beide oevers in veel opzichten nog één leefwereld.

29 november 1633 — ook de kerkelijke scheiding komt dichterbij

Op 29 november 1633 verklaarden gereformeerden in Westzaandam dat zij een eigen kerk wensten. De groei van Westzaandam had dus niet alleen economische en bestuurlijke gevolgen. Ook de kerkelijke infrastructuur begon zich aan te passen aan een grotere bevolking en een sterkere lokale identiteit. De oude gezamenlijke voorzieningen voldeden steeds minder aan alle wensen. Kerk, school, armenzorg en bestuur raakten daardoor met elkaar verweven in het conflict over zelfstandigheid. De scheiding van 1635–1636 kwam niet uit het niets; zij was het resultaat van jaren waarin beide delen van Zaandam economisch groeiden en bestuurlijk uit elkaar begonnen te bewegen.

16 januari 1634 — de armen nog gezamenlijk onderhouden

Een verklaring van 16 januari 1634 vermeldt dat Oost- en Westzaandam hun armen nog gezamenlijk onderhielden. Dat is een klein maar veelzeggend detail. Achter de spectaculaire groei van molens en scheepswerven leefden ook gezinnen die het zonder ondersteuning niet redden. Ziekte, overlijden van een kostwinner, werkloosheid, ouderdom of een mislukte onderneming konden een huishouden snel in moeilijkheden brengen. Armenzorg vormde daarom een noodzakelijk onderdeel van dezelfde samenleving waarin Pieter Ghijsen zijn ondernemingen uitbreidde en houtzagers nieuwe molens bouwden. Groei betekende niet dat armoede verdween.

4 juni 1634 — Maerten Cornelisz. opnieuw in de bronnen

Op 4 juni 1634 treffen we Maerten Cornelisz. uit Zaandam opnieuw aan in de officiële windrechtadministratie, nu met een verbandakte voor een houtzaagmolen te Zaandam. Hij was al in 1619 als vroege molenondernemer naar voren gekomen. Vijftien jaar later stond zijn onderneming dus nog steeds in de administratieve bronnen. Zulke terugkerende namen zijn waardevol omdat zij continuïteit laten zien. De Zaanse industriële ontwikkeling bestond niet uitsluitend uit telkens nieuwe pioniers. Sommige ondernemers bleven tientallen jaren actief, investeerden opnieuw en droegen hun kennis en bezit mogelijk binnen familie- en zakelijke netwerken verder.

7 oktober 1634 — Westzaandam schrijft zelf besluiten op

Op 7 oktober 1634 begonnen de regeerders van Westzaandam op eigen gezag een eigen resolutieboek bij te houden. Dat lijkt administratief, maar het is een duidelijk teken van groeiend zelfbewustzijn. Westzaandam wilde steeds meer eigen zaken regelen. Een gemeenschap met honderden bedrijven, druk scheepvaartverkeer en een groeiende bevolking had dagelijks beslissingen nodig over openbare orde, armenzorg, wegen, water en andere plaatselijke belangen. De economische ontwikkeling trok daardoor bestuurlijke verandering mee. De molenvelden en scheepswerven schiepen uiteindelijk ook een behoefte aan bestuur dat dichter bij die nieuwe economische werkelijkheid stond.

1635 — Pieter Ghijsen nog steeds aan de Zaan

Het Caartboek van 1635 bevestigt dat Pieter Ghijsen nog steeds eigenaar was van zijn houtzaagmolen aan de Westzaandamse Zaanoever. Zijn bedrijf was dus geen kortstondige onderneming uit 1629. Ghijsen ontwikkelde zich verder als houtkoper, reder en een van Zaandams grootste scheepsbouwers. Later werden drie Westzaandamse werven met hem verbonden. Zijn loopbaan laat zien hoe verticale samenhang kon ontstaan: hout kopen, hout zagen, schepen bouwen en deelnemen aan rederij lagen bij één ondernemer dicht bij elkaar. Daardoor konden grote Zaanse ondernemers steeds meer onderdelen van hun eigen productieketen beheersen.

1635 — Jan Jansz. Backer en Dirck Taemisz. Verdoes meten de erven

In 1635 maakten de landmeters Jan Jansz. Backer en Dirck Taemisz. Verdoes het belangrijke Caertboek van de Lengte en Breete der erven, werven en landen, liggende aan de westzijde van de Zaen. Zij werkten op last van hoge bestuurlijke en waterstaatkundige autoriteiten. Op 62 terreinkaarten werden erven, werven, molens en namen van eigenaren vastgelegd. Het kaartboek ontstond mede doordat voortdurend discussie bestond over vergroting van erven ten koste van het Zaanwater. Daardoor kunnen we het industriële landschap van 1635 niet alleen beschrijven, maar op sommige plaatsen bijna perceel voor perceel volgen.

25 juni 1635 — het Hof van Holland beslist

Op 25 juni 1635 kwam een beslissend vonnis van het Hof van Holland. Het Hof beval een volledige scheiding van de huishoudelijke samenwerking tussen Oost- en Westzaandam. Daarmee werd een proces bezegeld dat in de voorafgaande jaren steeds conflictueuzer was geworden. De twee delen hadden lang gezamenlijk kapel, school, weeshuis, vroedvrouwvoorziening en armenzorg gedragen, hoewel zij juridisch al tot verschillende bannen behoorden. Nu werd ook die gezamenlijke huishouding opgebroken. De economische werkelijkheid bleef echter veel minder gemakkelijk te scheiden dan een bestuurlijk besluit suggereerde.

1635–1636 — Westzaandam krijgt een eigen bestuursarchief

Vanaf 1635 begint het afzonderlijke archief van het gemeentebestuur van Westzaandam; voor Oostzaandam begint dat in 1636. Dat betekent niet dat beide plaatsen opeens volledig zelfstandige steden werden. Westzaandam bleef onderdeel van de Banne Westzaan en Oostzaandam van de Banne Oostzaan. Wel gingen steeds meer huishoudelijke en plaatselijke bestuurstaken afzonderlijk functioneren. De bestuurlijke tweedeling die nu zichtbaar werd, zou tot 1811 blijven bestaan, terwijl buitenstaanders beide plaatsen vaak eenvoudig als Saardam of Zaandam bleven aanduiden.

4 april 1636 — de Hoge Raad bevestigt de scheiding

Op 4 april 1636 bevestigde de Hoge Raad het vonnis van het Hof van Holland. Daarmee werd de scheiding definitief. Oost- en Westzaandam moesten vervolgens afspraken maken over voorzieningen, financiën en andere zaken die zij tot dan toe gezamenlijk hadden beheerd. Dit is daarom een veel scherper historisch breekpunt dan alleen “rond 1636”. 25 juni 1635 was de uitspraak van het Hof; 4 april 1636 de bevestiging door de Hoge Raad. Vanaf dat moment begon bestuurlijk een tijdperk van twee Zaandammen, hoewel economisch de scheiding veel minder duidelijk was.

1636 — het Kattegat opent nieuwe ruimte

Juist rond 1636, het jaar van de bestuurlijke scheiding, werd aan de Voorzaan nieuwe ruimte voor bedrijvigheid gewonnen. Moerassige rietlanden bij de Zuiddijk werden geschikt gemaakt voor houtopslag, scheepswerven en andere bedrijven. Het gebied bij het latere Kattegat, aanvankelijk verbonden met de Ooster Hem, bood ruimte die langs oudere dijken steeds moeilijker te vinden was. De expansie van de scheepsbouw verplaatste zich daarmee verder naar de Voorzaan. Dezelfde ontwikkeling zou in 1647 met het Nieuwe Werk en verdere ontginning opnieuw een grote sprong maken, maar dat ligt buiten dit deel.

Hogendijk, Molenbuurt en Kattegat — verschillende productiewerelden

Rond 1636 waren binnen Zaandam verschillende economische zones herkenbaar. Aan Hogendijk en Hoge Horn lag de oude scheepsbouwwereld met werven en toeleveranciers. In en achter de Molenbuurt stonden steeds meer molens en opslagplaatsen. In het Westzijderveld breidde de productie zich via sloten uit. Aan de Zuiddijk en het Kattegat ontstond nieuwe ruimte voor grootschaliger scheepsbouw. Die gebieden stonden niet los van elkaar. Schuiten vervoerden hout van molen naar werf; smeden en andere ambachtslieden leverden onderdelen; schippers brachten materiaal en namen producten weer mee. Zaandam functioneerde steeds meer als één groot productiegebied.

De Krimp en de wereld achter de Hogendijk

Ook achter de Hogendijk veranderde de ruimte. De dijksloot werd plaatselijk verlegd, waardoor de Krimp ontstond en achter de toeleveringsbedrijven grotere erven beschikbaar kwamen. In deze werfwereld werkten onder anderen smeden, blokmakers, mastenmakers, houtsnijders en zeilmakers. Via de Krimpersloot bleven de erven met het water verbonden. Daarmee zien we opnieuw hetzelfde patroon: de groei werd mogelijk doordat Zaandammers het bestaande waterlandschap telkens aanpasten. Een sloot, dijk of buitendijks stuk land was geen statisch gegeven; het kon worden verlegd, opgehoogd of ingericht om nieuwe economische functies mogelijk te maken.

Arbeiders achter de namen van de ondernemers

Naast Pieter Ghijsen, Cornelis Pietersz., Jan IJsbrantsz., Garrebrant Jansz. en Maerten Cornelisz. stonden honderden minder zichtbare arbeiders. Scheepstimmerlieden bepaalden de vorm van het schip, maar knechten sleepten balken en richtten spanten op. Molenknechten hielden machines draaiende. Breeuwers werkten met vezels, pek en teer. Smeden maakten nagels, bouten, ankers en gereedschap. Schippers brachten grondstoffen. Vrouwen hielden huishoudens draaiende, dreven handel, beheerden bezit en konden door huwelijk of erfenis bij bedrijven betrokken raken. Zonder deze minder vaak genoemde mensen hadden de bekende ondernemers hun productie nooit kunnen bereiken.

Van ambachtsman naar meester-grootscheepmaker

De veranderingen zijn ook zichtbaar in de benamingen van het vak. Rond 1600 werden scheepsbouwers nog geregeld als hellinglieden of meester-timmerlieden aangeduid. In de eerste helft van de zeventiende eeuw verschijnt steeds sterker de meester-grootscheepmaker: een ondernemer die grote zeegaande schepen kon laten bouwen en daarvoor een complete organisatie van vaklieden en leveranciers nodig had. Een werf werd daarmee meer dan een plaats waar een timmerman met enkele knechten werkte. Zij werd een bedrijf waarin grondstoffen, kapitaal, gespecialiseerde arbeid en internationale opdrachten samenkwamen.

1636 — twee Zaandammen maar één arbeidsmarkt

Toen de Hoge Raad op 4 april 1636 de bestuurlijke scheiding bevestigde, liep er geen economische grens door het midden van de Zaan. Een Westzaandamse ondernemer kon hout kopen van iemand aan de oostzijde. Een Oostzaandamse schipper kon lading vervoeren voor een Westzaandamse werf. Familieleden konden aan weerszijden wonen en kapitaal of bezit delen. Arbeiders voeren eenvoudig de rivier over. Dezelfde Amsterdamse, Oostzee- en Noordzeemarkten bepaalden de vraag voor beide delen. Bestuurlijk ontstonden twee Zaandammen; economisch bleef er één steeds dichter verweven productielandschap bestaan.

Van 1621 naar 1636

De vijftien jaren tussen 1621 en 1636 laten zich opvallend nauwkeurig volgen. In 1621 probeerde Amsterdam Zaanse scheepsreparatie af te remmen en vroegen Zaandammers vanwege de dichtgroeiende Binnenzaan om rooimeesters. In 1627 volgde opnieuw een Amsterdams reparatieverbod en verdween tegelijkertijd het Amsterdamse handzagersgilde. Op 9 augustus 1627 kregen Cornelis Pietersz. en Jan IJsbrantsz. hun windbrieven. Op 20 april 1628 werden de financiële verplichtingen rond de molens vastgelegd en op 14 maart 1629 vinden we Garrebrant Jansz. aan de Oostzaandamse kant.

In 1629 bezat Pieter Ghijsen zijn houtzaagmolen aan de Zaan. Rond 1630 waren er ongeveer 21 Zaandamse scheepswerven. Op 21 maart 1631 kregen Oost- en Westzaandam toestemming voor een gezamenlijk weeshuis. Daarna liepen bestuurlijke spanningen snel op: 25 oktober 1633 werd nog verklaard dat kapel, school, weeshuis en vroedvrouwvoorziening gezamenlijk waren; 16 januari 1634 gold dat eveneens voor de armenzorg. Op 7 oktober 1634 begon Westzaandam een eigen resolutieboek.

In 1635 legden Jan Jansz. Backer en Dirck Taemisz. Verdoes de westelijke Zaanerven, werven en molens nauwkeurig op kaart vast. Op 25 juni 1635 beval het Hof van Holland de huishoudelijke scheiding. De Hoge Raad bevestigde dat op 4 april 1636. Tegelijk werden bij de Zuiddijk nieuwe terreinen voor werven en houtbedrijven bruikbaar gemaakt. Daarmee eindigt dit deel op een betekenisvol moment: Zaandam was bestuurlijk in tweeën gedeeld, maar was economisch inmiddels veel sterker met zichzelf én met de internationale handelswereld verbonden dan ooit tevoren.