Amsterdam in de vroege vijftiende eeuw — Deel 2

De kloosters van Grimmenes en Gansoord binnen de Oudezijds Voorburgwal

Sinds 1393 bezat Amsterdam met het Oude Nonnenklooster een volledig regulier vrouwenklooster. Het lijdt weinig twijfel dat het Nieuwe Nonnenklooster, waar Margriet Arendsdr in 1402 met de bouw van Ter Lelie begon, het tweede Amsterdamse vrouwenklooster werd. Veel moeilijker is vast te stellen of Ter Lelie ook het tweede nieuwe zusterhuis was. Na de hervorming van het oorspronkelijke Amsterdamse zusterhuis tot het Oude Nonnenklooster ontstonden namelijk verschillende nieuwe vrouwengemeenschappen die aanvankelijk nauwelijks schriftelijke sporen nalieten.

De vrouwen woonden samen, baden, werkten en bestuurden hun huishouden, maar traden pas duidelijk in de bronnen naar voren wanneer zij grond kochten, een erf in pacht namen of zich aansloten bij de Derde Orde van Sint-Franciscus. Wat zich vóór die regularisering afspeelde, blijft vrijwel altijd verborgen. Het eerste huis kon jaren vóór de oudste oorkonde bestaan hebben. Daardoor kan geen betrouwbare chronologische rangorde van de gemeenschappen worden gemaakt.

Van de dertien kloosters van de tweede generatie lagen er vijf in Grimmenes en Gansoord en nog eens zes aan de rand van Grimmenes. Samen vormden zij bijna een kring rond het woonhuis van Gijsbert Dou. Zijn huis stond niet buiten dit religieuze landschap, maar er middenin. Wie de kloosters geografisch volgt, begint aan de Amstel en loopt vervolgens oostwaarts naar de straat door Grimmenes en de Oudezijds Voorburgwal. Aan de overzijde van die gracht lagen daarna nog meer religieuze huizen.

Binnen de Voorburgwal lagen achtereenvolgens het St.-Mariaklooster, het St.-Claraklooster, het St.-Barbaraklooster en het St.-Maria-Magdalenaklooster. Ten noorden van de Vogelenzang lag in Gansoord het St.-Margrietenklooster. Elk huis had zijn eigen oorsprong, maar steeds keren dezelfde elementen terug: een groep religieus levende vrouwen, een gewoon woonhuis, een erf dat gehuurd of in erfpacht gehouden werd, een priester of biechtvader, een netwerk van Amsterdamse poorters en een geleidelijke verandering van eenvoudig zusterhuis in erkend klooster.

Magdalena Jacobsdr en het St.-Mariaklooster

Een vrouwenhuis tussen de Amstel en de straat

Het St.-Mariaklooster lag aanvankelijk als enige klooster in Grimmenes tussen de Amstel en de doorgaande straat. Ten westen lag het water; aan de oostzijde liep de straat door de buurt. Pas rond 1440 zou aan de westkant van deze straat het Cellebroersklooster worden gesticht. In de vroege vijftiende eeuw stond het huis van St. Maria hier nog betrekkelijk alleen.

Waarschijnlijk behoorde St. Maria tot de jongere kloosters van Grimmenes. De oudste zekere vermelding dateert van 18 januari 1417. Het is een oorkonde die door het klooster zelf werd uitgevaardigd. Daaruit blijkt tegelijk hoe jong en nog weinig ontwikkeld de instelling vermoedelijk was: de oorkonde vermeldt uitdrukkelijk dat het klooster nog geen eigen zegel bezat.

Het ontbreken van een conventszegel betekent niet noodzakelijk dat de vrouwengemeenschap pas in 1417 was ontstaan. Het klooster kon jong zijn, terwijl de groep vrouwen al veel langer samenleefde. Dat onderscheid tussen gemeenschap en instelling blijft ook hier van belang. Een zusterhuis kon bestaan zonder eigen zegel, vaste kapel, zelfstandig grondbezit of formele kloosterrechten. Pas wanneer het huis als instituut ging optreden, moest het over een eigen juridische vertegenwoordiging beschikken.

De oorkonde van 1417 betrof de verkoop van een tuin aan het Oude Nonnenklooster. De tuin lag in het complex ten zuiden van het klooster van de Oude Nonnen en werd volledig door andere erven van dat klooster omgeven. Op het eerste gezicht kan het eenvoudig een moestuin zijn geweest die de Mari zusters voor voedselvoorziening of ontspanning gebruikten.

Er bestaat echter een andere mogelijkheid. De vrouwen van het latere St.-Mariaklooster kunnen vóór 1417 op deze tuin hebben gewoond. Op het terrein kan een eenvoudig houten woonhuis hebben gestaan. Na de verkoop aan de Oude Nonnen zouden zij dit gebouw kunnen hebben afgebroken, meegenomen en op hun nieuwe plaats in Grimmenes opnieuw hebben opgebouwd.

Dat klinkt voor een later tijdperk ongewoon, maar houten huizen waren in het middeleeuwse Amsterdam verplaatsbaar. Ook kloostergebouwen konden worden afgebroken en elders weer worden opgericht. De eigendom van een huis en die van de onderliggende grond hoefden bovendien niet bij dezelfde persoon of instelling te berusten. Het is daarom denkbaar dat de zusters hun woning meenamen toen zij hun tuin verkochten.

Een mogelijk begin op grond van de Oude Nonnen

Een verblijf bij het Oude Nonnenklooster zou aansluiten bij een breder patroon. Verschillende Amsterdamse religieuze gemeenschappen begonnen buiten of aan de rand van de bebouwde stad. Dat gold voor het oorspronkelijke zusterhuis van de Oude Nonnen, voor het Nieuwe Nonnenklooster en waarschijnlijk ook voor het St.-Catharinaklooster.

Daarnaast ontstonden verscheidene jongere vrouwenhuizen op grond waarop het Oude Nonnenklooster eigendoms- of erfpachtrechten bezat. Dat gold zeker voor St. Agnes en waarschijnlijk ook voor St. Catharina en St. Cecilia. Bij het Nieuwe Nonnenklooster is een dergelijke relatie mogelijk, maar niet volledig bewijsbaar. Ook het eerste huis van St. Ursula kan met grond van de Oude Nonnen verbonden zijn geweest.

Wanneer het St.-Mariaklooster vóór 1417 inderdaad op de verkochte tuin had gestaan, zou ook deze gemeenschap uit de ruimtelijke en juridische omgeving van het Oude Nonnenklooster zijn voortgekomen. De verkoop van de tuin kon dan het sluitstuk van de verhuizing naar Grimmenes zijn geweest.

De bronnen laten echter niet toe deze mogelijkheid tot zekerheid te verheffen. Er wordt nergens uitdrukkelijk gezegd dat op de tuin een huis stond of dat de zusters er gewoond hadden. Het kan dus ook werkelijk slechts een losse kloostertuin zijn geweest.

Een kloosterterrein waarvan de verwerving verborgen blijft

Hoe, wanneer en met hulp van wie de zusters hun terrein tussen de Amstel en de straat in Grimmenes verkregen, is volledig onduidelijk. Het archief van St. Maria bevat vrijwel geen documenten uit de eerste halve eeuw van zijn bestaan. Juist de transportakten en pachtoorkonden die de vorming van het terrein zouden kunnen verduidelijken, ontbreken.

Ook de erfpachten waarmee het kloosterterrein belast was, bieden nauwelijks houvast. De Onze-Lieve-Vrouwebroederschap in de kapel ter Heilige Stede bezat sinds 31 augustus 1368 een eeuwige pacht op een erf in Grimmenes. Dit erf is later in het terrein van het St.-Mariaklooster opgegaan.

De eerste bewaarde vermelding waarin het klooster zelf in plaats van een Amsterdamse poorter als betaler wordt genoemd, dateert echter pas uit 1455–1456. Uit die vermelding blijkt niet hoelang de zusters de pacht toen al betaalden. Het erf kan kort tevoren zijn verworven, maar ook al tientallen jaren tot het klooster hebben behoord.

De pacht is terug te vinden in een legger van het Heilig-Kruisgilde in de Heilige Stede, het latere Geselbroedersgilde. De oorspronkelijke ontvanger, de Onze-Lieve-Vrouwebroederschap, was in de eerste helft van de vijftiende eeuw in deze broederschap opgegaan. Daardoor kwam ook de oude rente in het register van het Heilig-Kruisgilde terecht.

Zeven gulden en vijf stuivers voor de pater van St. Barbara

Een in 1582 door de stedelijke tresorie opgestelde inventaris van de Amsterdamse kloostergoederen vermeldt nog een tweede intrigerende last. Het St.-Mariaklooster moest jaarlijks zeven gulden en vijf stuivers betalen aan de pater van het schuin tegenover gelegen St.-Barbaraklooster.

Deze betaling wijst niet op een oorspronkelijke afhankelijkheid van St. Maria tegenover St. Barbara. Zij was vrijwel zeker ontstaan doordat St. Barbara na 1500 een bestaande eeuwige rente had aangekocht die rustte op een erf dat in de late vijftiende eeuw tot het St.-Mariaklooster was gaan behoren.

Het bedrag van zeven gulden en vijf stuivers vertegenwoordigde in 1582 precies de waarde van vijf nieuwe Wilhelmusschilden. Eén Wilhelmusschild werd toen op één gulden en negen stuivers gerekend.

In 1500 stichtten de kleinkinderen van Heiman van Lip een vicarie op het Verversaltaar in de Nieuwe Kerk. Tot de goederen waarmee deze vicarie werd begiftigd, behoorde een jaarlijkse erfpacht van vijf Wilhelmusschilden op een erf bij de Lange Brug. Deze brug lag over de Amstel ter hoogte van het St.-Mariaklooster.

Toen de rente oorspronkelijk werd gevestigd, woonde Kerstine, de weduwe van Pieter Jacob Lisenz, op het erf en was zij de betaler. Bij de vicariestichting van 27 oktober 1500 werd de rente inmiddels door het St.-Mariaklooster betaald. Het erf was dus vóór of omstreeks dat jaar in het kloosterterrein opgenomen.

In de goederenstaat van 1582 wordt geen tweede rente van vijf Wilhelmusschilden of zeven gulden en vijf stuivers genoemd. De betaling aan de pater van St. Barbara moet daarom dezelfde rente zijn geweest. Vermoedelijk verkocht het Kartuizerklooster, dat als collator over de vicarie beschikte, de rente op een onbekend moment na 1500 aan het St.-Barbaraklooster.

Een zeventiende-eeuwse legger van de vicariegoederen van het Burgerweeshuis, rechtsopvolger van het Kartuizerklooster, ondersteunt deze reconstructie. In 1612 ontbraken juist bij dit deel van het vicariegoed de oudere eigendomsakten. Het ontbreken van retroacta is een aanwijzing voor verkoop, omdat bij vervreemding van onroerend goed of renterechten de oudere bewijsstukken gewoonlijk aan de koper werden meegegeven.

Bij andere delen van dezelfde vicarie waren de oude stukken nog wel aanwezig of konden zij nauwkeurig worden aangewezen. Een rente van zeven Wilhelmusschilden en zes stuivers op het zogenoemde Soethoutgenshuis in de Oudebrugsteeg was in 1612 bijvoorbeeld nog met retroacta geregistreerd, al zijn die documenten later verdwenen. Een oudere akte betreffende een rente van twee Rijnsguldens per jaar is zelfs nog in het kloosterarchief bewaard gebleven. Juist het selectieve ontbreken van de stukken over de vijf Wilhelmusschilden wijst daarom op overdracht aan St. Barbara.

Wie waren “die susteren” in de Nes?

Het St.-Mariaklooster was mogelijk niet de eerste vrouwengemeenschap tussen de Amstel en de straat in Grimmenes. De oudste legger van het Oude Gasthuis vermeldt in 1410–1411 een huis “aan de waterzijde in de Nes” dat door het gasthuis was verpacht aan “die susteren”.

De bijbehorende erfpacht werd kort na de stadsbrand van 1421 afgekocht. De post werd doorgestreept en keerde daardoor niet in latere leggers terug. Het is dan ook niet mogelijk het erf met zekerheid op een latere stadsplattegrond te lokaliseren.

Een buurman die rond 1400 bij het perceel wordt genoemd, de Gelderse ministeriaal Jorden van Tiel, helpt evenmin verder. Zijn bezit is niet nauwkeurig genoeg te plaatsen om het huis van de zusters te identificeren.

De volgorde waarin de erven in de oudste gasthuislegger staan, biedt een mogelijke aanwijzing. Direct na elkaar worden twee percelen in Grimmenes genoemd. Het eerste lag aan de landzijde, tussen de straat en de Oudezijds Voorburgwal. Het tweede, dat van de zusters, lag aan de waterzijde, tussen de straat en de Amstel.

Beide erven waren door het gasthuis verpacht en de pacht was in dezelfde muntsoort vastgesteld: Franse schilden. Deze munt wijst op een verpachting tussen ongeveer 1375 en 1410, met de periode 1375–1393 als meest waarschijnlijk.

Mogelijk waren de twee erven ooit één doorlopend perceel geweest dat zich van de Amstel tot de stadsrand uitstrekte. Het gasthuis kan de delen gelijktijdig in pacht hebben uitgegeven. Het erf aan de landzijde is wel te plaatsen. Het lag ten zuiden van het huis van St. Clara, ongeveer tegenover het latere St.-Mariaklooster.

Wanneer de twee posten werkelijk oorspronkelijk één samenhangend bezit vormden, lag het erf van “die susteren” aan de overzijde van de straat, precies op of bij de plaats waar later St. Maria stond. In dat geval zou met de zusters uit 1410–1411 de gemeenschap van St. Maria bedoeld kunnen zijn.

De reconstructie blijft echter onzeker. Het is ook mogelijk dat het om een ander zusterhuis ging dat later verdween. Na het vertrek van de oorspronkelijke bewoonsters kan het huis weer door poorters zijn gebruikt of pas veel later in het St.-Mariaklooster zijn opgenomen. De bronnen bieden geen doorslaggevend bewijs.

Tideman Braem zegelt voor de zusters

De organisatorische ontwikkeling van St. Maria volgde het patroon van de meeste Amsterdamse vrouwenhuizen. De gemeenschap begon als zusterhuis en veranderde daarna in een tertiarissenklooster. Zij kreeg uiteindelijk de mogelijkheid van clausuur, maar maakte niet de verdere overgang naar een klooster van reguliere kanunnikessen.

Op 17 november 1431 verleenden de deken en het kapittel van St. Marie in Den Haag de gebruikelijke kloosterrechten aan St. Maria. Dat gebeurde betrekkelijk laat. De zusters waren op dat moment al minstens veertien jaar bij de Derde Orde aangesloten.

Sommige rechten bezaten zij in de praktijk vermoedelijk al vóór 1431. Het recht om een eigen biechtvader te kiezen lijkt daar een voorbeeld van. In 1417 trad de priester Tideman Braem als biechtvader van de gemeenschap op.

Omdat het convent noch zijn leidster over een zegel beschikte, bekrachtigde Braem de verkoopakte van de tuin aan het Oude Nonnenklooster met zijn persoonlijke zegel. Daarmee werd de priester niet alleen geestelijk begeleider, maar ook een onmisbare juridische vertegenwoordiger van de jonge gemeenschap.

Rond 1430 had St. Maria een andere biechtvader, Nicolaas Jansz. In een ongedateerde oorkonde trad Andries Frederiksz als voogd van ministerse en zusters op. Andries was in de jaren twintig van de vijftiende eeuw meermaals schepen en burgemeester van Amsterdam. Op grond van zijn bestuurlijke loopbaan moet het stuk waarschijnlijk enkele jaren vóór of na 1430 worden geplaatst.

Magdalena Jacobsdr blijft aan het hoofd

Ministerse was Magdalena Jacobsdr. Zij leidde de zusters al bij de eerste zekere vermelding in 1417 en bekleedde haar functie rond 1430 nog steeds. Haar lange ambtsperiode maakt het mogelijk dat zij niet alleen een vroege overste was, maar ook de grondlegster van de gemeenschap.

Over haar familie, bezit en maatschappelijke achtergrond is niets bekend. Dat ontbreken van gegevens is typerend voor de vrouwelijke devoten die in de eerste decennia aan het hoofd van de Amsterdamse zusterhuizen stonden. Priesters, schepenen, grondbezitters en voogden zijn via andere ambten en transacties vaak te volgen. Vrouwen als Magdalena verschijnen vrijwel uitsluitend wanneer zij namens hun gemeenschap in een oorkonde optreden.

Zij moet niettemin een centrale rol hebben vervuld. Onder haar leiding verwierf de gemeenschap een vaste plaats, trad zij toe tot de Derde Orde, werkte zij met opeenvolgende biechtvaders en ontwikkelde zij zich tot een zelfstandig klooster. Dat haar persoonlijke verleden uit de bronnen verdwenen is, maakt haar betekenis voor het ontstaan van St. Maria niet kleiner.

Gijsbert Dou tussen St. Clara en St. Barbara

Twee erven van Jan Scincke

Het St.-Claraklooster lag in het zuidelijke deel van Grimmenes tussen de doorgaande straat en de Oudezijds Voorburgwal. De oorsprong van zijn terrein kan worden gereconstrueerd dankzij een overeenkomst die het klooster in 1419 met het Regulierenklooster sloot.

Jan Scincke had in 1394 twee erven in Grimmenes beschikbaar gesteld voor de stichting van het Regulierenklooster. In datzelfde jaar werd duidelijk dat het nieuwe mannenklooster niet midden in de stad, maar buiten Amsterdam zou worden gebouwd. De twee stedelijke erven bleven echter met de regulieren verbonden.

Op het zuidelijke erf ontstond het St.-Claraklooster. Op het noordelijke, direct aangrenzende erf kwam het St.-Barbaraklooster tot stand. Beide vrouwengemeenschappen kregen hun eerste terrein dus uit hetzelfde bezit.

In 1419 woonden de zusters van St. Clara samen met hun geestelijke vader Gijsbert Dou op het zuidererf. De oorkonde uit dat jaar geeft een bruikbaar beeld van de inrichting. In de noordoostelijke hoek, aan de Oudezijds Voorburgwal, stond het woonhuis van Dou. De overige grond werd ingenomen door de gebouwen van St. Clara.

Dou woonde daarmee letterlijk op de grens van verschillende religieuze werelden. Het erf was afkomstig van het Regulierenklooster, zelf door hem en zijn kring gesticht. Ten zuiden en westen leefden de Clarazusters. Aan de noordzijde ontstond St. Barbara. De man die de Amsterdamse religieuze hervorming begeleidde, woonde bij de regulieren en tussen de tertiarissen.

De regulieren doen afstand van hun rechten

Met de overeenkomst van 1419 deden de regulieren afstand van hun rechten op de gebouwen en van mogelijke aanspraken die zij tegenover de zusters inzake het erf konden laten gelden. Zij traden op als rechtsopvolgers van de mannen die het Regulierenklooster hadden gesticht.

Die stichters hadden kosten gemaakt voor de bouw en het onderhoud van de huizen in de periode waarin zij zelf nog in Grimmenes woonden. Na hun vertrek naar het buitenklooster konden daaruit eigendoms- of vergoedingsrechten zijn blijven bestaan. Door de overeenkomst werden die beëindigd.

Daaruit volgt dat het terrein niet zelfstandig door de Clarazusters was gekocht. Zij hadden het van het Regulierenklooster gekregen. Waarschijnlijk betrof het een werkelijke schenking en geen erfpacht.

Noch in de latere legger van St. Clara uit 1515–1521, noch in andere bewaarde financiële registers wordt een vaste betaling aan het Regulierenklooster genoemd. Ook bij St. Barbara ontbreekt in de bij de opheffing van het klooster in 1582 opgestelde goederen- en schuldenstaat een erfpacht aan de regulieren. Wanneer beide gemeenschappen jaarlijks voor hun oorspronkelijke erven hadden moeten betalen, zou die last in deze registers vrijwel zeker zijn opgenomen.

De afwezigheid van zo’n betaling wijst erop dat de regulieren beide erven zonder blijvende financiële last hebben afgestaan. Daarmee steunden zij actief het ontstaan van twee nieuwe tertiarissenhuizen.

Een netwerk van Windesheimse kloosters en tertiarissen

In deze overdracht valt de invloed van Gijsbert Dou te herkennen. Hij had zelf een huis op een van de erven en trad als geestelijke vader van St. Clara op. Het is moeilijk voorstelbaar dat de regulieren hun stedelijke grond zonder zijn betrokkenheid aan de vrouwengemeenschappen gaven.

Het ontstaan van St. Clara toont een belangrijk relatiepatroon. Er bestond niet alleen een rechtstreeks verband tussen een religieuze leider en een klooster, in dit geval Dou en St. Clara. Er was ook een institutionele relatie tussen verschillende religieuze gemeenschappen: het Regulierenklooster ondersteunde het St.-Claraklooster.

De Congregatie van Windesheim, waartoe de Amsterdamse regulieren behoorden, stond dus niet uitsluitend voor streng gereguleerde mannen- en vrouwenkloosters. Haar plaatselijke vertegenwoordigers hielpen ook bij de totstandkoming van minder streng geordende tertiarissenhuizen.

Dou bevond zich organisatorisch en geografisch in het centrum. Vanuit zijn woning kon hij de jonge vrouwengemeenschappen begeleiden. Zijn huis stond op regulierengrond, tussen St. Clara en St. Barbara, terwijl op korte afstand andere nieuwe kloosters ontstonden.

Wanneer kwamen de Clarazusters bijeen?

De eerste zekere vermelding in 1414

De oudste zekere vermelding van het St.-Claraklooster dateert uit 1414. Op 9 november van dat jaar verleenden zowel het kapittel van St. Marie in Den Haag als de Amsterdamse vice-cureit van de Oude Kerk privileges aan de gemeenschap.

Deze datum is betrekkelijk laat wanneer St. Clara inderdaad een van de oudste nieuwe vrouwengemeenschappen was. Er bestaan echter aanwijzingen dat de zusters al lang vóór 1414 samenleefden.

De kloosterkroniek van de Agnieten, geschreven in het midden van de zestiende eeuw, vertelt dat de zusters van het latere St.-Agnesklooster zich op St.-Agnesavond, 20 januari 1397, van het huis van St. Clara afscheidden. Wanneer dit bericht betrouwbaar is, bestond St. Clara in 1397 al en was het huis zelfs groot of veelzijdig genoeg om een afzonderlijke gemeenschap voort te brengen.

De bron is problematisch. De schrijver keek ongeveer honderdvijftig jaar terug en beschikte voor de oudste periode niet over dezelfde gedetailleerde boekhouding als voor de tweede helft van de vijftiende eeuw. Het precieze jaar en de precieze dag kunnen daardoor uit een latere kloostertraditie afkomstig zijn.

Een ontstaan rond 1396

Tegenover die onzekerheid staat de nauwe verbinding met Gijsbert Dou. Het is logisch dat nieuwe religieuze vrouwengemeenschappen zich in eerste instantie op hem oriënteerden. Hij was in Amsterdam de bekendste vertegenwoordiger van de Moderne Devotie en had ervaring met het eerste zusterhuis, de hervorming tot het Oude Nonnenklooster en de vorming van het Regulierenklooster.

Wanneer Dou en de andere toekomstige regulieren gedurende de voorbereiding van hun buitenklooster nog in Grimmenes samenwoonden, kunnen de Clarazusters niet vóór 1394–1396 op het erf van Jan Scincke zijn gevestigd. Het terrein was immers tot 1394 voor de regulieren bestemd en werd pas na hun verhuizing beschikbaar.

De meest aannemelijke reconstructie is daarom dat de zusters omstreeks 1396 een eigen huis op het voormalige erf van Jan Scincke kregen. Dat past bij de kroniektraditie waarin St. Agnes zich in januari 1397 van St. Clara afscheidde, zonder dat het precieze verhaal daardoor volledig bewezen is.

De uitbreiding van St. Clara naar het zuiden

De kapel aan de oude noordrand

De precieze uitbreiding van het kloosterterrein kan door het ontbreken van veel transportakten niet volledig worden gevolgd. Vaststaat wel dat St. Clara zich vanuit zijn oudste erf uitsluitend naar het zuiden uitbreidde.

De kapel lag aan de noordrand van het latere complex. Dat past bij de veronderstelling dat zij tot de oudste gebouwen behoorde. Wanneer het terrein later alleen zuidwaarts groter werd, bleef de vroeg gebouwde kapel vanzelf aan de noordzijde liggen.

Rond 1500 bezat het klooster vrijwel alle grond tussen de Grimburgwal, de Oudezijds Voorburgwal, het oudste kloostererf en de straat door Grimmenes.

Tussen ongeveer 1410 en 1450 werden minstens twee erven ten zuiden van het oorspronkelijke terrein verworven. Een daarvan werd op 29 mei 1434 gekocht van Catharina Egbertsdr.

Catharina had familie binnen het klooster. Zuster Agathe Albert Pieter Borstsznsdr behoorde tot haar verwanten. Bij de verkoop trad Albert Pieter Borstsz op als een van Catharina’s vierendelen. Dat waren vier naaste familieleden, afkomstig uit de vier familiekwartieren van een vrouw, die haar bij een rechtshandeling terzijde stonden.

De aanwezigheid van deze familieband maakt het aannemelijk dat de verwerving door St. Clara mede door een kloosterlinge en haar verwanten werd bevorderd. De grond werd weliswaar gekocht, maar de familiekring kan de verkoop mogelijk of aantrekkelijk hebben gemaakt.

Een erfpacht van het Oude Gasthuis

Omstreeks 1450 betaalde het klooster ook een erfpacht aan het Oude Gasthuis. In 1410–1411 werd deze pacht nog voldaan door Heintgin Eilartsz. Het klooster moet het betreffende erf dus na 1410 hebben verworven.

Het kan niet het in 1434 van Catharina Egbertsdr gekochte perceel zijn. In de vrijwaringsclausule van de verkoopakte van 1434 wordt geen last ten gunste van het Oude Gasthuis genoemd. Een bestaande erfpacht moest bij een overdracht worden opgegeven. De afwezigheid ervan betekent dat het om een ander erf ging.

St. Clara had tussen 1410 en 1450 dus minstens twee afzonderlijke uitbreidingen naar het zuiden gerealiseerd: het erf van Catharina en een met gasthuispacht belast perceel.

Drie erven van het St.-Laurensgilde

In de tweede helft van de vijftiende eeuw kwamen daar minimaal drie erven bij. Twee lagen aan de Oudezijds Voorburgwal en één aan de straat in Grimmenes. Deze percelen waren in de veertiende eeuw verbonden geweest met het St.-Laurensgilde in de kapel ter Heilige Stede.

De oude eigendoms- en erfpachtrechten bleven ook na de verwerving door het klooster bestaan. Daardoor betaalde St. Clara later drie afzonderlijke pachten. Zij worden zowel in de legger van het klooster als in die van het Burgerweeshuis genoemd. Het Burgerweeshuis werd na 1579 de rechtsopvolger van het St.-Laurensgilde.

De drie percelen waren door vroegere erfsplitsingen ontstaan. Zij liepen niet ieder volledig van de straat tot de burgwal door. Sommige eindigden halverwege tegen een ander erf. De volgorde waarin de renten in de legger van St. Clara staan, geeft vermoedelijk ook de volgorde weer waarin het klooster de grond verwierf.

Het eerste was een huis en erf aan de straat in Grimmenes. Het St.-Laurensgilde gaf dit op 6 maart 1378 uit tegen een jaarlijkse pacht van twee Franse schilden. Op de achterzijde van de erfpachtoorkonde schreef een vijftiende-eeuwse hand later “Sinte Claer”. Daaruit blijkt dat de pacht in die tijd door het klooster werd betaald.

In 1453 was het erf nog particulier bezit. Wegens achterstallige betaling stelde het Amsterdamse gerecht het St.-Laurensgilde opnieuw in het bezit. Daarna moet het aan St. Clara zijn gekomen. Mogelijk gebeurde dat tussen 1453 en 1456.

Een akte uit 1373 noemt naast dit perceel nog een ander erf van het St.-Laurensgilde, zonder te zeggen aan welke zijde dat lag. Het kan het tweede erf zijn geweest dat in 1456 aan bezit van St. Clara grensde. Wanneer deze identificatie juist is, had het klooster het eerste erf inderdaad vóór 1456 verworven.

Het tweede perceel lag eveneens aan de straat door Grimmenes. Het gilde gaf het op 10 december 1456 uit tegen een jaarlijkse pacht van één Rijnsgulden. Aan de noordzijde grensde het toen aan een erf van het St.-Claraklooster. Ook op deze oorkonde schreef dezelfde vijftiende-eeuwse hand “Sinte Claer”. Het klooster verwierf dit tweede erf dus na 1456.

Het derde was een huis en erf aan de Oudezijds Burgwal. Een particulier had het op 4 januari 1373 in erfpacht uitgegeven tegen één pond Hollands per jaar. Op de rugzijde staat opnieuw de naam “Sinte Claer”, geschreven door dezelfde hand.

Omdat de oorkonde later in het archief van het St.-Laurensgilde terechtkwam, moet het gilde de erfpacht of het recht daarop in of na 1373 hebben gekocht. Uit de kloosterleggers blijkt dat St. Clara het erf vóór 1515 in bezit had. Waarschijnlijk werd het, net als het tweede perceel, pas na 1456 aan het kloosterterrein toegevoegd.

Van houten zusterhuis tot groot tertiarissenklooster

Het vroege ontstaan, de vermoedelijke afsplitsing van St. Agnes en de eenvoudige gebouwen die in 1419 op het erf stonden, wijzen allemaal in dezelfde richting. St. Clara begon klein, als een huis van zusters van het Gemene Leven.

De eerste gebouwen waren schamele houten huizen. Een volledig kloostercomplex met stenen kapel, dormitorium, refter en pandgang bestond nog niet. De vrouwen hadden aanvankelijk vooral een plaats nodig om gezamenlijk te wonen en hun religieuze levenswijze te volgen.

In 1414 was het zusterhuis inmiddels veranderd in een tertiarissenklooster. Samen met St. Catharina was St. Clara het eerste Amsterdamse huis van de Derde Orde dat zijn verhouding tot de parochiekerk formeel liet vastleggen.

Tachtig zusters en volledige offergaven

Op 9 november 1414 verleenden de deken en het kapittel van St. Marie in Den Haag hun privileges. In vergelijking met het vijf jaar later gegeven privilege voor het Nieuwe Nonnenklooster vallen twee verschillen op.

St. Clara mocht maximaal tachtig kloosterzusters herbergen. Voor St. Dionysius werd in 1419 een grens van vijftig vastgesteld. Het quotum van tachtig was het hoogste van alle Amsterdamse vrouwenkloosters en wijst op een grote gemeenschap of op de verwachting van verdere groei.

Daarnaast hoefde St. Clara de inhoud van de offerblokken in de kloosterkapel niet met de Oude Kerk te delen. Het Nieuwe Nonnenklooster moest vanaf 1419 de helft afstaan van de jaarlijkse offergaven die boven twee Franse kronen uitkwamen. De Clarazusters behielden hun offerinkomsten volledig.

Jacob Simonsz geeft op dezelfde dag een concurrerend privilege

Op dezelfde 9 november vaardigde ook Jacob Simonsz, de vice-cureit van de Oude Kerk, een privilege voor St. Clara uit. Hij trad daarbij niet als plaatsvervanger op, maar noemde zichzelf cureit van de Oude Kerk.

Daarmee eigende hij zich de volledige rechten toe die volgens het Haagse kapittel juist bij de deken en kanunniken van St. Marie berustten. De dubbele oorkonden weerspiegelen het conflict over de incorporatie van de Amsterdamse kerken in het Haagse kapittel. De vraag was hoe volledig de rechten van de Oude Kerk aan Den Haag waren overgedragen en welke bevoegdheden de plaatselijke vice-cureit nog zelfstandig kon uitoefenen.

Grote delen van het privilege van Jacob Simonsz zijn woordelijk gelijk aan de Haagse oorkonde. Op twee punten week hij af.

Het Haagse kapittel stond tachtig zusters toe; Jacob Simonsz slechts zestig. De jaarlijkse vergoeding voor inkomstenverlies stelde Den Haag vast op vier Franse kronen; de vice-cureit verlangde drie kronen.

Mogelijk hanteerde men bij de plaatselijke berekening een vergoeding van één Franse kroon per twintig kloosterzusters. Bij een maximum van zestig bewoners kwam Jacob zo op drie kronen, terwijl het Haagse quotum van tachtig met vier kronen overeenkwam.

Uiteindelijk werd het Haagse privilege als rechtsgeldig uitgangspunt aanvaard. In de zestiende eeuw betaalde St. Clara jaarlijks vier en niet drie Franse kronen aan de vice-cureit. Daarmee volgde het klooster de regeling van deken en kapittel, niet die van Jacob Simonsz.

Een bisschop die niet wist welk stuk hij moest bevestigen

Ook de bisschoppelijke behandeling van St. Clara verschilde van die van het Nieuwe Nonnenklooster. Frederik van Blankenheim had in 1419 aan St. Dionysius meer verleend dan een eenvoudige bevestiging. Hij breidde de bevoegdheid van de biechtvader uit, gaf het klooster mogelijkheden om ongunstig bezit te vervreemden en verhief de kapel tot oratorium.

Voor St. Clara beperkte hij zich tot de goedkeuring van de reeds verleende rechten. Bovendien verstreken er meer dan zes maanden tussen de privileges van 9 november 1414 en de bisschoppelijke bevestiging.

Bij St. Dionysius bedroeg die termijn in 1419 slechts drie weken. De lange wachttijd van St. Clara hield waarschijnlijk verband met de dubbele oorkonden. De zusters lijken niet het stuk van het Haagse kapittel, maar dat van de Amsterdamse vice-cureit naar Utrecht te hebben gestuurd.

Voor een bisschop die bekend was met de strijd over de incorporatie moet dit een lastig document zijn geweest. Jacob Simonsz trad erin op alsof hij zelfstandig cureit en kerkpatroon was, terwijl juist om die bevoegdheid werd gestreden. De bisschop zal hebben moeten bepalen of en hoe hij een door de Amsterdamse vice-cureit verleend privilege kon goedkeuren.

Op 13 mei 1415 bevestigde Frederik de Amsterdamse oorkonde uiteindelijk. Enkele weken later, op 4 juni 1415, werd de Oude Kerk volledig in het kapittel van St. Marie geïncorporeerd.

In kerkrechtelijk opzicht ontwikkelde St. Clara zich daarna niet verder. De clausuur was in 1414 al ingevoerd. De zusters leefden dus besloten, maar zij namen nooit de regel van Augustinus aan. Het huis bleef een klooster van tertiarissen.

Het St.-Barbaraklooster

Het noordererf naast St. Clara

Het St.-Barbaraklooster lag direct ten noorden van St. Clara, eveneens tussen de straat in Grimmenes en de Oudezijds Voorburgwal. Zijn oudste terrein was het noordelijke van de twee erven die Jan Scincke in 1394 voor het geplande Regulierenklooster had bestemd.

Toen de regulieren buiten de stad gingen wonen, kwam het zuidelijke erf aan St. Clara en het noordelijke aan St. Barbara. Beide kloosters hadden dus niet alleen dezelfde buren, maar ook dezelfde oorsprong van hun grondbezit.

Vanuit dit eerste erf breidde St. Barbara zich naar het noorden uit. Uiteindelijk bereikte het terrein het klooster van St. Maria-Magdalena aan het Spui. Hoe de tussenliggende percelen werden verworven, is niet meer te reconstrueren. Het gehele kloosterarchief van St. Barbara is verloren gegaan.

Dat de noordwaartse uitbreiding werkelijk plaatsvond, weten we vooral uit de langdurige conflicten met Maria-Magdalena. Vanaf 1431 ontstonden geschillen over erfscheidingen, stegen, muren, poorten en het aanbouwen van gebouwen tegen het bezit van de buren.

Omdat het archief van Maria-Magdalena gedeeltelijk bewaard bleef, zijn deze conflicten vanuit die zijde te volgen. Zij vormen indirect de belangrijkste bron voor de ruimtelijke groei van St. Barbara.

Ook hier de hand van Dou en de regulieren

Wat voor St. Clara gold, geldt ook voor St. Barbara. De gemeenschap kreeg haar eerste erf van het Regulierenklooster, vrijwel zeker zonder een jaarlijkse erfpacht te hoeven betalen.

Ook hier ondersteunde een klooster van de Congregatie van Windesheim de vorming van een tertiarissenhuis. De verbinding tussen strenge kloosterhervorming en vrijer lekendevotie was dus geen tegenstelling zonder contact. De regulieren hielpen de nieuwe vrouwenhuizen juist aan de grond waarop zij zich konden ontwikkelen.

Gijsbert Dou zal waarschijnlijk bij de overdracht betrokken zijn geweest. Zijn eigen woning stond precies bij de grens van de twee erven. Aan de ene kant leefden de zusters van St. Clara, aan de andere ontstond St. Barbara.

Het ligt voor de hand te denken dat St. Barbara een afsplitsing van St. Clara was. De erven grensden aan elkaar, de grond had dezelfde herkomst en St. Clara kon al vroeg een grote toestroom van vrouwen hebben gekend. Ruimtegebrek of verschil van inzicht over de inrichting van het religieuze leven kan een nieuwe gemeenschap noodzakelijk hebben gemaakt.

Bewijs daarvoor ontbreekt echter. Geen enkele bewaarde bron zegt dat de Barbarazusters uit St. Clara afkomstig waren. De gedachte blijft een plausibele verklaring, geen vastgesteld feit.

Een late eerste vermelding

Het St.-Barbaraklooster wordt pas in 1425 voor het eerst genoemd. Daarmee verschijnt het later in de bronnen dan alle andere kloosters in Grimmenes.

Ook de formele privileges kwamen laat. Op 26 februari 1436 verleenden de deken en het kapittel van St. Marie de gebruikelijke rechten. Alleen St. Cecilia moest nog langer wachten en kreeg zijn privilege in 1437.

De inhoud week niet wezenlijk af van die voor de andere Amsterdamse vrouwenkloosters. St. Barbara werd wel tot de kleinere gemeenschappen gerekend. Het maximum werd vastgesteld op vijftig zusters, terwijl veel huizen zestig bewoners mochten opnemen.

Het klooster hoefde de helft van zijn kapeloffergaven niet aan de vice-cureit af te dragen. Dat betekende niet dat het geheel vrij van financiële verplichtingen was. Jaarlijks moest St. Barbara drie Engelse nobelen betalen als vaste compensatie voor het inkomstenverlies van de parochiekerk.

De late schriftelijke verschijning betekent niet noodzakelijk dat St. Barbara werkelijk het jongste vrouwenhuis van Grimmenes was. De ligging naast St. Clara en pal bij de woning van Dou kan juist op een vroeg ontstaan wijzen. Het blijft mogelijk dat de gemeenschap jarenlang in een eenvoudig huis leefde voordat zij bezittingen, privileges of rechtsgeschillen naliet die in de archieven zichtbaar werden.

Geertruid Willem Coytinxdr en het St.-Maria-Magdalenaklooster

Het oude Spui aan de oostzijde van de Amstel

Het noordelijkste klooster van Grimmenes was het St.-Maria-Magdalenaklooster op het Spui. Dit Spui lag aan de oostzijde van de Amstel en moet niet worden verward met het nog bestaande Spui tussen de Nieuwezijds Voorburgwal en het Rokin.

Het water werd in 1550 gedempt. Het was toen nog slechts een klein, gekanaliseerd restant van een veel grotere veenplas, de Vogelenzang.

In de pre-stedelijke en vroegstedelijke periode vormde de Vogelenzang een natuurlijke grens. Ten noorden lag Gansoord, ten zuiden Grimmenes. Tegelijk scheidde het water twee oude categorieën grondbezit: het vertijnsde en niet-vertijnsde bezit van de heren van Amstel en later van de graven van Holland.

Aan de overzijde van de Vogelenzang ontstond in Gansoord het St.-Margrietenklooster. Pas nadat het grootste deel van het water was gedempt en het restant in de vijftiende eeuw tot het Spui was vergraven, ontstond het beeld dat op de zestiende-eeuwse kaart van Cornelis Anthonisz zichtbaar is: de terreinen van St. Maria-Magdalena en St. Margriet grensden toen bijna rechtstreeks aan elkaar.

Het klooster aan het Spui mag evenmin worden verward met het latere St.-Maria-Magdalena in Bethanië, meestal Bethaniënklooster genoemd. Dat huis werd pas in de tweede helft van de vijftiende eeuw gesticht als opvang voor zogenoemde gevallen vrouwen. Het lag verder noordwaarts aan de Oudezijds Achterburgwal, ongeveer bij de huidige Koestraat en Bethaniënstraat.

Eerst in het huis van Willem die Brune

De zusters van Maria-Magdalena woonden niet vanaf het begin aan de Vogelenzang. Hun eerste bekende huis was dat van Willem die Brune Roelofsz, een broer van de Amsterdamse schepen Servaas Roelofsz.

In 1411, het jaar van de eerste vermelding van de gemeenschap, leefden de vrouwen daar nog. Willem was inmiddels overleden.

Hetzelfde huis had eerder onderdak geboden aan de zusters van St. Agnes. Die vertrokken in de winter van 1405 op 1406 naar een nieuw terrein aan de Oudezijds Voorburgwal.

De gemeenschap van Maria-Magdalena kan daarom pas in of na 1406 in het huis van Willem die Brune zijn ontstaan. Alleen wanneer de vrouwen vóór hun intrek al ergens anders samenwoonden, kan hun groep ouder zijn geweest.

Willem en zijn vrouw Nelle hadden daarmee achtereenvolgens twee religieuze vrouwengemeenschappen in hun woning opgenomen. Dat verklaart waarom hun namen eeuwenlang in het Agnietenklooster werden herdacht en toont hoe één Amsterdams woonhuis als tijdelijke kraamkamer van verschillende kloosters kon dienen.

De verhuizing naar de Vogelenzang

Tussen 1411 en 1422 verlieten de zusters het huis van Willem en verhuisden zij naar het noorden van Grimmenes. Daar bleven zij tot de opheffing van het klooster.

De verhuizing vond waarschijnlijk dichter bij 1411 dan bij 1422 plaats. In januari 1422 kocht het klooster de helft van een erf op de hoek van de Vogelenzang en de straat. Dit perceel grensde toen aan de noord-, zuid- en oostzijde al aan grond van de zusters. Zij bezaten dus minstens drie erven op hun nieuwe plaats.

Het overlijden van Willem die Brune kan de verhuizing hebben bespoedigd. Mogelijk veranderde de positie van de vrouwen in zijn huis nadat de oorspronkelijke eigenaar wegviel.

Waarschijnlijker is dat de gemeenschap meer ruimte nodig kreeg. Een gewoon woonhuis volstond voor een klein zusterhuis, maar niet voor een tertiarissen- of kanunnikessenklooster met kapel, refter, dormitorium, patershuis, kloostergang en tuin. Bij de Vogelenzang was nog onbebouwde grond beschikbaar.

Het oudste terrein lag niet bij de latere kapel

Hoewel het kloosterarchief slechts gedeeltelijk bewaard is gebleven, kan de uitbreiding van het terrein redelijk worden gevolgd. Op de kaart van Cornelis Anthonisz loopt het complex vanaf het Spui naar het zuiden, tot aan St. Barbara.

De kapel lag aan de zuidrand van het kloosterterrein, direct naast de kerk van St. Barbara. Toch lag daar niet de oudste kern.

Het eerste terrein bevond zich juist aan de noordzijde, bij de hoek van de Vogelenzang en de Oudezijds Voorburgwal. Van daaruit breidden de zusters zich naar het westen en het zuiden uit.

In tegenstelling tot St. Clara en St. Barbara was Maria-Magdalena aanvankelijk niet op de straat door Grimmenes georiënteerd. Het was een klooster aan de Voorburgwal. In 1422 werd het nog omschreven als gelegen “aan de Burgwal in Grimmenes”. Daar moet het oudste complex worden gezocht.

Het erf van Jan die Langhe

Een Hoekse voorman uit het netwerk van Dou

Het eerste kloostererf op de nieuwe plaats had vóór de zusters aan Jan die Langhe Stevensz toebehoord. Dat blijkt uit een vermelding uit 1425, waarin wordt gesproken over het huis en convent van Maria-Magdalena dat vroeger van Jan die Langhe was geweest.

Jan die Langhe behoorde rond de eeuwwisseling tot de Hoekse voormannen van Amsterdam. Hij maakte deel uit van het politieke en sociale netwerk in Grimmenes rond Gijsbert Dou.

Van de overdracht van het erf door Jan aan de zusters is geen akte bewaard gebleven. De ligging kan wel worden vastgesteld dankzij een oudere vermelding uit 1394.

Toen behoorde het erf aan Vrouwetgin, de vrouw van Jacob Cogman. Haar dochter Margriet was getrouwd met Jan die Langhe. Jan heeft het bezit waarschijnlijk via zijn vrouw of schoonfamilie geërfd. In 1406 wordt hij voor het eerst als eigenaar of bewoner genoemd.

Een huis zonder rechtstreekse uitgang naar de burgwal

In 1394 gaven de benaders van Amsterdam een smal perceel in erfpacht aan Vrouwetgin. Dit lag tussen de Vogelenzang en een pad dat vanaf haar huis naar de Oudezijds Voorburgwal liep. Het kleine erf strekte van de westzijde van haar huis tot aan de burgwal.

Uit de aanwezigheid van dat toegangspad blijkt dat haar eigen huis en erf niet tot de Voorburgwal doorliepen. Het lag alleen aan de Vogelenzang. Zonder het afzonderlijke pad had het geen toegang tot de gracht.

Ook het vroege klooster lag daarom aanvankelijk niet direct aan de Voorburgwal. Een kloosterlinge schreef in de vijftiende eeuw op de achterzijde van de oorspronkelijke oorkonde dat het document betrekking had op de uitgang naast de Vogelenzang naar de Burgwal.

De originele akte is bewaard gebleven in de Universiteitsbibliotheek Leiden. Bij een latere uitgave op basis van een achttiende-eeuws afschrift was over het hoofd gezien dat het oorspronkelijke document nog bestond. Juist de notitie op de rugzijde maakt de ruimtelijke reconstructie mogelijk.

Het eerste kloostererf moet vóór 1422 van Jan die Langhe aan de zusters zijn gekomen. In dat jaar kochten zij een ander perceel op de hoek van de straat en de Vogelenzang dat doorliep tot aan een erf dat zij al bezaten. Daarmee werd het oude erf van Jan bedoeld.

Twee oude renten op het kloosterhuis

Op het eerste erf rustten twee erfrenten. De oudste was waarschijnlijk tussen ongeveer 1375 en 1382 gevestigd ten gunste van de priester Evert Lutgensz.

In 1425 verwierven de memoriemeesters van de Oude Kerk een achtste deel van een oude Franse schild als jaarlijkse rente op het huis en convent van Maria-Magdalena. In de akte werd vermeld dat het erf vroeger aan Jan die Langhe had toebehoord en dat Evert Lutgensz de rente ooit aan de kerk had bestemd.

Evert was in 1359 verbonden aan het St.-Catharina-altaar in de Oude Kerk. Hij overleed tussen 1378 en 1382. Omdat de oude Franse schild in Amsterdam pas vanaf ongeveer 1373–1375 bij grondtransacties werd gebruikt, moet de rente tussen circa 1375 en zijn overlijden zijn gevestigd.

Later kwam op hetzelfde erf een tweede erfrente te rusten, verbonden met de Kabeljauwse schepen Dirk Baerdenz. In 1478 trad diens zoon Simon Dirk Baerdenz op toen zijn dochter Lijsbeth in het St.-Maria-Magdalenaklooster intrad. Simon deed bij haar professie afstand van zijn aandeel in de rente.

Ook de andere nakomelingen van Dirk Baerdenz moeten hun rechten hebben prijsgegeven of zich door het klooster hebben laten uitkopen. Bij de opheffing van de gemeenschap bestond deze rente niet meer.

De snelle uitbreiding vóór 1422

De hoek van de straat en de Vogelenzang

In de jaren tien en twintig van de vijftiende eeuw kochten de zusters snel nieuwe grond. In januari 1422 verwierf het klooster de zuidelijke helft van een erf op de hoek van de straat door Grimmenes en de Vogelenzang.

De andere helft bezat het toen al. Ook het direct zuidelijk gelegen erf was reeds van de gemeenschap. Het aangekochte halve erf kwam van de erfgenamen van Coptgin IJsbrandsz. De familie van Coptgin speelde ook een rol bij de vorming van het Paulusbroedersklooster en St. Ursula.

Het erf ten zuiden van de hoek was eerder eigendom geweest van Klaas Hein Gerritsz, een vriend van Gijsbert Dou. Vermoedelijk bezat het klooster ook al het huis en erf aan de Oudezijds Voorburgwal dat in het verlengde van Klaas’ perceel lag.

Daar had tot 1406 Jacob Veldert Jan Tetenznsz gewoond, een zwager van Klaas Hein en eveneens een goede bekende van Dou. Na 1406 kwam dit erf tijdelijk bij het Kartuizerklooster terecht, dat het later weer verkocht. De persoonlijke relatie met Dou kan daarom niet rechtstreeks de overdracht aan Maria-Magdalena hebben bepaald, maar het perceel maakte wel deel uit van hetzelfde netwerk van bewoners en grondbezitters.

In 1422 strekte het kloosterterrein zich al volledig van de straat tot de Voorburgwal uit. Tegelijk was de gemeenschap vanaf haar eerste erf één volledige kavel naar het zuiden opgeschoven.

Een zuidelijke kloosterexclave

Nog twee erven verder naar het zuiden bezat Maria-Magdalena in 1422 een afzonderlijk terrein tussen de straat en de Voorburgwal. In 1431 grensde dit direct aan St. Barbara.

Het stond aanvankelijk niet in verbinding met het hoofdterrein. Een erf van het St.-Pietersgilde en het St.-Nicolaasgilde lag ertussen.

De exclave had al vóór de komst van de zusters een religieuze bestemming. In het huis aan de straat woonde tot 1409 een groep tertianen onder leiding van Wouter Corstginsz. In dat jaar verhuisden Wouter en zijn gezellen naar de Oudezijds Achterburgwal, waar zij het Paulusbroedersklooster vormden.

Het achterste gedeelte aan de Voorburgwal verkocht Maria-Magdalena op 20 februari 1422. Later kwam dit perceel opnieuw in handen van de zusters. Dat blijkt uit de conflicten met St. Barbara die vanaf 1431 ook over deze grond gingen.

De twee gilden en hun ingewikkelde eigendom

Het erf tussen de hoofdkern en de zuidelijke exclave had een ingewikkelde juridische geschiedenis. Het St.-Nicolaasgilde van de snijders en het St.-Pietersgilde van de viskopers en vleeshouwers hadden het op 17 december 1371 verworven.

Daarna splitsten zij het perceel in de breedte in twee delen: een voorerf aan de straat en een achtererf aan de Oudezijds Voorburgwal. Het achtererf werd op 27 april 1384 verpacht voor twee oude Franse schilden per jaar, één schild aan ieder gilde. Het bedrag voor het voorerf is uit de oudste fase niet bekend.

In 1395 droeg het St.-Pietersgilde zijn helft van beide erven over aan Hendrik Lambertsz, de bewoner van het voorhuis. Daardoor kreeg Hendrik een merkwaardige rechtspositie. De ene helft van zijn huis en erf bezat hij vrij; de andere helft hield hij in erfpacht van het snijdersgilde.

In 1409 vernieuwde het St.-Nicolaasgilde de erfpacht op zijn helft van het voorerf en stelde de jaarlijkse betaling vast op tweeënhalve oude Franse schild.

De uiteindelijke situatie was dat het snijdersgilde recht had op tweeënhalve schild van het voorerf en één schild van het achtererf. Toen het gehele terrein later in het St.-Maria-Magdalenaklooster opging, nam het klooster deze lasten over.

Een goederenstaat uit 1579 laat zien dat de zusters beide pachten tot aan hun opheffing aan het St.-Nicolaasgilde bleven betalen.

Tussen 1422 en 1431 wordt het terrein gesloten

Waarschijnlijk verwierven de zusters tussen 1422 en 1431 de resterende erven tussen de Vogelenzang en St. Barbara. In 1431 begon een langdurige reeks geschillen over perceelsgrenzen en het aanbouwen tegen elkaars muren.

In dat jaar sloten de kloosters een overeenkomst over de breedte en ligging van een steeg die tussen hun terreinen naar de Voorburgwal liep. Uit dit akkoord blijkt dat de zuidwaartse uitbreiding van Maria-Magdalena voltooid was.

Het erf van de twee gilden en het in 1422 verkochte achtererf aan de Voorburgwal maakten inmiddels definitief deel uit van het kloostercomplex. De vroegere exclave was met de hoofdkern verbonden.

De kapel aan de grens met St. Barbara

Toestemming in 1427, wijdingen in 1433 en 1449

De kapel die op de kaart van Cornelis Anthonisz aan de zuidzijde van het terrein staat, werd vermoedelijk kort vóór 1431 gebouwd. Het kapittel van St. Marie gaf de zusters in 1427 toestemming voor de aanleg.

Op 24 januari 1433 wijdde de Utrechtse wijbisschop het hoofdaltaar en het kerkhof. Het altaar stond in de eerste plaats onder de bescherming van Maria Magdalena. Daarnaast werden de aartsengel Michaël, Johannes de Evangelist, Christoffel en Augustinus als patroonheiligen genoemd.

De kapel was in 1433 nog niet voltooid. Pas op 30 maart 1449 werden het kerkgebouw zelf, een tweede altaar en nog een kerkhof gewijd.

De kerk werd vanzelfsprekend aan Maria Magdalena toegewijd. Het tweede altaar werd gewijd aan het Heilig Kruis, de Maagd Maria, St. Agnes en Allerheiligen.

Dat in 1449 een ander kerkhof werd gewijd dan in 1433 blijkt uit de dorsale aantekeningen op de twee bisschoppelijke oorkonden. Op het document van 1433 noteerde een kloosterling dat het betrekking had op de wijding van het oude altaar en het oude kerkhof. Op de akte van 1449 werd geschreven dat zij ging over de wijding van de kerk, het laagste altaar en het kerkhof.

Eén poortgebouw met drie deuren

De nieuwe kapel en de andere kloostergebouwen aan de zuidzijde werden een voortdurende bron van ergernis voor St. Barbara.

In 1431 liep vanaf de Oudezijds Voorburgwal een smal pad van ongeveer anderhalve meter breed naar een poortgebouw tussen beide kloosters. Het gebouwtje moet een merkwaardige vorm hebben gehad. Aan de straatzijde was er één ingang. Aan de achterzijde waren twee uitgangen: één naar het zuiden voor St. Barbara en één naar het noorden voor Maria-Magdalena.

In de overeenkomst van 1431 werd bepaald dat er een nieuwe kloosterpoort aan de Voorburgwal moest worden gebouwd. Op de kaart van Cornelis Anthonisz is deze latere poort waarschijnlijk zichtbaar. Zij bestond uit twee afzonderlijke doorgangen, één voor ieder klooster.

Het gevecht om licht, muren en dakgoten

De Barbarakapel mag niet verder naar het oosten

In 1436 kreeg ook St. Barbara toestemming van het Haagse kapittel om een kloosterkapel te bouwen. De Barbarazusters besloten hun kerk juist aan de noordzijde van hun eigen terrein te plaatsen, slechts enkele meters van de kapel van Maria-Magdalena.

Op 11 april 1437 moesten de kloosters opnieuw een overeenkomst sluiten. Het belangrijkste punt was de omvang van de nieuwe Barbarakapel. St. Barbara beloofde de kerk niet verder dan twee traveeën naar het oosten uit te bouwen.

Het probleem was het licht. De kapel van Maria-Magdalena stond iets verder oostwaarts en dichter bij de Voorburgwal dan de kerk van St. Barbara. Wanneer de zuidelijke buur haar hoge gebouw verder naar het oosten verlengde, zou het koor van Maria-Magdalena gedurende een groot deel van de dag in de schaduw komen te liggen.

Door de uitbreiding van St. Barbara te begrenzen, kon worden voorkomen dat het koor volledig door de naburige kapel van het daglicht werd afgesneden.

Een huis aan de Voorburgwal en een steeds smaller steegje

De kapel was niet de enige bron van conflict. St. Barbara had een erf aan de Voorburgwal gekocht dat grensde aan Maria-Magdalena en aan de gemeenschappelijke steeg.

Afgesproken werd dat St. Barbara, wanneer het huis op dit erf ooit werd afgebroken of verplaatst, onmiddellijk een gedeelte van de vrijkomende grond aan de steeg moest toevoegen.

Beide kloosters hadden kennelijk weinig vertrouwen meer in hun vermogen om zelf te bepalen hoeveel grond daarvoor nodig was. Arbiters zouden moeten vaststellen hoe breed de doorgang werd, waar zij precies zou lopen en of zij moest worden verlegd.

Het bewuste perceel was eerder het erf van Dirk Dirksz. In 1422 wordt het genoemd als de zuidelijke belending van een erf van Maria-Magdalena. Het huis stond vermoedelijk aan de noordzijde van het erf, waardoor een eventuele afbraak daadwerkelijk ruimte voor verbreding van de steeg kon opleveren.

Het huis van Aaf Hendriks weduwe

Het akkoord van 1437 bevat nog een opmerkelijke bepaling. Maria-Magdalena beloofde het huis van Aaf Hendriks weduwe niet te kopen met de bedoeling St. Barbara te hinderen.

Het klooster mocht het huis alleen aanvaarden wanneer Aaf het uit eigen beweging schonk of bij testament naliet. Een doelgerichte aankoop was verboden.

De clausule laat zien hoe wantrouwig de gemeenschappen tegenover elkaar stonden. Grondaankopen werden niet langer uitsluitend als uitbreiding van het eigen klooster gezien, maar konden als een strategische aanval op de buur worden geïnterpreteerd.

De zusters van Maria-Magdalena leidden de bepaling in met de vrome wens dat de liefde die God is tussen de zusters van beide conventen altijd moest toenemen. De woorden waren positief bedoeld, maar krijgen door het conflict een scherpe ondertoon.

De noordermuur van de kerk tegen het dormitorium

Na 1437 zwijgen de bronnen enige tijd. In de jaren 1461–1463 laaide de strijd opnieuw in alle hevigheid op.

St. Barbara had zonder toestemming van Maria-Magdalena de noordmuur van zijn kerk tegen de zuidmuur van het dormitorium van de buren aangebouwd. Vervolgens legden de Barbarazusters of hun bouwlieden onder aan het kerkdak een dakgoot in of tegen die muurconstructie.

Voor de bewoonsters van het slaapgebouw was dat niet alleen een juridische kwestie. Wanneer de muren of de goot onvoldoende waterdicht waren, kon regenwater rechtstreeks in het dormitorium terechtkomen.

De zaak leidde tot een reeks notariële verklaringen en protesten. De felheid waarmee beide kloosters hun standpunt verdedigden, valt op. Het ging niet om een klein bouwkundig misverstand, maar om eigendom, onderhoud, waterafvoer, overlast en het recht om tegen een bestaande kloostermuur aan te bouwen.

Het stadsbestuur kiest onverwacht voor St. Barbara

In 1463 stelde het Amsterdamse stadsbestuur zich opvallend hard op tegenover Maria-Magdalena. De reden is onbekend. Politieke verhoudingen, persoonlijke banden of andere belangen kunnen een rol hebben gespeeld, maar de bronnen geven daarover geen zekerheid.

In een officieel protest verklaarden de priores en de procuratrix van Maria-Magdalena dat schout en burgemeesters hadden gedreigd de kloosterpoort aan de straat in Grimmenes af te breken. Dat zou gebeuren wanneer het klooster niet onmiddellijk een vergoeding betaalde aan St. Barbara voor het aanbrengen van de dakgoot.

De paradox was dat Maria-Magdalena niet om de goot had gevraagd en juist bezwaar maakte tegen de bouw. Toch moest het volgens de stedelijke bestuurders aan de buur betalen.

Drie notariële oorkonden uit 1462 en 1463 leggen het geschil uitvoerig vast. Uiteindelijk viel de beslissing in het voordeel van St. Barbara uit.

Daarmee waren de structurele problemen nog niet beëindigd. Pas op 31 juli 1527 troffen de twee kloosters een definitieve schikking over de muren, doorgangen en andere grenskwesties.

Geertruid Willem Coytinxdr en haar gemeenschap

Een leidster uit de stedelijke middenklasse

De opeenvolgende fasen van Maria-Magdalena zijn duidelijker te herkennen dan bij veel andere vrouwenhuizen. De gemeenschap begon in een gewoon Amsterdams woonhuis. Dat wijst op een zusterhuis zoals er kort na 1400 meer ontstonden.

Leidster was Geertruid Willem Coytinxdr. Haar familie behoorde waarschijnlijk niet tot het hoogste patriciaat, maar tot de stedelijke middenklasse.

Haar broers Frank en Arend bezaten enig onroerend goed, maar bekleedden geen openbaar ambt. Zij waren geen burgemeesters, schepenen of leden van de kleine bestuurlijke elite.

Toch waren haar verwanten in de beginjaren nauw bij het klooster betrokken. Arend trad meermaals op als voogd wanneer kloosterlingen of de gemeenschap een rechtshandeling verrichtten.

Geertruid laat daardoor zien dat de Amsterdamse kloosterbeweging niet uitsluitend vanuit de machtigste families werd opgebouwd. Ook een vrouw uit een redelijk gevestigde, maar niet-besturende poortersfamilie kon een gemeenschap leiden die later een omvangrijk kanunnikessenklooster werd.

In 1411 al tertiarissen

Nog voordat de vrouwen naar de Vogelenzang verhuisden, hadden zij zich bij de Derde Orde van Sint-Franciscus aangesloten.

Bij de eerste vermelding op 4 december 1411 wordt Geertruid aangeduid als ministerse van de gezamenlijke zusters van de Derde Orde van de boetvaardigheid van het convent van St. Maria Magdalena.

Het huis was toen dus organisatorisch al verder ontwikkeld dan een volledig vrij zusterhuis. De vrouwen hadden een ministerse, een kloosternaam en een erkende regel.

Of later ook de clausuur werd ingevoerd, is onbekend. Misschien was de tertiarissenfase te kort om daarvan duidelijke sporen na te laten.

Tussen 1422 en 1427 verruilden de zusters de regel van Franciscus voor die van Augustinus. Maria-Magdalena werd een klooster van reguliere kanunnikessen. Enkele jaren later sloot het huis zich aan bij het Kapittel van Sion, waarin verschillende Hollandse kanunnikessenkloosters waren verenigd.

Het privilege van 1427

Net als de andere Amsterdamse vrouwenkloosters ontving Maria-Magdalena rechten van het kapittel van St. Marie in Den Haag. Dat gebeurde op 6 februari 1427.

Het klooster werd tot de kleinere huizen gerekend. Er mochten maximaal vijftig zusters wonen.

De inhoud vertoonde weinig grote afwijkingen, maar enkele liturgische bepalingen die in andere privileges stonden, ontbraken. Er werd niet bepaald dat de hoogmis op bepaalde feestdagen vóór de noen beëindigd moest zijn. Ook de regel dat vespers in de kloosterkapel pas na afloop van de vespers in de parochiekerk mochten beginnen, ontbrak. Evenmin werd afzonderlijk toestemming gegeven voor het zingen van de metten op zes hoogtijdagen.

Maria-Magdalena behoorde wel tot de kloosters die een deel van hun offergaven moesten afstaan. De vice-cureit kreeg de helft van wat jaarlijks boven twee Franse kronen in de kapel werd ontvangen.

Gewoonlijk volgde de bisschoppelijke bevestiging enkele weken na het Haagse privilege. Bij Maria-Magdalena duurde dit meer dan twee jaar. De approbatie werd pas op 29 april 1429 afgegeven. De reden voor deze vertraging is niet bekend.

Wendelmoed Simonsdr en het St.-Margrietenklooster

Het enige klooster van Gansoord

Ten noorden van de Vogelenzang lag het St.-Margrietenklooster. Het was het enige klooster dat werkelijk in Gansoord stond.

Hoewel St. Margriet aan de andere kant van de oude veenplas lag en zich zelfstandig van de vier kloosters van Grimmenes ontwikkelde, hoorde het bij hetzelfde religieuze netwerk.

Ook deze gemeenschap kon in haar beginfase terugvallen op personen die met Gijsbert Dou en de door hem gestichte Windesheimse instellingen verbonden waren.

Het klooster ontstond aan de Oudezijds Voorburgwal, enkele tientallen meters ten zuiden van de St.-Pieterskapel. De vrouwen huurden daar het achterste gedeelte van een erf tussen de straat en de burgwal.

Hun verhuurders waren Gerrit meester Willemsz, een chirurgijn, en zijn moeder Jutte. De zusters woonden letterlijk achter hun huisbaas. Gerrit en Jutte bleven zelf het voorhuis aan de straat door Gansoord bewonen, terwijl de religieuze vrouwen op het achtererf bij de Voorburgwal leefden.

Leidster van de gemeenschap was Wendelmoed Moen Simonsznsdr.

Het huis van meester Willem en een overwelfd riool

Het gehele erf was oorspronkelijk verbonden geweest met meester Willem Willemsz, de vader van Gerrit. Deze chirurgijn was tussen 1367 en 1378 in Gansoord komen wonen.

Zijn grondbezit strekte zich vanaf de Amstel minstens tot de Oudezijds Voorburgwal uit en mogelijk nog verder naar het oosten. Het woonhuis stond aan de oostzijde van de straat door Gansoord.

Het gedeelte tussen de straat en de Amstel splitste Willem in twee delen, die hij in 1379 en 1382 in erfpacht uitgaf.

Het huis moet voor Amsterdamse begrippen groot en goed uitgerust zijn geweest. Vanuit de kelder liep een overwelfd riool onder de straat door en vervolgens onder de huizen op het westelijke deel van het erf naar de Amstel. Een dergelijke ondergrondse afvoer was rond 1400 uitzonderlijk.

De positie van de familie ging dus verder dan een eenvoudig ambachtelijk huishouden. Gerrit en zijn ouders bezaten grond, een ruim huis en de financiële mogelijkheid om religieuze en charitatieve instellingen te ondersteunen.

Een van de meest vertakte weldoenersnetwerken

Gerrit en zijn ouders kunnen tot de belangrijkste beschermers van religieuze en hulpbehoevende Amsterdammers tussen 1390 en 1425 worden gerekend. Hun netwerk was breed en veelzijdig.

Gerrits vader had omstreeks 1394 grond in Nieuwer-Amstel ter beschikking gesteld aan Gijsbert Dou en de toekomstige regulieren. Op die grond kon het Regulierenklooster worden gebouwd.

Gerrit zelf onderhield een goede relatie met de priester Robert Jansz. Deze geestelijke speelde vooral bij de vrouwengemeenschappen in de Nieuwe-Kerksparochie een belangrijke rol.

Via de familie van de chirurgijn liep daardoor een verbinding tussen het Regulierenklooster, de stedelijke zusterhuizen, verschillende priesters en de charitatieve instellingen van Amsterdam.

Een huurcontract voor 97 jaar

De zusters woonden er al

Op 4 januari 1415 legden Gerrit en Jutte de verhuur van het erf aan de Voorburgwal in een uitvoerige oorkonde vast. Wendelmoed en haar medezusters kregen de grond tegen een betrekkelijk lage jaarlijkse huur van drie oude Franse schilden.

Het erf grensde aan de zuidzijde aan een ander perceel van St. Margriet. Dat tweede erf hielden de zusters in erfpacht van het St.-Nicolaasgasthuis.

Het gasthuis had deze grond op 10 oktober 1404 ontvangen van zijn provenier Make Synninc en diens vrouw Ide. In ruil voor hun verzorging droegen zij een huis en erf in Gansoord en een daarachter gelegen erf aan de Voorburgwal aan het gasthuis over. Hun huis grensde aan dat van Gerrit meester Willemsz.

Op het eerste gezicht lijkt het erf van het St.-Nicolaasgasthuis daarom ouder kloosterbezit dan dat van Gerrit en Jutte. Toch was het erf van de chirurgijn waarschijnlijk de werkelijke beginplaats.

De huur was al vóór 1415 ingegaan. De oorkonde zegt uitdrukkelijk dat de zusters op het verhuurde erf woonden op het moment waarop de regeling werd vastgelegd. Het document uit 1415 was dus geen eerste toelating, maar een wijziging of bevestiging van een bestaande huurovereenkomst.

Geen eeuwige erfpacht, maar een termijn van 97 jaar

De gekozen rechtsvorm was ongebruikelijk. Amsterdamse kloosters en poorters kregen grond doorgaans in eeuwige erfpacht. St. Margriet ontving het erf niet in een ewelike pachte, maar voor een vaste huurtermijn van 97 jaar.

Gedurende die periode mochten de zusters alle gebouwen neerzetten die zij nodig achtten. Na afloop, in 1512, zouden de erfgenamen van Gerrit de keuze krijgen om de door het klooster gebouwde opstallen voor driehonderd Engelse nobelen over te nemen.

Het is de vraag of Gerrit en Jutte werkelijk verwachtten dat deze bepaling ooit volgens de letter zou worden uitgevoerd. Gerrit was hun enige kind, was ongetrouwd en had geen nakomelingen.

Na 97 jaar zou daarom niet één duidelijke erfgenaam optreden, maar mogelijk een omvangrijke en moeilijk te bepalen groep verre verwanten. Iedereen die over familievererving nadacht, kon voorzien hoe ingewikkeld de situatie in 1512 zou worden.

Gerrit sterft in 1418

Gerrit overleed al op 13 oktober 1418, nog vóór zijn moeder. Zijn sterfdatum kan worden gereconstrueerd uit verschillende gegevens.

Zijn jaargetijde werd in de Oude Kerk op 13 oktober gehouden. De laatste bekende aalmoes die hij persoonlijk aan de kartuizers gaf, dateert van 4 maart 1418. De eerste viering van zijn jaargetijde in het Kartuizerklooster vond plaats tussen 6 oktober en 2 november 1419. Daarbij kregen de monniken een bijzondere maaltijd met wijn.

Jutte overleefde haar zoon minstens acht jaar. Zij stierf tussen 16 en 21 februari, ergens in de periode 1426–1430. Haar laatste zekere vermelding als levende vrouw dateert van 16 oktober 1425. Op 22 januari 1431 wordt zij voor het eerst als overleden genoemd.

Jutte geeft huis en erven aan de zusters

Een kwijtschelding waarvan het origineel verdwenen is

Waarschijnlijk besloot Jutte in 1423 de ingewikkelde huurovereenkomst uit 1415 feitelijk terzijde te schuiven. Op 1 december van dat jaar schold zij het klooster alle schulden kwijt die het vanwege haar overleden zoon of om andere redenen aan haar verschuldigd was.

Van de notariële oorkonde is slechts een beknopt achttiende-eeuws uittreksel van Pieter Vlaming bewaard. Het origineel maakte toen deel uit van de particuliere charterverzameling van Christoffel Beudeker, die later spoorloos is verdwenen.

Door de summiere samenvatting valt niet met zekerheid vast te stellen of de kwijtschelding ook de huurverplichtingen op het kloostererf omvatte. Dat is waarschijnlijk, maar niet bewijsbaar.

Drie toekomstige erfgenamen doen afstand

Een oorkonde van 16 oktober 1425 geeft meer zekerheid. Drie verwanten van Jutte deden afstand van hun toekomstige rechten op het huis en de erven die Gerrit en Jutte aan St. Margriet hadden gegeven.

De drie waren Geertruid, weduwe van Splinter van Rossen, Elisabeth Herman Wolfsdr en Margriet, weduwe van Jan Popeier. Zij noemden zichzelf mede-erfgenamen van Jutte. Er waren dus nog meer verwanten met toekomstige aanspraken.

De afstand betrof niet alleen het in 1415 verhuurde achtererf aan de Voorburgwal. Jutte had inmiddels ook haar eigen huis en erf aan de straat door Gansoord aan het klooster gegeven.

De oorkonde spreekt over één huis en meerdere erven. Het ene huis was het woonhuis van Gerrit en Jutte aan de straat. Op het achtererf aan de Voorburgwal stonden gebouwen die de zusters zelf hadden neergezet en die volgens het huurcontract al hun eigendom waren.

Waarschijnlijk sloot het klooster ook met de overige erfgenamen vergelijkbare overeenkomsten, al zijn daarvan geen documenten bewaard gebleven. Zo veranderde de tijdelijke huurconstructie binnen ongeveer tien jaar in feitelijk kloostereigendom.

Van een gewoon huis naar een kloosterkapel

De eerste kapel wordt in 1419 gewijd

Kort na 1415 begonnen de zusters intensief te bouwen. De aanleg van een kloosterkapel moet spoedig na het nieuwe huurcontract zijn gestart.

In 1416 was de bouw of inrichting al ver genoeg gevorderd om in het oratorium van St. Margriet een notariële handeling te laten plaatsvinden.

Op 16 oktober 1419 wijdde de Utrechtse wijbisschop de kapel en het hoofdaltaar. Het altaar werd toegewijd aan de Heilige Drie-eenheid, de Maagd Maria, St. Andreas, de vier kerkvaders Gregorius, Augustinus, Ambrosius en Hiëronymus, en aan Franciscus en Margaretha.

De kapel uit 1419 kan niet dezelfde zijn geweest als de grote kloosterkerk die later op de kaart van Cornelis Anthonisz werd afgebeeld. Die latere kerk stond op grond die in 1419 nog niet tot St. Margriet behoorde.

De eerste kapel moet waarschijnlijk dichter bij de Voorburgwal hebben gestaan, op of bij de oudste erven van Gerrit en Jutte.

Wat verwachtten Gerrit en Jutte in 1415?

De bepaling dat de erfgenamen in 1512 alle op het terrein neergezette gebouwen voor een vaste prijs konden kopen, roept een fundamentele vraag op.

Wanneer Gerrit en Jutte in 1415 verwachtten dat er een grote gewijde kapel, een dormitorium, refter en kloostergang zouden worden gebouwd, is het vreemd dat zij zulke religieuze gebouwen eenvoudig aan verre erfgenamen wilden laten verkopen.

De meest aannemelijke verklaring is dat er in 1415 nog geen echte kloostergebouwen stonden en dat de verhuurders evenmin rekenden op de snelle vorming van een volledig complex. De zusters leefden waarschijnlijk in een gewoon woonhuis.

Zij hadden de Derde Orde al aangenomen, maar ruimtelijk en dagelijks kan het verschil met een vrij zusterhuis nog klein zijn geweest. De moderne scheiding tussen “zusterhuis” en “tertiarissenklooster” was in de praktijk minder scherp dan de juridische terminologie doet vermoeden.

Waarom precies 97 jaar?

Ook de termijn van 97 jaar blijft raadselachtig. Mogelijk wilden Gerrit en Jutte de gemeenschap in totaal honderd jaar op hun grond laten wonen. Wanneer de zusters er sinds 1412 verbleven, zou een contract van 97 jaar dat afgeronde totaal hebben opgeleverd.

Voor een verblijf vanaf 1412 bestaat echter geen rechtstreeks bewijs. Het is slechts een mogelijke verklaring.

De termijn hing niet samen met een vaste regel van het Amsterdamse gewoonterecht. Er bestond geen algemene maximale huurduur van honderd jaar die men door een contract van 97 jaar probeerde te omzeilen.

Amsterdam kende wel flexibele pachten die tot de eerstvolgende stadsbrand duurden. Na een brand kon de grondeigenaar het erf opnieuw uitgeven. Het contract van St. Margriet behoorde echter niet tot die categorie.

De omslag van 1415–1416

Een vernieuwd huurcontract om te mogen bouwen

Waarom werd de bestaande huurovereenkomst juist in 1415 opnieuw vastgelegd? De meest waarschijnlijke reden is dat de zusters wilden bouwen.

Voor een eenvoudig woongebruik kon een mondelinge of oudere huurovereenkomst volstaan. Zodra de gemeenschap kostbare eigen gebouwen op andermans grond ging oprichten, moesten duur, eigendom en eventuele overname nauwkeurig worden geregeld.

Ook de verwerving van het erf van het St.-Nicolaasgasthuis kan de herziening hebben beïnvloed. Dat zuidelijke perceel hielden de zusters in erfpacht. Zij konden daarop gemakkelijker bouwen dan op tijdelijk gehuurde grond. De uitbreiding vergrootte daardoor de noodzaak ook de verhouding met Gerrit en Jutte opnieuw vast te leggen.

In 1415 was kennelijk nog niet duidelijk welke gebouwen precies zouden verrijzen. Kort daarna veranderde dat, toen de zusters met een echte kloosterkapel begonnen.

De onverwachte ontwikkeling kan verklaren waarom Jutte in 1423 bereid was de oude regeling los te laten en het terrein uiteindelijk volledig aan de gemeenschap gaf.

Vier zusters vernieuwen hun professie

Een oorkonde van 9 februari 1416 laat zien dat binnen het huis ook religieus een omslag plaatsvond.

Vier zusters vernieuwden ten overstaan van Willem Clinckaert hun professie. Clinckaert was minister-generaal van het Kapittel van Utrecht, het centrale verband van de tertiarissen in het bisdom.

De vier vrouwen waren ministerse Wendelmoed Simonsdr, Wendelmoed Jansdr, Geertruid Bartholomeusdr en Hillegonda Matthijsdr.

Zij hadden al eerder professie gedaan, maar die was kennelijk niet op de vereiste wijze afgelegd. De oude geloften werden daarom opnieuw en volgens de juiste procedure uitgesproken.

Getuigen waren de priesters Gerrit Hamer, Tideman Braem en Dirk van Voorst. Alle drie zijn bekend als biechtvader van een Amsterdamse gemeenschap van de Derde Orde.

Gerrit Hamer werd confessor van St. Agnes. Volgens de Agnietenkroniek overleed hij in 1449 nadat hij 33 jaar biechtvader was geweest. Dat betekent dat hij in 1416 naar Amsterdam kwam. Juist daardoor kan de akte niet, zoals in een oudere uitgave gebeurde, op 1406 worden gedateerd.

Tideman Braem was achtereenvolgens biechtvader van St. Maria en St. Geertruid.

Dirk van Voorst wordt in 1423, 1428 en 1429 als biechtvader van St. Margriet genoemd. Waarschijnlijk vervulde hij deze functie in 1416 al. Er is geen oudere confessor van het klooster bekend.

De verhuurakte van 1415 noemt alleen ministerse Wendelmoed en niet een biechtvader. Mogelijk kreeg de gemeenschap juist rond 1416 voor het eerst een vaste confessor.

De oorkonde wijst daarom op drie gelijktijdige veranderingen: de komst van een biechtvader, het herstellen van eerder onjuist afgelegde professies en de rechtstreekse bemoeienis van het Kapittel van Utrecht. Het kloosterleven werd in 1416 duidelijk aangescherpt.

De uitbreiding van St. Margriet naar het zuiden

Het erf van het St.-Nicolaasgasthuis

Vanuit het oudste erf breidde St. Margriet zich zowel naar het zuiden als naar het noorden uit. De zuidelijke groei begon waarschijnlijk het vroegst.

Vóór 1415 hield het klooster al het erf direct ten zuiden van het terrein van Gerrit en Jutte in erfpacht van het St.-Nicolaasgasthuis.

Tussen 1415 en 1421 kwam het volgende zuidelijke perceel erbij. Dit was eerder verbonden met twee broers met het patroniem Allartsz.

In 1411 grensde een later verworven erf nog aan grond van Pieter Allartsz. In 1404 bezat Roelof Allartsz in het verlengde daarvan een erf aan de straat door Gansoord. De exacte overdracht aan het klooster is niet bewaard, maar de veranderde belendingen maken duidelijk dat zij tussen 1415 en 1421 plaatsvond.

In 1421 grond van de Oude Nonnen

De derde zuidelijke uitbreiding volgde op 31 juli 1421. Het Oude Nonnenklooster gaf een erf in Gansoord aan St. Margriet in erfpacht.

De Oude Nonnen hadden dit perceel op 2 januari 1411 nog voor tweeënhalve Engelse nobel per jaar aan Meinert Simonsz verpacht. Later werd op de achterzijde van de pachtoorkonde aangetekend dat het erf inmiddels aan St. Margriet was gekomen.

Hoe de Oude Nonnen het erf oorspronkelijk hadden verkregen, is niet bekend. Mogelijk behoorde het tot de goederen waarmee Aleid, de weduwe van Dirk Frankenz, in 1393 de stichting of hervorming van het Oude Nonnenklooster ondersteunde. Zij schonk toen onder meer drie erfpachten in Gansoord.

De overdracht van 1421 is opnieuw een voorbeeld van de wijze waarop een regulier kanunnikessenklooster de vorming van een tertiarissenhuis hielp. De Oude Nonnen stelden niet alleen grond bij hun eigen klooster beschikbaar, maar droegen ook elders in de stad bezit over aan jongere religieuze gemeenschappen.

Het erf van Simon die Zael Adamsz

De laatste uitbreiding van St. Margriet naar de Vogelenzang is moeilijker te reconstrueren. De onvolledige archiefoverlevering speelt daarbij een rol, evenals onzekerheid over de oude verkaveling langs de noordoever.

Het volgende erf naar het zuiden was oorspronkelijk eigendom van Simon die Zael Adamsz, een neef van Gijsbert Dou. St. Margriet kreeg dit perceel uiteindelijk in bezit, maar waarschijnlijk niet rechtstreeks van Simon.

In 1411 was hij nog als eigenaar bekend. In 1421 werd gezegd dat het erf vroeger van hem was geweest. Simon was toen overleden, maar zijn weduwe Obrich leefde nog tot 1424.

Wanneer Obrich of andere erfgenamen de grond in 1421 nog hadden bezeten, zou de akte hen normaal als actuele eigenaar hebben genoemd. De formulering wijst erop dat het perceel al vóór 1421 uit het familiebezit was verdwenen.

Het klooster verwierf het pas na 1421. De precieze tussenschakel is onbekend.

Een kloostererf uit 1439

In een boedelscheiding uit 1439 wordt een huis en erf van de zusters van St. Margriet genoemd. Op het perceel rustte een jaarlijkse pacht van twee oude Franse schilden. Het lag direct ten noorden van het huis van Elisabeth Coppe Heinenzdr en haar man Lambert Klaasz.

Dit kan niet hetzelfde erf zijn als het terrein dat St. Margriet van het St.-Nicolaasgasthuis hield, ook al bedroeg ook die pacht twee oude Franse schilden.

De gasthuispacht bestond in 1584 nog en werd toen door de rechtsopvolger, het St.-Jorishof, geïnd. In de goederenstaat werd zij omgerekend tot vier gulden en acht stuivers. De pacht uit de boedelscheiding van 1439 moet dus op een ander perceel hebben gerust.

In 1455 tussen twee kloostererven

Op 20 februari 1455 kocht St. Margriet een erf aan de Vogelenzang. Het lag aan beide zijden tussen grond die al tot het klooster behoorde en dicht bij het in 1439 genoemde perceel.

De zusters hadden de noordelijke oever dus al vóór 1455 in verschillende stukken bereikt. De koop van dat jaar vulde een gat in hun bezit.

In 1458 volgden drie erven bij de hoek van de Vogelenzang en de straat door Gansoord. In 1479 kochten de zusters nog een verder oostelijk gelegen perceel.

Intussen was de veenplas grotendeels verdwenen. In 1479 werd de vroegere Vogelenzang zelf als een tuin of erf aangeduid, “vanouds genaamd de Vogelenzang”.

Vier oude hofsteden en dertien groten erfpacht

Het in 1479 verworven erf was belast met een kleine jaarlijkse pacht van dertien Hollandse groten. Daardoor kan het worden verbonden met een oudere verkaveling.

Rond het midden van de veertiende eeuw waren in de Vogelenzang vier hofsteden in erfpacht uitgegeven. De jaarlijkse bedragen bedroegen achtereenvolgens zestien, veertien, dertien en dertien groten.

Een deel van deze renten werd in de late veertiende eeuw aan het Oude Gasthuis nagelaten. De pachten op de tweede en derde hofstede waren vóór 1455 afgekocht.

De in 1479 nog bestaande rente van dertien groten moet daarom bij de vierde hofstede hebben gehoord en niet bij de derde.

Zelfs in 1479 waren nog gedeelten van de noordoever particulier bezit. Het kloosterterrein bereikte hier waarschijnlijk pas rond 1500 zijn definitieve omvang.

De noordwaartse groei tot de St.-Pieterskapel

Het erf van Hendrik die Vriese

Aan de noordkant liep St. Margriet uiteindelijk tegen de grond van de St.-Pieterskapel aan.

Direct ten noorden van het erf van Gerrit en Jutte lag een perceel dat Hendrik Ottenz, bijgenaamd Hendrik die Vriese, in 1393 van twee Amsterdammers in erfpacht had gekregen.

Het erf was in twee helften verdeeld. Op iedere helft rustte een jaarlijkse pacht van één Wilhelmusschild en één groot.

Pas in 1461 wordt met zekerheid vermeld dat het erf toen bij St. Margriet hoorde. Waarschijnlijk bezat het klooster het echter al veel langer.

In 1428 kochten de zusters een erf ten zuiden van de St.-Pieterskapel. Aan de zuidkant grensde dat toen al aan een kloostererf. Dat moet het vroegere bezit van Hendrik die Vriese of een nog verder noordelijk gelegen perceel zijn geweest.

Twee renten komen bij andere kloosters terecht

De ene helft van de erfpachtrente op het erf van Hendrik die Vriese kwam later in handen van een begijn. Zij schonk haar recht in 1461 aan het Kartuizerklooster. Bij die gelegenheid werd uitdrukkelijk vermeld dat de rente op St. Margriet rustte.

De andere helft belandde bij het Oude Nonnenklooster via de professie van een non die Griet Jansdr heette. Waarschijnlijk was zij een dochter van Aleid, de weduwe van Jan Gerritsz van Alkmaar, aan wie deze rente in 1397 was verkocht.

Op de achterzijde van de oorspronkelijke akte werd later de naam van Griet Jansdr en het St.-Margrietenklooster genoteerd. De grond behoorde dus aan St. Margriet, terwijl de renterechten via vrouwelijke religieuzen bij andere instellingen terechtkwamen.

Outger Outgersz helpt bij de laatste meters

Veel verder naar het noorden kon het klooster niet groeien. De St.-Pieterskapel en de omliggende erven blokkeerden de weg.

Dankzij de tussenkomst van stadssecretaris Outger Outgersz konden in 1468 en 1471 nog enkele kleine aanwinsten bij de kapel worden gedaan.

Deze percelen veranderden de hoofdomvang van het klooster niet meer, maar vulden de noordelijke grens aan. De rol van Outger laat zien dat ook stedelijke topambtenaren soms als bemiddelaar bij religieuze grondverwerving optraden.

Een erf aan de Amstel tegenover het klooster

St. Margriet bezat enige tijd ook een erf aan de Amstel, recht tegenover het klooster. Het kwam oorspronkelijk uit het vermogen van de familie van Gerrit meester Willemsz, maar Gerrit en Jutte speelden bij deze verwerving geen actieve rol.

Het klooster kocht het perceel pas op 6 maart 1456. In 1493 verkocht het de grond weer aan het St.-Pietersgasthuis.

Het was een van de twee erven die meester Willem Willemsz, Gerrits vader, in 1378 en 1382 aan de Amstelzijde had verpacht. Onder deze erven liep het overwelfde riool vanuit zijn huis in Gansoord naar het water.

Een groot klooster dat tertiarissenhuis bleef

Tegenover de indrukwekkende ruimtelijke groei van St. Margriet stond een bescheiden ontwikkeling van zijn kerkelijke organisatie.

De gemeenschap veranderde van een vrij zusterhuis in een huis van de Derde Orde. Bij haar eerste zekere vermelding in 1415 wordt zij al als tertiarissenconvent aangeduid.

Verder wilde of kon zij niet gaan. De clausuur werd nooit ingevoerd en de zusters namen de regel van Augustinus niet aan. St. Margriet bleef gedurende zijn bestaan een tertiarissenhuis.

Het verschil tussen de oorspronkelijke zusterhuisfase en de vroege tertiarissenfase moet daarbij niet te groot worden gemaakt. In 1415 woonden de vrouwen waarschijnlijk nog in een gewoon huis. Pas daarna verschenen de kapel en andere kloostergebouwen. De juridische aansluiting bij een orde liep dus vooruit op de ruimtelijke ontwikkeling.

Op 28 augustus 1419 verleende het kapittel van St. Marie de gebruikelijke rechten: een eigen biechtvader, kapel, kerkhof en bediening van de sacramenten.

Het opvallendste onderdeel was het maximumaantal bewoners. St. Margriet mocht 75 zusters opnemen. De meeste Amsterdamse tertiarissenhuizen kregen een grens van vijftig of zestig. Alleen St. Clara lag met tachtig hoger.

Het kloosterterrein had in 1419 nog lang niet zijn latere omvang. Het hoge quotum kan daarom niet zijn gebaseerd op de grond die de zusters toen bezaten. Waarschijnlijk was het een erkenning van het feit dat St. Margriet reeds tot de grootste Amsterdamse vrouwengemeenschappen behoorde.

Aan weerszijden van de Vogelenzang stonden daarmee rond 1420 twee heel verschillende huizen. Maria-Magdalena groeide in korte tijd door naar de regel van Augustinus en het Kapittel van Sion. St. Margriet breidde zijn bezit over vrijwel de hele noordzijde van de oude veenplas uit, maar bleef trouw aan de Derde Orde. Beide begonnen in een gewoon woonhuis dat door Amsterdamse poorters ter beschikking was gesteld.

Einde deel 2 — Deel 3 begint aan de overzijde van de Oudezijds Voorburgwal met het St.-Agnesklooster, het St.-Catharinaklooster en het St.-Ceciliaklooster.