Nibbixwoud — deel 2

Van oude kerk naar Cunerakerk, van dorpsgrond naar parochiehart

Uit het middeleeuwse Nibbixwoud groeide langzaam een dorp waarin de kerk steeds sterker het middelpunt werd. De oude kerk, later bekend als Bessie, droeg nog de herinnering aan de katholieke middeleeuwen. Maar na de Reformatie veranderde het kerkelijke landschap. De oude katholieke vanzelfsprekendheid verdween uit het openbare leven, terwijl het katholieke geloof in Nibbixwoud onder de bevolking bleef voortleven.

In de negentiende eeuw kwam dat katholieke zelfbewustzijn opnieuw krachtig naar voren. Eerst stond er een bescheiden kerkje, in 1842 na veel vijven en zessen gebouwd, onder één dak met de pastorie. Het stond iets westelijker, richting Wognum. Toen pastoor Kruijsen in 1863 naar Nibbixwoud kwam, trof hij daar een schamel en bouwvallig kerkje aan. In 1865 schreef hij aan bisschop Wilmer hoe slecht het gebouw eraan toe was: bij regen trok het vocht door de muren, salpeter sloeg uit de kalk en de zinken goten waren vol scheuren. Alles was zo verrot dat het volgens hem nog slechts brandhout van de minste soort was.

Kruijsen vond dat de Heer wel eens in een stal geboren was, maar dat dit in Nibbixwoud niet opnieuw hoefde te gebeuren. Het kerkbestuur was voorzichtiger. Bouwen kostte geld, en Nibbixwouders stonden bekend als zuinig. Toch bleef Kruijsen aandringen. Als er niets gebeurde, zo waarschuwde hij, zou het binnenkort binnen in de kerk erger regenen dan buiten.

Eerst dacht men nog aan herstel door een plaatselijke timmerman. Maar Kruijsen zag dat niet zitten. De klus was te groot. Na lang overleg viel de naam van A.C. Bleijs, een Hoornse bouwmeester die ervaring had met kerkbouw en restauraties. Toen Bleijs kwam kijken, was hij duidelijk. Van deze gammele schuur nog iets maken, zou zijn naam te grabbel gooien. Zijn voorstel was radicaal: bouw een nieuwe kerk, midden in het dorp.

Daarvoor was grond nodig. In 1872 kreeg het kerkbestuur toestemming van het bisdom om een stuk land aan de Ganker te kopen. Tot de bouw kon het nog rente opbrengen. Maar voor een goede kerkplaats was ook de boerderij van Leip Knol nodig. Toen zij hoorde dat haar grond bestemd was voor de toekomstige kerk, had zij geen bezwaar tegen bedrijfsverplaatsing. Ook het aangrenzende land van Jacob Leek was nodig om de kerk mooi uit te laten komen. Ook hij werkte mee.

Op 8 oktober 1874 werden de kooppenningen per notariële akte vastgesteld voor de bezittingen van Leek en Knol. Maar beiden zetten het geld direct om in een gift. Dat bleef in het dorp niet geheim. Toen bekend werd hoe gul Leip Knol en Jacob Leek waren geweest, kwamen ook van andere kanten giften binnen.

Jacob Leek werd daarmee een van de grote namen in het verhaal van de Cunerakerk. Hij was geboren op 16 juni 1838 in Nibbixwoud en getrouwd met Joanna, Jantje, de Goede, geboren op 8 november 1836 in Opmeer. Zij overleed op 16 augustus 1899 in Amsterdam en werd begraven op het kerkhof van Nibbixwoud. Haar sieraden werden later verwerkt in de monstrans van de Cunerakerk. Het echtpaar kreeg geen kinderen, maar liet diepe sporen na in de parochie. Ook het orgel werd met hen verbonden: in 1886 schonken onbekende parochianen een orgel van ƒ 4.000. Pas in 1992 werd een houten plaatje gevonden waarop stond dat het orgel geschonken was door Jacob Leek en Jantje de Goede. Jacob bespeelde het orgel tot 1892 zelf met grote toewijding.

Op 10 november 1874 vond de eerste vergadering met Bleijs plaats. Hij zag zijn kans schoon en ontvouwde grootse plannen. Dit moest de mooiste kerk van West-Friesland worden. Hij gaf het kerkbestuur een uitleg over bouwstijlen, Byzantijnse kunst en gotiek. De kerkmeesters schrokken: dat zou wel heel veel geld kosten. Bleijs stelde hen gerust. Hij had het terrein al uitgemeten en kwam tot de conclusie dat alleen onder de kerk geheid hoefde te worden. Onder de pastorie was dat niet nodig. Dat scheelde duizenden guldens.

Toch wilden de kerkmeesters eerst zien wat Bleijs elders had gebouwd. Hij stelde voor naar Kassel, Antwerpen en Oeffelt te gaan. Een van de bestuursleden vond dat veel te ver met paard en wagen; de beesten zouden worden afgejakkerd. Een ander stelde voor naar Heerhugowaard te rijden en vandaar per spoor verder te reizen. Zo gebeurde het. In het kasboek staat op 25 november 1874 de reis van pastoor, kerkmeesters en Bleijs naar Kassel, Antwerpen en Oeffelt, voor ƒ 50.

Terug in Nibbixwoud waren de heren overtuigd. De begroting kwam uit op bijna ƒ 80.000. Er werd gerekend met opbrengsten uit verkoop van landerijen, verzilvering van parochie-obligaties en een lening van ƒ 25.000. Op 23 december 1874 gaf het bisdom groen licht. De bouw kon beginnen.

Zelfs toen kwam er nog oud zeer boven. Kerkmeester Broers, vertegenwoordiger van Benningbroek, wilde al jaren een paardenstal bij de kerk. Hij had een hekel aan de kastelein waar boeren hun paarden uitspanden. Toen zijn plan eerder mislukte, had hij pastoor Kruijsen kwaad toegesproken en gezegd dat de familie Broers geen cent zou geven voor de nieuwe kerk. Zulke spanningen laten zien dat kerkbouw niet alleen vroomheid was, maar ook dorpse eer, geld, stand, gemak en oude ruzies.

De nieuwe St. Cunerakerk werd uiteindelijk het grote parochiehart van Nibbixwoud. Al snel kreeg zij de naam “Het Sieraad van Westfriesland”. En dat was niet alleen vanwege de architectuur. De kerk stond symbool voor een dorp dat zijn katholieke identiteit weer zichtbaar maakte. Ze was gebouwd op geschonken grond, betaald door offers van parochianen, ontworpen door Bleijs en gedragen door de vasthoudendheid van pastoor Kruijsen.

Rond de kerk speelde zich daarna een groot deel van het dorpsleven af. Begrafenissen, misdienaars, processies, school, armenzorg, muziek, orgelspel, dienstboden, rouwkoetsen en parochiële gebruiken hoorden allemaal bij die wereld. Nibbixwoud was een dorp waarin geloof niet naast het dagelijks leven stond, maar er dwars doorheen liep.

Dat zie je ook in het verhaal van Herman op den Kelder, geboren op 30 januari 1910. Hij kwam meteen na zijn geboorte als thuishaalder bij zijn tante Sijtje op den Kelder en Dirk Doodeman wonen. Zijn moeder was ernstig ziek, en zo kreeg hij een tweede thuis aan de Korte Ganker, waar Dirk en Sijtje een manufacturenzaak hadden. Dirk was niet alleen winkelier, maar ook barbier, tuinman bij de kerk en koetsier van de rouwkoets. Die rouwkoets was helemaal zwart, met een zwart paard dat een zwart kleed en een zwart masker droeg. Ook de koetsier was in het zwart.

Tante Sijtje naaide doodshemden, de zogenoemde voorspelders. Hoe rijker de overledene, hoe meer plooien en kant eraan kwamen. Ook in de kerk was verschil zichtbaar. Bij een eersteklas uitvaart stonden zilveren kandelaars, veertig kaarsen en zwarte kleden. Bij een tweedeklas uitvaart waren er minder kaarsen, geen zilveren kandelaars en werd een lichtere klok geluid. Zo waren zelfs dood en rouw verbonden met stand en geld.

Dirk Doodeman deed ook allerlei werk voor de kerk. Rond 1900 kreeg hij van pastoor Kruijsen opdracht om witlof te verbouwen. De pastoor had in een zaadboekje witlof gezien, toen vaak cichorei genoemd, en bestelde zaad. Dirk zaaide het uit. De penen werden later onder de kerk in de kelder ingekuild. Zo werd onder de Cunerakerk de eerste witlof in de omgeving gekweekt.

Ook het feest van Zeven Smarten hoorde bij zijn werk. Dan zette Dirk het beeld van de Piëta, dat later rechts achter in de kerk stond, helemaal in het groen. Dat deed hij veertig jaar lang. Hij was bovendien jarenlang kerkmeester. Tegelijk ging hij met manufacturen langs de deur als “lappiespoep”. Als de vracht te zwaar was, gebruikte hij de hondenkar.

De Ganker was dus geen rand van het dorp, maar een levende plek van handel, ambacht, kerkelijk werk, rouw, zorg en dagelijks contact. Daar zag je hoe Nibbixwoud functioneerde: winkel en kerk, leven en dood, arbeid en geloof, allemaal door elkaar.

Thuishaalders zoals Herman waren vroeger geen uitzondering. Wanneer een moeder ziek was, een gezin te groot werd of ouders niet goed voor een kind konden zorgen, werd een kind soms opgenomen door familie of een kinderloos echtpaar. Dat gebeurde vaak zonder moderne formulieren, maar met dorpslogica en familiebanden. Het kind kreeg een nieuw thuis, maar bleef tegelijk verbonden met de eigen afkomst. Voor Herman was Dirk Doodeman zijn vaderfiguur; tante Sijtje bleef tante Sijtje, omdat iedereen haar zo noemde.

Ook Johanna op den Kelder, geboren op 5 juli 1855 in Nibbixwoud, laat zien hoe hard het leven kon zijn. Zij trouwde op 8 februari 1893 met Willem Dekker, geboren op 24 november 1861 in Zwaagdijk. Hun eerste kinderen, de tweeling Evert en Maartje, overleden jong. Ook hun derde kindje Gerrit leefde niet lang. Toen Johanna zwanger was van haar dochter Wilhelmina Dekker, overleed Willem op 24 maart 1897, slechts 35 jaar oud. Hij lag ernstig ziek in Leiden. Omdat er te weinig geld was om zijn lichaam naar Nibbixwoud terug te brengen, werd besloten het beschikbaar te stellen aan de wetenschap. Wilhelmina werd ruim vier maanden later geboren, op 17 augustus 1897, en heeft haar vader nooit gekend.

Johanna moest daarna met een pasgeboren kind in haar onderhoud voorzien. Ze maakte hulleplooien, verkocht petroleum aan huis en hield een klein cafeetje. Haar huisje stond aan een vaart, de Veersloot, die uitkwam op de Kromme Leek en verderging als Medemblikkervaart. Vlakbij lag een klein haventje, waarschijnlijk voor het laden en lossen van goederen. Passanten met schuiten moesten daar wachten en konden bij haar een borreltje drinken. Veel stelde het café niet voor: een tafel met stoelen in een klein vertrek achter de woonkamer. In het achtereind stond een bak waarin water uit de dakgoot liep. Daarin hing een kruik met jenever om de drank koel te houden. Als de borrel slap was, zeiden klanten plagend: “Je hebt de borrel zeker gewassen, Jantje.”

Johanna verzorgde ook haar dementerende moeder Antje Wiering, geboren op 18 juni 1814 in Zijdewind. Als zij honger had, rammelde zij met de beddenplank. De pastoor kwam soms langs omdat zij zelf niet meer naar de kerk kon. Toen hij wilde nagaan of zij nog in staat was haar Pasen te houden, stelde hij haar vragen, maar kreeg geen antwoord. Toen hij vroeg of ze het Weesgegroet nog kon bidden, zei ze plotseling: “Heb je nog een stuk vlais voor me.” Daarmee wist de pastoor genoeg.

Na de dood van zijn eerste vrouw werd Jacob Leek een graag geziene gast in Johanna’s cafeetje. Hij deed haar een huwelijksaanzoek. Voor beiden zou het leven aangenamer worden. Maar pastoor verzette zich. Hij vreesde dat de kerk financieel zou mislopen als de gulle Jacob trouwde met een arme weduwe met een kind. Johanna liet zich niet klein krijgen. Toen pastoor haar vroeg wie haar kind moest grootbrengen als zij boerin werd, antwoordde zij fel: “Dat maak ik zelf wel uit.” Daarna was de verhouding met pastoor stuk.

Jacob en Johanna gingen naar Sloterdijk, waar Johanna een zuster had. Daar biechtten zij bij de pastoor, kregen hun biechtbriefje en konden vervolgens in Nibbixwoud toch trouwen. Het was voor die tijd een hele onderneming om per trein naar Amsterdam te gaan. Dit verhaal laat zien hoe kordaat en zelfstandig Johanna was.

Jacob Leek overleed op 26 juli 1903, na een ziekbed, liefdevol verpleegd door Johanna. Daarna moest zij opnieuw zien hoe zij verder moest. De boerderij en landerijen waren eigendom van het Heerschap St. Jacob te Amsterdam, ressorterend onder het bisdom. Jacob had alles gepacht. Johanna kon blijven als zij de pacht op tijd betaalde. Samen met haar neef Klaas op den Kelder, een goede en betrouwbare knecht, kon zij de boerderij voortzetten.

Zo lopen in Nibbixwoud de lijnen steeds door elkaar: kerkgrond, pacht, vrouwenkracht, armoede, zorg, caféleven, vaarten, boerenbedrijf en parochiepolitiek. Het dorp was geen eenvoudige verzameling huizen. Het was een netwerk van afhankelijkheden, gunsten, verplichtingen, giften en doorzettingsvermogen.

In het volgende deel komt het boerenleven sterker naar voren: Theo Ruyter, de Beukenhoeve, de Nuboxhoeve, schapen op de Wieringermeerdijk, kaas, landbouw, wegen, Oosterwijzend, muurankers, dorpsbouw en het dagelijks leven van Nibbixwoud in de negentiende en twintigste eeuw.

Nibbixwoud — deel 3

Boerenerven, Oosterwijzend, Theo Ruyter en het dagelijkse dorp

Na kerk, grond en oude waterlopen komt in Nibbixwoud het boerenleven naar voren. Het dorp was eeuwenlang in hoofdzaak agrarisch. Boerderijen, erven, sloten, boomgaarden, weilanden, bollenland, schapen, koeien en kleine handel bepaalden het ritme. Wie over Nibbixwoud schrijft, moet daarom niet alleen naar de Cunerakerk kijken, maar ook naar de boerderijen langs de Dorpsstraat, de Oosterwijzend, de Ganker, de Wijzend en de landerijen daarachter.

Een sterke stem uit dat boerenverleden is Theo Ruyter, geboren op 7 september 1925. Hij groeide op aan de Dorpsstraat in Nibbixwoud. Eerst woonde het gezin op een oude stolpboerderij, die later bekend werd als de Nuboxhoeve. Toen Theo vier jaar oud was, verhuisde het gezin naar de Beukenhoeve, de boerderij tegenover de Cunerakerk. Zijn vader Dirk Ruyter had die boerderij, bestaande uit twee stolpen, erbij gekocht.

Dirk Ruyter had een gemengd bedrijf. Er waren koeien, schapen en varkens, maar ook tulpenbollen. Theo moest als jongen al volop meewerken. Hij hielp met koeien en schapen verweiden en met bollen pellen. De schapen liepen zelfs op de Wieringermeerdijk. Voor een jongen uit Nibbixwoud betekende dat lange dagen, veel lopen en zwaar werk. Als de schapen van het ene naar het andere einde van de dijk moesten worden verweid, was je ’s avonds, zoals Theo het zelf zei, echt gaar.

Zieke schapen werden met een bakwagen afgevoerd, getrokken door het paard Jan. Schapen met wormen werden behandeld met verdunde creoline, een koolteerproduct. Lammeren die te weinig melk kregen en zich niet konden warmen, werden mee naar huis genomen en met koemelk uit de fles bijgevoerd. Daarna konden ze vaak weer terug naar de dijk. Begin juni werden de schapen geschoren, door Theo’s broers Kees en Jaap en door Piet Beerepoot uit Wognum. Alles ging met de handschaar. Theo trapte de opgerolde vachten aan op de bakwagen.

Op het hoogtepunt liepen er bij gemaal Lely meer dan duizend schapen, met de lammeren erbij. Dat laat zien hoe groot en veelzijdig het boerenbedrijf kon zijn. Het was geen romantisch dorpsplaatje, maar een hard werkend systeem van dieren, voer, melk, wol, bollen, land en familiearbeid.

Theo’s schooltijd hoorde bij dezelfde wereld. Bij meester Moeskops leerde hij veel over landbouwgewassen. Er werd ook veel gezongen. De kinderen Ruyter zongen die liedjes later thuis wanneer zij met elkaar het grote pad op het erf aan het wieden waren. Spelletjes waren eenvoudig: knikkeren, tollen, touwtje springen en hoepelen. Maar school en werk lagen dicht bij elkaar. Kinderen waren kinderen, maar ook arbeidskracht.

Het gezin Ruyter was groot en katholiek. Theo was het achtste kind in een gezin van twaalf. De oudste zoon Joris werd priester. Ook Annie trad in, bij de Redemptoristinnen. Theo zelf had als jongen ook priesteraspiraties. Hij was ruim zeven jaar misdienaar in de Cunerakerk en vaak het hulpje van koster Piet Klijn. In 1938 ging hij naar Bergen op Zoom, naar de paters van het Heilig Hart. Maar hij voelde zich daar een eenling. Thuis en in het dorp was hij een bravouremannetje geweest; daar was hij nergens. Hij kreeg heimwee. Voetballen hielp, maar zijn rapporten waren slecht en hij bleef zitten.

Toen zijn vader in oktober na een motorongeluk ernstig gewond raakte, werd Theo naar huis geroepen. Hij reisde alleen terug naar Nibbixwoud. Zijn vader lag thuis in bed en overleed enkele dagen later. Het grote gezin verloor zijn vader, de moeder bleef achter met twaalf kinderen en een bedrijf met twee boerderijen. Tijdens het rozenkransbidden stond alles vol: de koegang, de kleine koegang, de jongveestal, de kaasplaats en buiten. Mensen stroomden binnen en gingen via de voordeur weer naar buiten. Theo gaf iedereen een hand. Zo werd een gezinsramp ook een dorpsgebeurtenis.

Naast zulke grote boerenverhalen zijn er kleine dorpszaken die veel zeggen over het dagelijks bestaan. Een daarvan is de kaas-coldcase van Nibbixwoud. In december 1860 verhuisden Klaas Pieters Commandeur en zijn vrouw Aafje Kieftenburg van Wognum naar een boerderij in Nibbixwoud. Klaas was geboren op 17 maart 1827 in Wognum en overleed op 23 mei 1880 in Nibbixwoud. Aafje was geboren op 10 augustus 1829 in Westwoud en overleed op 25 augustus 1906 in Nibbixwoud.

In de nacht van 9 op 10 december 1861 werden bij hen kazen gestolen. Aafje lag met haar man in de bedstee toen zij meende dat de deurtjes van de bedstede open en dicht gingen. Kort daarna merkte zij hetzelfde opnieuw. Ze maakte Klaas wakker en zei dat er volk in huis was. Klaas riep twee keer luid of daar iemand was, maar er kwam geen antwoord. Aafje stond op en controleerde de deuren. Alles leek gesloten. Zij zag wel dat twee koeien in de hoek van de stal stonden, terwijl de andere lagen. ’s Morgens bleek dat de deur naar de koegang openstond en dat uit de zoutkist drie verse zoetemelkse kazen waren verdwenen.

De dief moet de huiselijke gewoonten goed hebben gekend. De sleutel van de kast lag ’s nachts op de beddenplank in de bedstede. Mogelijk had iemand zich ’s avonds tijdens het voeren van de koeien laten insluiten. Rijksveldwachter Leonardus van Breemen maakte proces-verbaal op. Burgemeester J. van Staveren berichtte dat knecht Pieter Bos, twintig jaar oud, en meid Trijntje Prins, negentien jaar oud, na onderzoek als eerlijk bekend stonden. De zaak werd afgelegd als onopgelost.

Zo’n verhaal lijkt klein, maar het laat een hele wereld zien: boerenkaas in de zoutkist, bedsteedeurtjes, knecht en meid, rijksveldwachter, burgemeester, gesloten deuren, nachtelijke angst en dorpskennis. In een boerendorp wist een buitenstaander niet zomaar waar hij moest zijn. De verdenking lag dus vanzelf in de sfeer van iemand die het huis kende, maar bewezen werd niets.

Ook de wegen van Nibbixwoud vertellen hun verhaal. De Liggers der Wegen van de voormalige gemeente Nibbixwoud, waaronder ook Hauwert viel, geven rond 1897 een beeld van wegen, sloten, kavels, beplantingen, eigenaars en onderhoudsplichtigen. Ze werden getekend door P.J. Balk uit Weesp. Zulke kaarten tonen dat een weg niet alleen een route was, maar een beheerd object. Er werd vastgelegd hoe breed hij was, wie eraan grensde, wie onderhoud moest plegen en waar sloten liepen.

Dat is belangrijk voor Nibbixwoud, omdat het dorp uit lijnen bestaat: de Dorpsstraat, de Ganker, de Oosterwijzend, de Wijzend, de Wikgouw en de verbindingen naar Hauwert, Wognum en Zwaagdijk. Die wegen lagen niet toevallig. Ze volgden oude bewoningsassen, ontginningslijnen, waterstaatkundige grenzen en boerenerfstructuren.

De Oosterwijzend is daarvan een bijzonder voorbeeld. Het is een agrarisch lint met oude boerderijen en later nieuwe stolpachtige woningen. De afgelopen decennia zijn daar meerdere nieuwe boerderijen gebouwd, soms op of bij de plek van oude “boereplaatsen”. Het silhouet van piramidedaken bleef daardoor in stand. Dat is kenmerkend voor Nibbixwoud: vernieuwing gebeurt vaak op oude grond. Een boerderij verdwijnt, maar de plek blijft spreken.

Bij zulke boerderijen horen ook bouwdetails. Nibbixwoud bezit een rijke laag van muurankers en gevelankers. Een muuranker is constructief belangrijk: het verbindt het metselwerk met de achterliggende houten balken of staanders. Maar omdat zo’n anker zichtbaar in de gevel zit, werd het vaak ook sierlijk gemaakt. In Nibbixwoud zijn eenvoudige en fraaiere voorbeelden te vinden, onder meer aan de Dorpsstraat, de Oosterwijzend en de Wijzend.

Sommige ankers zijn oud en functioneel, andere nieuw en alleen voor de sier. Er zijn rozetankers, gietijzeren ankers en smeedijzeren vormen. Aan een woonhuis aan de Oosterwijzend zijn gietijzeren ankers aanwezig die vermoedelijk uit de tijd van de bouw rond 1877 dateren. Aan de Dorpsstraat zijn ankers uit circa 1820, 1910 en 1930 genoemd. Zulke details lijken op het eerste gezicht klein, maar ze vertellen hoe huizen gebouwd werden, hoe hout en steen samenwerkten, en hoe ambacht het dorpsbeeld bepaalde.

Ook de kerkelijke bouw had haar ambachten. Leisteen werd gebruikt op kerktorens, waaronder de Cunerakerk en het torenherstel van Bessie. Natuurlei was duurzaam, waterafvoerend en geschikt voor torenspitsen. Leien werden met koperen nagels en roestvrijstalen haken op hout of panlatten bevestigd. Slechts een deel van elke lei bleef zichtbaar; de rest lag overlappend onder de volgende laag. Zo’n dak was dus tegelijk technisch en mooi. Het spreekwoord “het gaat van een leien dakje” verwijst naar het gemak waarmee water van lei afloopt.

Nibbixwoud kende ook middenstand en ambacht. Aan de Dorpsstraat 41 begon Ed Spijkerman in 1950 een slagerij. Als kind groeide hij op met het vak en hielp hij vanzelfsprekend mee. Toen hij elf of twaalf was, slachtte hij al zijn eerste varken. Het slagersvak hoorde bij het dorp: boeren leverden dieren, dorpsbewoners kochten vlees, en kwaliteit hing af van vakmanschap. Zulke bedrijven vormden de overgang tussen boerenerf en dorpsstraat.

De Ganker had eerder al de manufacturenzaak van Dirk Doodeman en Sijtje op den Kelder. Later waren daar ook andere winkels en bewoners. De winkelwereld van Nibbixwoud was klein, maar veelomvattend. Een winkelier was vaak tegelijk barbier, bode, rouwkoetsier, naaister, tuinman of leverancier. Dorpsberoepen waren zelden één ding.

Daar hoort ook het verhaal van de eerste witlof bij. Pastoor Kruijsen had rond 1900 in een zaadboekje witlof gezien en gaf Dirk Doodeman opdracht om het zaad te zaaien. De penen werden onder de kerk in de kelder ingekuild. Dat klinkt bijna symbolisch: onder het grote katholieke gebouw groeide een nieuw landbouwproduct. Kerk en landbouw waren in Nibbixwoud niet gescheiden werelden.

Ook het schaatsen hoort bij deze streek. Dirk Doodeman was rond 1900 een bekende kunstrijder, een “skaseraaier”. Hij won prijzen bij kunst- en schoonrijwedstrijden in de regio. Zijn schaatsen, foto en een barometer die hij bij een wedstrijd won, bleven herinneringen aan die tijd. In een waterrijk landschap was ijs niet alleen gevaar of hindernis, maar ook sport, kunst en dorpsplezier.

Het dorpsleven werd verder gedragen door families. Namen als Op den Kelder, Doodeman, Ruyter, Commandeur, Kieftenburg, Leek, Knol, Ootes, Ooijevaar, Spijkerman, Beerepoot, Huisman, Rood en Zuiker komen telkens terug. Ze zitten aan boerderijen, winkels, schenkingen, huwelijken, overlijdens, bedrijven en herinneringen vast. In Nibbixwoud is geschiedenis daarom niet anoniem. Ze heeft gezichten.

De geschiedenis van Nibbixwoud is dus niet alleen middeleeuws en kerkelijk. Zij leeft ook in het ritme van de negentiende en twintigste eeuw: boerenbedrijven, grote gezinnen, kinderen die meewerkten, thuishaalders, winkels aan huis, ambachten, school, rouw, schaatsen, slagerijen, wegenkaarten en bouwdetails. Het oude landschap bleef daaronder aanwezig. De boer die schapen verweidde, leefde nog altijd op grond die ooit uit veen was gewonnen. De winkelier aan de Ganker stond op een dorpslijn die door kerkbouw en oude bewoning was gevormd. De wegen en sloten volgden de logica van eeuwen ontginning.

Daarom is Nibbixwoud zo gelaagd. Onder het moderne dorp ligt de prehistorische bodem. Daarboven ligt het veen. Daarboven de middeleeuwse ontginning. Daarboven de oude kerk Bessie. Daarna de Cunerakerk. Daarna de boerderijen, winkels, scholen, wegen en herinneringen. Elke laag blijft aanwezig in de volgende.

In het volgende deel kan de lijn verder naar Zwaagdijk, de Kromme Leek, waterbeheer, familieland, armenzorg, boerderijen en de bredere verbinding met Wognum en Hauwert worden doorgetrokken, zodat Nibbixwoud niet los staat, maar precies op zijn plek komt binnen het grotere West-Friese landschap.

 

Nibbixwoud — deel 4

Waar water het dorp bleef maken

Wie eeuwenlang in Nibbixwoud woonde, leefde nooit los van het water. De mensen bouwden hun boerderijen, kerken en erven wel op vaste grond, maar onder die grond bleef het water voortdurend aanwezig. Dat water had het landschap gemaakt en bleef het ook daarna veranderen. Daarom kun je de geschiedenis van Nibbixwoud niet vertellen zonder de Kromme Leek.

Lang voordat er dijken lagen, kronkelde deze veenrivier door het binnenland van West-Friesland. Regenwater uit de hogere veengebieden zocht zijn weg naar zee via een netwerk van kleine beekjes en grotere veenstromen. De Kromme Leek was daarvan een van de belangrijkste. Vanuit de hogere ruggen waar tegenwoordig de A.C. de Graafweg en de A7 liggen stroomde het water langzaam naar beneden. Ook de Spiermeer en de Oude Gouw voerden water aan. Zo groeide de Kromme Leek uit tot de levensader van een groot deel van midden-West-Friesland.

Maar een rivier in veen doet meer dan alleen water afvoeren. De oevers sleten langzaam af door golfslag en stroming. Op sommige plaatsen werden de waterlopen breder en ontstonden meren zoals het Wogmeer en het Baarsdorpermeer. Langs deze verbredingen bleven zand en klei liggen, waardoor hogere meerwallen ontstonden. Juist op die iets drogere gronden vonden de eerste kolonisten een plaats waar zij konden wonen. Ook voor Nibbixwoud waren deze hogere plekken van levensbelang. Zonder die natuurlijke hoogteverschillen zou bewoning hier nauwelijks mogelijk zijn geweest.

Vanaf de vroege middeleeuwen begonnen kolonisten het uitgestrekte veen stap voor stap te ontginnen. Zij groeven sloten haaks op de bestaande waterlopen. Iedere nieuwe sloot voerde water af en maakte een nieuw stuk grond geschikt voor landbouw. Tegelijkertijd begon daarmee een proces dat eeuwenlang zou doorgaan. Zodra het veen droog kwam te liggen, begon het te verteren. Het maaiveld zakte langzaam maar onafgebroken. Wat eerst een verbetering leek, werd later een nieuw probleem.

Zo veranderde het landschap onder de voeten van de bewoners. Iedere generatie moest opnieuw leren omgaan met een bodem die steeds lager kwam te liggen.

Toen rond 1300 de Westfriese Omringdijk gereedkwam, werd het gevaar van de zee kleiner. Maar het regenwater kon nu ook veel moeilijker weg. Alleen via spuisluizen kon het binnenwater bij laag tij worden afgevoerd. Als de wind verkeerd stond of de zee hoog was, bleef het water dagenlang in het land staan.

Voor de boeren rond Nibbixwoud betekende dat een voortdurende strijd. Weilanden veranderden in plassen. Akkers bleven nat. Oogsten mislukten. In oude bronnen klagen vertegenwoordigers uit Wognum en Wadway al rond 1514 dat hun landen "metten water bedooft ende versmacht" waren. Het water verstikte letterlijk het land waarop hun bestaan rustte.

Daarom begonnen de bewoners het landschap opnieuw aan te passen. Langs de Kromme Leek verschenen de Grote Zomerdijk, de Kleine Zomerdijk, de Bobeldijk, de Zwaagdijk en de inmiddels verdwenen Haaldijk. Iedere dijk had één doel: het kostbare hogere land beschermen tegen het steeds oprukkende water.

De Zomerdijk wordt al in 1349 genoemd. De Haaldijk verdween later weer, waarschijnlijk omdat hij zijn functie verloor. Mogelijk werd de grond zelfs gebruikt voor de aanleg of versterking van de Zwaagdijk. Zo werd het landschap voortdurend opnieuw gebouwd met materiaal uit zijn eigen verleden.

Toch bleek ook dat niet voldoende.

In de zestiende eeuw werd duidelijk dat iedere polder zijn eigen water wegpompen geen oplossing was. Water dat in de ene polder verdween, veroorzaakte elders juist nieuwe overlast. Daarom besloten de gezamenlijke Noorder Koggen tot iets dat voor die tijd uitzonderlijk modern was: een gezamenlijke waterstaatkundige aanpak.

Dat leidde in 1537 tot de beroemde Molenakte.

Historicus drs. A.P. Bouwens noemde deze regeling later terecht een van de grootste waterstaatkundige reorganisaties van haar tijd. Niet één dorp, maar een hele streek ging samenwerken. Er werd vastgelegd waar molens moesten komen, welke kaden moesten worden aangelegd, hoe het water verdeeld moest worden en wie verantwoordelijk was voor onderhoud. Het landschap werd niet langer alleen door de natuur gevormd, maar ook door gezamenlijk bestuur.

Langs het Baarsdorpermeer moest zelfs een nieuwe kade worden aangelegd om verdere afslag van de oevers tegen te gaan. Eeuwen later loopt juist over diezelfde kade een recreatief fietspad. Wie daar vandaag fietst, volgt ongemerkt een waterkering die bijna vijf eeuwen geleden werd aangelegd.

Ook de komst van de windmolen veranderde het landschap ingrijpend. Vanaf de vijftiende eeuw verschenen de eerste watermolens in West-Friesland. Zij konden veel meer water afvoeren dan ooit tevoren. Maar ook hier zat een keerzijde aan. Doordat het waterpeil verder daalde, zakte ook het veen sneller. Iedere verbetering bracht nieuwe problemen met zich mee. De geschiedenis van Nibbixwoud is daarom nooit een verhaal van definitieve oplossingen, maar van voortdurend aanpassen.

Dat voortdurende aanpassen zie je ook terug in de boerderijen.

Generaties boeren leerden precies waar een erf het veiligst lag, hoe hoog een woonplaats moest worden opgehoogd en hoe sloten moesten worden onderhouden. Een boerderij stond nooit zomaar ergens. Zij stond op een plek waar bodem, water en bereikbaarheid samenkwamen.

Hetzelfde gold voor de wegen. De Dorpsstraat, de Ganker, de Wijzend en de Oosterwijzend volgden geen willekeurige lijnen. Zij groeiden mee met de oude ontginningen en de hogere gronden. Zo bleef het landschap van duizend jaar geleden zichtbaar in de structuur van het huidige dorp.

Zelfs het geld waarmee de boeren hun belasting betaalden vertelt iets over deze wereld. In de late middeleeuwen en de Republiek gingen hier penningen, duiten, oorden, stuivers, schellingen, daalders en guldens van hand tot hand. Vanaf 1586 werden in Hoorn zelfs West-Friese munten geslagen. Op sommige duiten stond de tekst "Deus Fortitudo et Spes Nostra" — God is onze kracht en onze hoop. Regelmatig worden zulke munten nog teruggevonden op akkers rond Nibbixwoud. Ze zijn stille getuigen van boeren die hun land bewerkten, belasting betaalden of onderweg een munt verloren.

Ook de grote boerenbedrijven van de streek maakten deel uit van een groter geheel. Adellijke families als Van Egmond van de Nijenburg en Van Foreest bezaten uitgestrekte landerijen rond Wognum en Nibbixwoud. Boeren pachtten deze bedrijven, terwijl de eigenaren vaak in Alkmaar, Heiloo of Hoorn woonden. Zo werd het werk op het land verbonden met stedelijke bestuurders, regenten en buitenplaatsen.

Wie vanuit Nibbixwoud naar Wognum reisde, kwam langs herberg De Eendragt, op de kruising van de Nieuweweg en Oosteinderweg. Archeologisch onderzoek liet daar zien dat al in de twaalfde eeuw mensen op verhoogde woonplaatsen leefden. Achter de latere herberg werden honderden scherven van wijnflessen, bierflessen, tabakspijpen, glazen en aardewerk gevonden. Ze vertellen het verhaal van reizigers, boeren, handelaren en dorpelingen die elkaar hier ontmoetten.

Zo wordt steeds duidelijker dat Nibbixwoud nooit een geïsoleerd dorp is geweest. Het lag midden in een levend netwerk van water, wegen, boerderijen, kerken, herbergen en markten. Alles hing met elkaar samen.

Het water bepaalde waar mensen konden wonen.

De boeren maakten het land vruchtbaar.

De dijken hielden het water tegen.

De molens brachten het water weer in beweging.

En iedere generatie bouwde verder op het werk van de vorige.

Dat is misschien wel de diepste geschiedenis van Nibbixwoud: geen dorp dat ooit af was, maar een landschap dat door mensenhanden, water en tijd steeds opnieuw werd gemaakt.

 

Nibbixwoud – Deel 5

Het dorp van boeren, ambachtslieden, schoolmeesters en verenigingen

Wanneer de grote geschiedenis van Nibbixwoud – de kreekrug, het veen, de ontginning, de dijken, de middeleeuwse bewoning en de Cunerakerk – eenmaal is verteld, begint misschien wel de geschiedenis die het dichtst bij de bewoners staat. Want een dorp leeft uiteindelijk niet alleen door zijn landschap, maar vooral door de mensen die er iedere dag woonden, werkten, trouwden, rouwden en elkaar hielpen.

In Nibbixwoud bestond het dagelijks leven uit honderden kleine verhalen. Sommige zijn nauwelijks opgeschreven, andere leven nog voort in herinneringen, foto's en jaarboeken. Samen laten zij zien hoe het dorp zich ontwikkelde van een middeleeuwse landbouwgemeenschap tot een modern West-Fries dorp zonder zijn karakter te verliezen.

De Dorpsstraat vormde eeuwenlang de levensader van het dorp. Hier stonden de belangrijkste boerderijen, winkels, woningen en bedrijven. Aan de ene kant hoorde je het geluid van koeien die naar de weilanden werden gebracht, aan de andere kant het slaan van een smid, het geluid van paardenwagens of de kerkklokken van de Cunera. Achter vrijwel ieder erf lag nog altijd dezelfde verkaveling die al sinds de middeleeuwse ontginningen bestond. De sloten en kavels waren ouder dan de huizen die erop stonden.

Ook de Oosterwijzend hoorde bij dat oude bewoningslint. De weg volgde nog steeds de oude structuur van het landschap. Boerderijen werden verbouwd of vervangen, maar de plaats waar mensen woonden veranderde nauwelijks. Sommige oude stolpen verdwenen, andere kregen een nieuwe bestemming. Moderne woningen kwamen ervoor terug, maar vaak bleef de karakteristieke stolpvorm behouden. Daardoor bleef het historische silhouet van het lint herkenbaar.

De boerderijen waren meer dan woonhuizen. Ze vormden complete bedrijven waarin vrijwel alles werd geproduceerd wat een gezin nodig had. Melk, boter, kaas, vlees, aardappelen, groenten, fruit en soms ook bloembollen kwamen allemaal van hetzelfde erf. Veel gezinnen hielden daarnaast schapen, varkens en kippen. De seizoenen bepaalden het werkritme. Iedere maand kende zijn eigen werkzaamheden.

Dat gold ook voor de familie Ruyter. Theo Ruyter groeide op op de Beukenhoeve tegenover de Cunerakerk. Zijn vader Dirk Ruyter bezat een gemengd bedrijf dat Theo later omschreef als een "all-in"-bedrijf. Er waren melkkoeien, schapen, varkens en daarnaast werden tulpen geteeld. Als jongen hielp Theo al vroeg mee. Hij verweidde koeien en schapen, pelde bollen en liep lange dagen achter het vee aan.

Een deel van de schapen liep zelfs op de Wieringermeerdijk. Daar graasden soms meer dan duizend schapen tegelijk. Wanneer een schaap ziek werd, haalde men het met paard en wagen op. Lammeren die te weinig melk kregen, gingen tijdelijk mee naar huis en werden met de fles grootgebracht. Begin juni werden alle schapen met de hand geschoren. Theo hielp de zware vachten op de wagen stapelen. Zo leerde hij al jong dat een boerenbedrijf draaide op samenwerking van het hele gezin.

Zijn schooltijd verliep tussen het boerenwerk door. Op de lagere school maakte meester Moeskops veel indruk. Niet alleen omdat hij goed lesgaf, maar ook omdat hij veel vertelde over landbouw en natuur. De kinderen zongen tijdens het werk op het erf de liedjes die zij op school geleerd hadden. Onderwijs en dagelijks leven liepen naadloos in elkaar over.

Theo droomde zelfs van een priesteropleiding. Hij was jarenlang misdienaar in de Cunerakerk en hielp koster Piet Klijn. Uiteindelijk vertrok hij naar Bergen op Zoom, maar heimwee en slechte schoolresultaten maakten dat geen succes. Toen zijn vader na een ernstig motorongeluk overleed, keerde Theo terug naar Nibbixwoud. Het overlijden maakte diepe indruk op het hele dorp. Tijdens het rozenkransgebed stonden de koegang, de stallen, de kaasplaats en zelfs het erf vol mensen. Zo sterk waren de onderlinge banden.

Niet alleen boeren bepaalden het dorpsleven. Ook de kleine middenstand was onmisbaar.

Aan de Dorpsstraat groeide Ed Spijkerman op tussen het vleesbedrijf van zijn ouders. Al op jonge leeftijd hielp hij mee. Rond zijn twaalfde slachtte hij zijn eerste varken. Later groeide zijn slagerij uit tot een bekend bedrijf binnen Nibbixwoud. Het slagersvak hoorde net zo vanzelfsprekend bij het dorp als de melkveehouderij. Boeren leverden hun vee, de slager verwerkte het vlees en vrijwel iedereen kende elkaar persoonlijk.

Een ander bijzonder verhaal is dat van Herman op den Kelder. Kort na zijn geboorte werd hij opgenomen door Dirk Doodeman en Sijtje op den Kelder aan de Korte Ganker. Zij hadden zelf geen kinderen en haalden Herman "thuis", zoals dat vroeger werd genoemd.

Hun manufacturenzaak was veel meer dan alleen een winkel. Dirk Doodeman was tegelijkertijd barbier, koopman, tuinman bij de kerk en koetsier van de zwarte rouwkoets. Wanneer iemand overleed, reed hij de overledene naar de kerk. Zijn zwarte paard droeg daarbij een zwart kleed en een zwart masker. Het hoorde bij de indrukwekkende katholieke uitvaartcultuur van vroeger.

Sijtje op den Kelder maakte ondertussen de doodshemden, de zogenaamde voorspelder. Wanneer iemand op sterven lag, werd soms midden in de nacht op haar raam geklopt. Dan stond zij op om direct te beginnen met naaien. Rijke families bestelden rijk versierde hemden met veel kant en plooien; eenvoudigere gezinnen namen genoegen met een soberder uitvoering. Zo werd ook de dood onderdeel van het dagelijks werk.

Dirk Doodeman had nog een andere passie: kunstschaatsen. Rond 1900 gold hij als een van de beste schoonrijders uit de streek. Bij wedstrijden won hij verschillende prijzen, waaronder een grote barometer die jarenlang in huis bleef hangen als herinnering aan zijn sportieve prestaties.

Ook de kerk speelde een centrale rol in het dagelijks leven. Pastoor Kruisen gaf Dirk Doodeman zelfs opdracht om als een van de eersten in de omgeving witlof – toen nog cichorei genoemd – te verbouwen. De wortels werden onder de kerk in een kelder opgekuild zodat daar de eerste witlof van de streek groeide. Het laat zien hoe kerk en landbouw soms letterlijk met elkaar verbonden waren.

Naast geloof en arbeid kende Nibbixwoud een rijk verenigingsleven. Muziekverenigingen, toneel, sportclubs en zanggezelschappen brachten mensen samen. Een belangrijke vereniging was Animo. Zulke verenigingen vormden de sociale ruggengraat van het dorp. Repetities, uitvoeringen, feestavonden en jubilea brachten jong en oud bijeen. Zij versterkten de onderlinge verbondenheid die kenmerkend was voor Nibbixwoud.

Ook het onderwijs ontwikkelde zich voortdurend. Van kleine dorpsscholen met één of twee meesters groeide het onderwijs uit tot moderne basisscholen. Toch bleven generaties inwoners zich hun eerste meester of juf herinneren. Niet alleen omdat zij leerden lezen en schrijven, maar ook omdat zij de kinderen voorbereidden op het boerenleven, de samenleving en het katholieke geloof.

De twintigste eeuw bracht daarnaast ook ziekte en verlies. Tuberculose trof verschillende gezinnen zwaar. In de herinneringen van de familie Koeleman wordt duidelijk hoe ingrijpend deze ziekte kon zijn. Gezinnen leefden maanden of zelfs jaren in onzekerheid. Sanatoria, langdurige verzorging en verdriet maakten deel uit van het dorpsleven, lang voordat antibiotica beschikbaar kwamen. Toch bleef de saamhorigheid groot. Buren hielpen elkaar wanneer ziekte een gezin trof.

Naast deze persoonlijke verhalen zijn er ook inwoners geweest die zich hebben ingezet om het verleden van Nibbixwoud te bewaren. Verzamelaars als Theo Boots legden oude foto's, documenten en voorwerpen vast die anders waarschijnlijk verloren waren gegaan. Dankzij zulke inwoners zijn veel verhalen over het dorp behouden gebleven.

Wie vandaag door Nibbixwoud wandelt, ziet een rustig lintdorp met moderne woningen, bedrijven en wegen. Maar onder die rust ligt een geschiedenis van bijna duizend jaar. De Dorpsstraat volgt nog altijd de oude ontginningsas. De sloten liggen grotendeels waar zij in de middeleeuwen werden gegraven. De Cunerakerk staat nog steeds op de plaats waar generaties inwoners werden gedoopt, trouwden en begraven. De oude boerderijen herinneren aan eeuwen van landbouw. Zelfs de moderne huizen staan vaak op erven die al honderden jaren bewoond worden.

Dat maakt Nibbixwoud bijzonder. Het dorp is niet in één periode ontstaan, maar laag voor laag opgebouwd. Eerst de kreekrug, daarna het veen, vervolgens de ontginning, de dijken, de middeleeuwse boerderijen, de kerk, de stolpen, de winkels, de verenigingen en uiteindelijk het moderne dorp. Iedere generatie heeft iets toegevoegd, zonder de oude structuur helemaal uit te wissen.

Zo vormt Nibbixwoud vandaag nog steeds een levend landschap waarin natuur, geschiedenis en mens onafscheidelijk met elkaar verbonden zijn. Achter iedere boerderij, iedere sloot, iedere straatnaam en vrijwel iedere familie schuilt een verhaal dat teruggaat tot de eerste bewoners van de oude kreekrug. Dat maakt Nibbixwoud niet alleen een dorp met een lange geschiedenis, maar vooral een plaats waar die geschiedenis nog iedere dag zichtbaar is.