Haarlem in de 16e eeuw — Groot Deel 4, 1567–1572

1567 — de reactie op de godsdienstige onrust

Na de onrust van 1566 probeerde landvoogdes Margaretha van Parma de koninklijke orde krachtig te herstellen. Leenmannen moesten opnieuw verklaren hoe zij tegenover Filips II stonden en hun eed vernieuwen. Haarlem kreeg tegelijk bevel consistories van zogenoemde sectarissen streng te vervolgen. De ruimte die tijdelijk voor openbare protestantse prediking was ontstaan, werd daarmee opnieuw ingeperkt door een overheid die religieuze verscheidenheid als bestuurlijk gevaar beschouwde.

Ook verboden boeken werden systematisch bestreden. In Vianen waren geschriften gedrukt waarin de Augsburgse Confessie met de calvinistische geloofsleer werd vergeleken. Margaretha droeg Haarlem op de verkoop tegen te gaan, gevonden exemplaren te verbranden en bezitters te straffen. De geloofsstrijd speelde zich daardoor niet alleen rond kerken en predikers af. Drukkers, boekverkopers, lezers en verborgen boekenverzamelingen kwamen eveneens binnen het bereik van de overheid.

Op 24 januari 1567 sloot Haarlem ondertussen met Hoorn een overeenkomst waarbij het recht van exue voor burgers van beide steden twintig jaar werd afgeschaft. Religieuze crisis betekende dus niet dat het gewone economische bestuur stilviel. Haarlem bleef handel, bezit en vermogensoverdracht tussen steden vergemakkelijken. Twee dagen later meldde Margaretha echter dat de hertog van Alva vooruit zou worden gestuurd, waarmee een veel hardere politieke fase naderde.

Coornhert tussen Haarlem en de repressie

Dirck Volckertsz. Coornhert bevond zich in een moeilijke positie. Hij keurde geloofsdwang af, maar verzette zich eveneens tegen gewelddadige acties van radicale hervormingsgezinden. Op 28 april 1567 werd hij als secretaris van de Haarlemse burgemeesters naar Amsterdam gestuurd om maatregelen te bespreken tegen troepen van Hendrik van Brederode. Haarlem probeerde op dat moment nog vooral de orde te bewaren en een gewapende escalatie te voorkomen.

Kort daarna legde Coornhert zijn functie als stadssecretaris neer en week hij uit. Toen de directe dreiging verminderde, keerde hij in juli naar Haarlem terug. Zijn tolerante opvattingen beschermden hem echter niet tegen verdenking. Half september werd hij op bevel van de koninklijke overheid door de Haarlemse schout gearresteerd en geboeid naar de Gevangenpoort in Den Haag gebracht, waar zijn optreden verder werd onderzocht.

Coornhert moest zich tegenover de Raad van Beroerten verdedigen. Zijn situatie toont hoe moeilijk het werd buiten de twee steeds hardere politieke kampen te blijven. Hij was tegen katholieke geloofsvervolging, maar evenmin een voorstander van gewelddadige beeldenstormers. In juni 1568 wist hij opnieuw te ontkomen en vluchtte naar Duitsland. Haarlem verloor daarmee tijdelijk een belangrijke schrijver, graveur, vertaler en pleitbezorger van gewetensvrijheid.

Alva, de Raad van Beroerten en Haarlemse ballingen

Met de komst van de hertog van Alva werd de bestrijding van opstand en ketterij veel harder. De Raad van Beroerten onderzocht personen die bij het Verbond der Edelen, de Beeldenstorm, protestantse prediking of politiek verzet betrokken waren geweest. Vonnissen konden leiden tot terechtstelling, verbanning en verbeurdverklaring van bezit. De gevolgen werden ook in Haarlem zichtbaar doordat verschillende latere leiders van de stad moesten vluchten.

Pieter Jansz. Kies werd wegens zijn opstandige gezindheid gevangen gehouden, door de Raad van Beroerten verbannen en verloor zijn Haarlemse bezittingen. Michiel de Wael bevond zich vanaf 1568 eveneens in ballingschap. Gerrit van Berckenrode vluchtte naar Keulen en Jacob Gerritsz. de Jonge, een Haarlemse moutmaker, verloor eveneens bezit. Enkele jaren later zouden juist zulke terugkerende ballingen een belangrijke rol spelen bij Haarlems keuze voor Oranje.

De repressie veranderde niet alleen afzonderlijke levens, maar ook stedelijke politieke en economische netwerken. Families werden uiteengerukt, ondernemingen konden zonder eigenaar achterblijven en vermogen kwam onder koninklijk beheer. Ballingen ontmoetten elders hervormingsgezinden en tegenstanders van Alva. Wanneer zij later naar Haarlem terugkeerden, brachten zij daardoor niet alleen persoonlijke grieven mee, maar eveneens contacten en ervaringen uit de bredere Nederlandse Opstand.

1568 — executies en oorlog

Op 5 juni 1568 werden de graven Lamoraal van Egmond en Filips van Horne in Brussel onthoofd. Het nieuws maakte in Holland duidelijk dat ook hoge edelen niet tegen Alva’s repressie beschermd waren. De gebeurtenissen stonden bovendien tegen de achtergrond van de Slag bij Heiligerlee van 23 mei, waar opstandelingen een eerste belangrijke overwinning hadden behaald. De Nederlandse crisis veranderde steeds duidelijker in een gewapend conflict.

Op 29 juni 1568 werd in Haarlem Hendrik of Hein Adriaensz. terechtgesteld. Deze Haarlemse schoenlapper had liederen, balladen en andere teksten geschreven waarin geestelijken werden aangevallen. Zijn literaire werk werd niet als onschuldige satire beschouwd. Een ambachtsman kon met teksten en liederen een breed publiek bereiken. De overheid behandelde populaire cultuur daarom eveneens als mogelijke drager van religieuze en politieke oppositie.

De gebeurtenissen maakten duidelijk dat de grenzen tussen geloof, politiek en openbare cultuur steeds verder verdwenen. Een predikant, drukker, schrijver, ambachtsman of zanger kon vanwege woorden in aanraking komen met strafrechtelijke vervolging. Tegelijk verlieten steeds meer tegenstanders van Alva de Nederlanden. Vanuit Engeland, Duitsland, Oost-Friesland en zeehavens ontwikkelden zich netwerken waaruit later de Watergeuzen en andere gewapende aanhangers van Oranje voortkwamen.

1569 — de Tiende Penning

In 1569 probeerde Alva de financiering van zijn bestuur en leger structureler te maken met nieuwe belastingen. Vooral de Tiende Penning, een heffing van tien procent op de verkoop van roerende goederen, riep grote weerstand op. Voor een handels- en nijverheidsstad als Haarlem kon zo’n belasting vrijwel iedere economische keten raken: bier, textiel, graan, turf, vee, winkelwaren en andere producten werden voortdurend gekocht en doorverkocht.

Haarlem kende al veel plaatselijke accijnzen. Brouwers betaalden over productie en verkoop, terwijl handelaren, herbergiers en consumenten eveneens met stedelijke heffingen te maken hadden. De nieuwe belasting kwam daar als landsheerlijke aanspraak bovenop. Voor ondernemers betekende dit hogere kosten; voor het stadsbestuur betekende het bovendien dat de centrale overheid rechtstreeks aanspraak maakte op een belastingbasis waarop Haarlem zelf voor inkomsten en schuldaflossing steunde.

De Tiende Penning werd daardoor meer dan een financiële maatregel. Hij ontwikkelde zich tot een symbool van bestuur zonder voldoende plaatselijke instemming. Ook Haarlemmers die katholiek bleven konden tegen de belasting zijn. De latere weerstand van Haarlem tegen Alva mag daarom niet eenvoudig als uitsluitend protestants worden voorgesteld. Religie, privileges, stedelijke zelfstandigheid, handel en belastingdruk liepen in deze jaren voortdurend door elkaar.

1569–1571 — Godfried van Mierlo wordt bisschop

De positie van bisschop Nicolaas van Nieuwland was inmiddels onhoudbaar geworden. Zijn functioneren was bekritiseerd en in 1569 bood hij zijn ontslag aan. Dat werd op 28 november aanvaard. Hij behield onder bepaalde voorwaarden inkomsten en bezit rond Abtspoel. Het nieuwe bisdom Haarlem, pas enkele jaren oud, verloor daarmee zijn eerste bisschop juist toen de katholieke kerk krachtiger wilde reageren op protestantse groei en maatschappelijke onrust.

Godfried van Mierlo, dominicaan en voormalig provinciaal van zijn orde, nam als vicaris-generaal veel werkzaamheden over. Filips II koos hem als opvolger en paus Pius V bevestigde zijn benoeming op 11 december 1570. Op 11 februari 1571 werd Van Mierlo tot bisschop gewijd en in maart deed hij zijn intrede. Haarlem kreeg daarmee een geestelijke leider die de katholieke hervorming krachtiger wilde doorvoeren.

Op 1 mei 1571 werd het nieuwe kapittel van de Haarlemse kathedraal geïnstalleerd. Op 1 oktober hield Van Mierlo een diocesane synode waarin de hervormingsbesluiten van het Concilie van Trente centraal stonden. Kerkelijke discipline, opleiding van geestelijken en beter geloofsonderricht moesten worden versterkt. De katholieke organisatie werd dus juist institutioneel steviger gemaakt terwijl de politieke grond onder het koninklijke gezag steeds onrustiger werd.

Haarlemse Watergeuzen en ballingen

Onder de tegenstanders van Alva bevonden zich ook Haarlemmers. Claes Willemsz. Ruychaver, zoon van een Haarlemse brouwer en schepen, was al in 1569 als Watergeus actief. Hij opereerde vanuit Oost-Friesland en op de Noordzee, nam schepen en werd uiteindelijk kapitein. Zijn achtergrond toont hoe iemand uit een gevestigde Haarlemse ondernemersfamilie door de politieke crisis in een gewapende opstandeling kon veranderen.

Ruychaver voer op de Eems, het Vlie en andere wateren en werkte samen met geuzenleiders als Lancelot van Brederode. In 1570 en 1571 werden schepen genomen en rantsoenen geheven. Voor de koninklijke overheid waren zulke acties zeeroverij, terwijl de opstandelingen ze als oorlogsvoering beschouwden. Dezelfde scheepvaartwereld die Haarlem met graan- en handelsgebieden verbond, werd zo een onderdeel van de gewapende strijd om Holland.

De ballingen bleven ondertussen verbonden met hun geboortestad. Pieter Jansz. Kies, Michiel de Wael, Gerrit van Berckenrode en andere verdreven Haarlemmers verdwenen niet uit de politieke wereld. Hun terugkeer in 1572 zou aantonen dat ballingschap geen definitieve breuk betekende. Buiten Haarlem konden zij contacten leggen met Oranje en andere opstandelingen en wachten tot de machtsverhoudingen in Holland voldoende veranderden.

1571 — privileges en belastingverzet

In december 1571 beriep Haarlem zich nadrukkelijk op zijn oude privileges. Toen stadsbestuurders werden opgeroepen voor een dagvaart, weigerden zij te verschijnen omdat zij volgens hun handvesten niet buiten Holland konden worden gedagvaard. Het lijkt een juridisch detail, maar het past binnen een bredere bestuurlijke cultuur waarin steden hun oude rechten scherp bewaakten tegen verdere landsheerlijke inmenging.

Op 28 december schreef Alva aan graaf Bossu over de collecteurs van de Tiende Penning. De belastingkwestie bleef daarmee vlak voor 1572 actueel. Voor Haarlemmers vormden privileges, handel en belastingheffing geen afzonderlijke onderwerpen. Wie vond dat Alva oude stedelijke rechten schond, kon zich tegelijk tegen nieuwe fiscale lasten verzetten zonder noodzakelijkerwijs de koning zelf of de katholieke kerk volledig af te wijzen.

Maart 1572 — de Tiende Penning wordt afgekondigd

Op 11 maart 1572 werd de Tiende Penning in Haarlem openbaar afgekondigd. Willem Janszoon Verwer begon later juist met deze gebeurtenis zijn verslag van de crisis die uiteindelijk tot het beleg leidde. De bekendmaking vond volgens hem onder merkbare spanning plaats. Voor veel inwoners was de belasting inmiddels een tastbaar symbool geworden van Alva’s bestuur en van de groeiende afstand tussen de stad en de centrale overheid.

Op 19 maart volgde opnieuw een afkondiging. Wie de belasting tegenwerkte, riskeerde zware boeten en zelfs eeuwige verbanning. De overheid probeerde daarmee gehoorzaamheid af te dwingen, maar de politieke omstandigheden veranderden razendsnel. Minder dan twee weken later, op 1 april 1572, namen de Watergeuzen Den Briel in. Een gebeurtenis die aanvankelijk plaatselijk leek, werd het begin van een bredere omwenteling in Holland.

De herinnering aan de Tiende Penning bleef tijdens de daaropvolgende maanden terugkeren. Toen Haarlemmers later in juli een politieke eed aflegden, werd verzet tegen deze belasting daarin uitdrukkelijk genoemd. Daarmee is de heffing rechtstreeks verbonden met de wijze waarop Haarlem zijn keuze voor de Opstand formuleerde. De bevolking streed niet alleen over geloof, maar eveneens over bezit, stedelijke rechten en de grenzen van landsheerlijk gezag.

Voorjaar 1572 — de Opstand breidt zich uit

Na Den Briel volgden meer steden. Enkhuizen koos in mei de zijde van Oranje, waarna Medemblik, Hoorn en Alkmaar in juni volgden. Ook Leiden, Gouda, Dordrecht en Gorinchem raakten bij de Opstand betrokken. Haarlem zag daardoor binnen enkele weken het politieke landschap rondom de stad ingrijpend veranderen. Een gebied dat kort tevoren grotendeels onder koninklijk bestuur stond, raakte verdeeld tussen twee gewapende machtsblokken.

Graaf Bossu en de koninklijke raden waarschuwden Haarlem bovendien voor Jan Puijer, de gewone bode van Den Briel. Hij zou door de zeerovers zijn uitgezonden om inlichtingen over schepen te verzamelen. Haarlem kreeg zijn signalement en moest hem opsporen. De verdenking toont hoeveel waarde beide partijen hechtten aan informatie over scheepvaart, voorraden, havens en bewegingen van vaartuigen in het opstandige Holland.

In mei en juni beraadslaagden de Haarlemse burgemeesters tegelijkertijd over ondersteuning van armen en het aankopen van graan. Dat was bijzonder urgent. Politieke onrust kon handelsroutes verstoren en graanschaarste zou vooral arme gezinnen onmiddellijk treffen. Het stadsbestuur probeerde daarom voedselvoorraden te vormen terwijl rondom Haarlem een burgeroorlog ontstond. Oorlog, armenzorg en voedselvoorziening begonnen al vóór het eigenlijke beleg rechtstreeks in elkaar over te lopen.

24–27 juni — de ballingen keren terug

Op 24 juni kwamen Pieter Jansz. Kies en Michiel de Wael vroeg in de ochtend per schip bij de Langebrug Haarlem binnen. Beide mannen hadden wegens hun houding tegenover Alva in ballingschap geleefd. Zij verklaarden over opdrachten en contacten met de Prins te beschikken en boden aan voor graan en andere voorraden te zorgen. Teruggekeerde ballingen kregen zo onmiddellijk een rol in een stad die voedsel én politieke richting zocht.

Het zittende stadsbestuur probeerde de situatie beheersbaar te houden en vroeg de mannen zich voorlopig terug te trekken, maar zij weigerden Haarlem opnieuw te verlaten. Op 27 juni keerden ook Gerrit van Berckenrode, Hans Colderman en Jacob Gerritsz. de Jonge terug. Mannen die enkele jaren eerder door repressie waren verdreven, verschenen opnieuw in de stad terwijl de positie van het koninklijke gezag steeds zwakker werd.

Op dezelfde dagen werd een Bernardijns klooster buiten Haarlem beschadigd en geplunderd. Burgemeester Hendrik van Wamelen verliet de stad nadat geuzengezinden hem hadden bedreigd. De terugkeer van ballingen betekende dus niet slechts een vreedzame politieke wisseling. Oude bestuurders, terugkerende tegenstanders van Alva, gewapende geuzen en religieuze groepen stonden steeds scherper tegenover elkaar terwijl de stedelijke regering haar greep op de gebeurtenissen verloor.

3–4 juli — Haarlem kiest voor Oranje

Op 3 juli verzamelden geuzen zich op de Baan buiten Haarlem bij de Haarlemmerhout. Daar werden onder meer turfschuiten in beslag genomen en hooi en stro naar de omgeving van de Houtpoort gebracht. De spanning tussen gewapende buitenstaanders en inwoners dreigde uit de hand te lopen. Pieter Jansz. Kies en Hans Colderman traden als bemiddelaars op en probeerden een open gevecht bij de stad te voorkomen.

Op 4 juli werden de geuzen onder voorwaarden in Haarlem toegelaten. Daarmee koos de stad feitelijk de zijde van Willem van Oranje. Die keuze betekende niet dat iedere inwoner protestants of overtuigd opstandeling was. Een aanzienlijk deel van de bevolking bleef katholiek. Tegenstand tegen Alva, angst voor geweld, stedelijke privileges, belastingdruk en politieke omstandigheden waren minstens zo belangrijk als persoonlijke religieuze overtuiging.

De machtswisseling ging vrijwel onmiddellijk gepaard met geweld tegen religieuze instellingen. Het Regulierenklooster ten noorden van de stad werd geplunderd en de gemeenschap uiteengedreven. Ook andere kerkelijke goederen raakten bedreigd. De Opstand bracht daardoor voor kloosterlingen en katholieke instellingen al grote schade voordat een Spaans leger Haarlem daadwerkelijk belegerde. De stad werd partij in een conflict dat tegelijk militair, politiek, economisch en religieus was.

9–14 juli — de oorlog bereikt Kennemerland

Op 9 juli sloeg in Haarlem alarm toen bekend werd dat koninklijke troepen Spaarndam hadden bereikt. De strijd kwam daarmee zeer dicht bij de stad. Een dag later trokken honderden Haarlemmers en enkele plattelandsbewoners richting Zandvoort om Spaanse troepen te overvallen. De onderneming liep slecht af. De strijdmacht week terug en Zandvoort werd door de koninklijke troepen in brand gestoken.

Op 13 juli kwam Claes Willemsz. Ruychaver met ongeveer tweehonderd soldaten Haarlem binnen. Deze Haarlemse brouwerszoon was inmiddels een ervaren Watergeus. Tegelijk werd afgekondigd dat kloosters, kerken, gasthuizen en eigendommen van burgers niet zonder toestemming beschadigd mochten worden. Het stadsbestuur probeerde daarmee gewapende geuzen binnen te laten en tegelijkertijd te voorkomen dat religieuze en particuliere bezittingen volledig vogelvrij werden.

Op 14 juli trok Lancelot van Brederode feestelijk Haarlem binnen, begeleid door trommels, pijpen en een vaandel. Soldaten droegen groen loof op hun hoeden. De intocht maakte duidelijk hoe openlijk Haarlem inmiddels aan de opstandige zijde stond. De feestelijkheid duurde echter niet lang. Buiten de stad lagen koninklijke troepen en de religieuze spanningen binnen Haarlem werden door de komst van gewapende geuzen verder aangewakkerd.

16–17 juli — kloostergeweld en een gereformeerde preek

Op 16 juli trok Lancelot van Brederode tegen het Zijlklooster op. Rector Joannes Petri Voccinius verklaarde later dat zijn gemeenschap veel aan armen had uitgegeven. Het klooster werd niettemin verstoord en bezittingen gingen verloren. De oorlog tegen Alva ging daardoor gepaard met aanvallen op instellingen die door hervormingsgezinden werden beschouwd als onderdelen van de oude katholieke orde en haar maatschappelijke macht.

Op 17 juli vond in de Bakenesserkerk de eerste gereformeerde of geuzenpredikatie binnen Haarlem plaats. Dat was een duidelijke breuk met 1566, toen protestantse bijeenkomsten vooral buiten de muren waren gehouden. Een bestaande katholieke kerk werd nu voor een hervormde preek gebruikt. De politieke overgang van Haarlem naar Oranje kreeg daarmee binnen twee weken ook een openlijke religieuze en ruimtelijke uitdrukking.

19–22 juli — Haarlem in de Vrije Staten

Op 19 juli kwamen vertegenwoordigers van opstandige Hollandse steden in Dordrecht bijeen. Haarlem werd vertegenwoordigd door jonker Johan van Vliet en mr. Gerard van der Laan. De steden erkenden Willem van Oranje als stadhouder namens de koning en besloten gezamenlijk geld voor de oorlog bijeen te brengen. Ook een zekere ruimte voor verschillende geloofsopvattingen kwam binnen de beraadslagingen over de toekomstige orde naar voren.

De formulering was politiek opvallend. De steden presenteerden hun optreden nog niet als een afzwering van Filips II. Zij stelden zich voor als verdedigers van oude rechten tegen verkeerd bestuur door Alva. Haarlem kon daardoor tegelijk verklaren trouw aan de koning te blijven en zich militair bij Oranje aansluiten. Die dubbelzinnigheid was kenmerkend voor de eerste fase van de Nederlandse Opstand.

Op 21 juli verscheen de koninklijke baljuw Christoffel van Sonnevielt met soldaten bij Huis ter Kleef, net buiten Haarlem. De volgende dag legden burgers een eed af waarin zij Oranje als wettige stadhouder erkenden, Alva als vijand bestempelden en weerstand tegen de Tiende Penning beloofden. De belasting die in maart nog onder dreiging was afgekondigd, werd daarmee onderdeel van een openbare politieke breuk.

23–29 juli — Haarlem maakt zich verdedigbaar

Op 23 juli werden hennep en graan rondom Haarlem haastig binnengehaald. Alles wat buiten de muren bleef, kon door vijandelijke troepen worden buitgemaakt of vernietigd. Een dag later werden bij de Kruispoort een molen, woningen en boomgaarden afgebroken om vrij schootsveld te creëren. Koninklijke troepen vernielden ondertussen bebouwing buiten de Zijlpoort. Het landschap rondom Haarlem begon zichtbaar in een oorlogszone te veranderen.

Op 25 juli verschenen honderden Spaanse en Waalse soldaten in de Haarlemmerhout. De volgende dag werd het Minderbroedersklooster zwaar geplunderd en vernield. Burgers werden ingezet om verdedigingswerken te versterken. Mannen, vrouwen, jongeren en andere inwoners konden worden opgeroepen om aarde te dragen en aan wallen te werken. De verdediging werd daarmee een arbeidstaak die veel verder reikte dan alleen beroepssoldaten en schutterijen.

Op 27 juli gingen woningen bij Overveen en Schoten in vlammen op en vonden gevechten op de Velser heide plaats. Een dag later trok de koninklijke strijdmacht bij Haarlem zich terug toen Bartolt Entes met versterking naderde. Op 29 juli kwamen opnieuw soldaten de stad binnen. Haarlem ervoer daarmee maanden vóór het eigenlijke beleg al hoe brand, sloop, vlucht en militaire dreiging Kennemerland konden ontwrichten.

Augustus 1572 — bisschop Van Mierlo vertrekt

Voor bisschop Godfried van Mierlo werd zijn positie in de opstandige stad onmogelijk. Op 6 augustus verliet hij Haarlem. De bisschop die nauwelijks anderhalf jaar eerder plechtig was ingehaald, kon zijn eigen kathedraal en bisdom niet langer vanuit de stad besturen. Hij zou pas na de overgave van Haarlem in juli 1573 onder bescherming van de koninklijke troepen naar de stad terugkeren.

Zijn vertrek betekende niet dat alle Haarlemse katholieken verdwenen. Veel inwoners bleven de oude kerk trouw en verschillende geestelijken en begijnen bleven aanwezig. Politieke keuze en persoonlijk geloof liepen niet gelijk. Haarlem kon aan de zijde van Oranje staan terwijl een aanzienlijk deel van de bevolking katholiek bleef. Juist deze religieuze verdeeldheid zou tijdens het beleg leiden tot achterdocht, opsluiting en uiteindelijk dodelijk geweld tussen stadsgenoten.

Najaar 1572 — angst voor het leger van Don Frederik

In het najaar trok Don Frederik, zoon van Alva, met een koninklijk leger door de opstandige gebieden. Mechelen, Zutphen en andere plaatsen werden hard aangepakt. De boodschap was duidelijk: steden die zich verzetten konden op zware bestraffing rekenen. Haarlem hoorde zulke berichten terwijl de eigen verdedigingswerken nog zwak waren en de bevolking politiek en religieus verdeeld bleef.

De gebeurtenissen in Naarden maakten de dreiging nog concreter. Na de overgave op 1 december 1572 volgde grootschalig geweld tegen inwoners. Voor Haarlem lag Naarden dichtbij genoeg om vluchtelingen, geruchten en verhalen snel te laten aankomen. De mogelijkheid dat dezelfde strijdmacht vervolgens richting Haarlem zou trekken, veranderde politieke verdeeldheid in een onmiddellijke vraag over overleven, onderhandelen of gewapend verzet.

Niet iedere Haarlemmer wilde daarom blijven vechten. Katholieke bestuurders en burgers konden vrezen dat weerstand slechts een ramp als Naarden zou uitlokken. Anderen meenden juist dat overgave aan Don Frederik geen veiligheid bood. De keuze tussen onderhandelen en verdedigen liep niet zuiver langs geloofsgrenzen. Ook overtuigde katholieken konden tegen Alva en zijn belastingen zijn, terwijl sommige hervormingsgezinden vooral voor hun eigen veiligheid vreesden.

Begin december — onderhandelen of verdedigen

Binnen de Haarlemse vroedschap ontstond een scherp conflict. Christoffel van Schagen, pensionaris Adriaan van Assendelft en oud-burgemeester Dirck de Vries reisden richting Amsterdam om mogelijkheden tot onderhandeling met de koninklijke zijde te onderzoeken. Voorstanders van verzet zagen dit als levensgevaarlijk. Een geheime afspraak kon Haarlem nog vóór een belegering opnieuw onder koninklijk gezag brengen en de opstandige leiders uitleveren.

Wigbolt Ripperda werd de centrale militaire leider van het verzet. In de Doelen sprak hij burgers en schutters toe en drong aan op verdediging. Haarlem had kwetsbare muren, beperkte voorraden en stond tegenover een ervaren leger, maar de herinnering aan Naarden maakte capitulatie evenmin aantrekkelijk. De stad besloot uiteindelijk niet zonder strijd de poorten voor Don Frederik en zijn koninklijke troepen te openen.

De verdeeldheid bleef bestaan. Willem Janszoon Verwer beschreef hoe zijn vader Jan Verwer, een katholieke vroedschap, weigerde mee te stemmen over een deputatie naar Don Frederik omdat hij niet geloofde dat de beraadslaging geheim zou blijven. Kort daarna werd hij met andere verdachte katholieken onder huisarrest geplaatst. De oorlog liep daarmee rechtstreeks door families, buurten en oude Haarlemse bestuurdersnetwerken heen.

4 december — de Sint-Bavo wordt geplunderd

Op 4 december keerden Christoffel van Schagen en Adriaan van Assendelft uit Amsterdam naar Haarlem terug. Zij werden gearresteerd en naar Willem van Oranje in Delft gestuurd. Dirck de Vries bleef in Amsterdam. Op dezelfde dag arriveerden Duitse troepen van Lazarus Müller, waaronder vendels onder Jacob Steenbach, Christoffel Vader, Lambert van Wittenberg en Maarten Pruijs.

Daarna trok een deel van het krijgsvolk de Sint-Bavo binnen. Beelden, misgewaden en andere katholieke voorwerpen werden vernield of geroofd. Drie orgels, het doopvont en het koor met zijn gestoelte bleven volgens Willem Verwer gespaard. Haarlem, dat in 1566 de grote Beeldenstorm grotendeels had weten te voorkomen, onderging nu alsnog een ingrijpende aantasting van de inrichting van zijn belangrijkste kerk.

Voor katholieke Haarlemmers moet dit bijzonder ingrijpend zijn geweest. Een gebouw waarin generaties waren gedoopt, getrouwd, begraven en aan gilde-altaren hadden gebeden, werd door soldaten van een groot deel van zijn vertrouwde inrichting ontdaan. Tegelijk stonden koninklijke troepen steeds dichter bij de stad. Religieuze vernietiging en militaire dreiging vielen daardoor vrijwel op hetzelfde moment samen.

9–10 december — Marnix hervormt het stadsbestuur

Op 9 december kwam Philips van Marnix van Sint-Aldegonde namens Willem van Oranje Haarlem binnen. Hij zette het oude stadsbestuur af en liet de schutterij in de Nieuwe Doelen bijeenkomen. De burgers moesten schriftelijk aangeven welke mannen zij voor het nieuwe bestuur geschikt vonden. De politieke overgang van juli werd daarmee in december gevolgd door een ingrijpende bestuurlijke herinrichting vlak vóór het naderende beleg.

Op 10 december werden onder anderen Nicolaas van der Laan, Jan van Vliet, Gerrit Stuver en Pieter Jansz. Kies burgemeester. Tot schepenen en vroedschappen behoorden mannen als Jacob van Heussen, Willem Adriaensz., Adriaan van Berckenrode en Johan van Duvenvoorde. Verschillende nieuwe bestuurders hadden duidelijke banden met de opstandige partij. De stad werd bestuurlijk ingericht op een verdediging die ieder moment kon beginnen.

Alle hopmanschappen werden opgeroepen aan de vesten te werken en verdere voorbereidingen te treffen. In dezelfde dagen gingen de Haarlemse posities bij Spaarndam verloren. Willem Verwer verbond juist die strijd met het begin van het beleg. Op 11 december verscheen de hoofdmacht van Don Frederik voor Haarlem. De maandenlange politieke en religieuze crisis veranderde daarmee definitief in een rechtstreeks militair beleg.

Haarlem in de 16e eeuw — Groot Deel 5, december 1572–augustus 1573

11 december — het beleg begint

Op 11 december 1572 begon het eigenlijke beleg van Haarlem. Don Frederik, zoon van de hertog van Alva, bracht zijn leger voor de stad en richtte zijn hoofdkwartier in bij Huis ter Kleef. Spaanse, Waalse, Duitse en Nederlandse koningsgezinde troepen lagen rondom Haarlem. De aanval richtte zich vooral op de noordzijde, waar de middeleeuwse verdedigingswerken naar vroegmoderne maatstaven betrekkelijk kwetsbaar waren.

De belegeraars lagen niet op één plaats. Walen bevonden zich onder meer rond Overveen en de duinen, Duitse troepen bij de Haarlemmerhout en ruiterij richting Heemstede. Huis ter Kleef werd een belangrijk commandocentrum. Leprooshuis, Regulierenklooster, Haarlemmerhout, Fuikvaart en Haarlemmermeer veranderden van gewone herkenningspunten in militaire locaties binnen een landschap dat tot kort daarvoor vooral voor zorg, landbouw, verkeer en ontspanning werd gebruikt.

Een groot gedeelte van de Haarlemmerhout werd tijdens de militaire werkzaamheden gekapt of vernield. Huizen, molens, boomgaarden en andere bebouwing buiten de muren vormden mogelijke dekking voor de vijand en werden daarom door beide partijen beschadigd. Het beleg veranderde niet alleen de ommuurde stad, maar een brede strook van Kennemerland. Bewoners buiten Haarlem verloren woningen, voorraden, gewassen en soms hun volledige bestaansbasis.

Een kwetsbare stad moet standhouden

Haarlem gold niet als een van de sterkste vestingen van Holland. De muren waren deels ouderwets en vooral het noordelijke front was kwetsbaar. Willem Verwer noteerde dat bij het begin volgens zijn herinnering slechts ongeveer achttien lasten graan en drie tonnen buskruit aanwezig waren. De verdedigers moesten tegelijk muren versterken, munitie sparen, voedsel beheren en hopen dat Willem van Oranje tijdig ontzet zou kunnen organiseren.

Wigbolt Ripperda voerde als gouverneur het militaire bevel. Naast Haarlemse schutters stonden Duitse, Waalse, Franse en andere vreemde soldaten binnen de muren. De aanwezigheid van beroepssoldaten gaf militaire kracht, maar veroorzaakte ook spanningen. Soldij, voedsel en onderdak moesten worden gevonden in een stad die maandenlang afgesloten zou raken. Burgers en soldaten werden daardoor steeds sterker afhankelijk van precies dezelfde beperkte voorraden.

De nieuwe burgemeesters en vroedschap moesten ondertussen een stad in oorlog besturen. Nicolaas van der Laan, Jan van Vliet, Gerrit Stuver en Pieter Jansz. Kies kregen te maken met verdediging, voedsel, wantrouwen en ordehandhaving. De oude tegenstellingen verdwenen niet. Katholieke inwoners konden Oranje steunen, terwijl anderen van verraad werden verdacht. Het beleg vormde daarom tegelijk een militaire, bestuurlijke en interne politieke crisis.

13–17 december — Lumey probeert Haarlem te bereiken

Graaf Willem van der Marck, beter bekend als Lumey, probeerde Haarlem vanuit het zuiden te helpen. Op 13 december trok hij met ruiters en verschillende vendels uit Leiden en vestigde zich richting Sassenheim. Een dag later rukte hij via Hillegom verder op. Koninklijke troepen onderschepten hem en er ontstond een zwaar gevecht waarbij volgens de overlevering zelfs twee paarden onder Lumey werden neergeschoten.

Lumeys poging om het gebied rond Haarlem te bereiken mislukte. De Spaanse opmars kon daardoor niet worden tegengehouden en Don Frederik kreeg tijd zijn legerstellingen te versterken. Het verlies was eveneens een politieke klap voor de beruchte geuzenleider. Zijn gewelddadige optreden tegen katholieke geestelijken had al weerstand veroorzaakt en zijn positie binnen het opstandige kamp werd na deze mislukking steeds zwakker.

Op 15 december begonnen de belegeraars schansen voor de Kruispoort aan te leggen. Twee dagen later werd zwaar geschut opgesteld. Binnen Haarlem werkten burgers ’s nachts aan de wallen, die haastig werden verhoogd en versterkt. De verdedigers hadden aanvankelijk onderschat hoe zwaar het vijandelijke geschut zou zijn. De komende beschieting zou duidelijk maken hoe kwetsbaar oudere stadsmuren tegenover moderne belegeringsartillerie waren.

18–20 december — bombardement en stormloop

Op 18 december begon een zwaar bombardement op Haarlem. Verwers overzicht vermeldt voor 18, 19 en 20 december samen ongeveer 1.514 kanonschoten. Het noordelijke verdedigingsfront rond Kruispoort en Janspoort kreeg de zwaarste klappen. Voor inwoners betekende dat voortdurend lawaai, rondvliegende stenen en instortingsgevaar, terwijl soldaten en burgers beschadigde delen van de wallen steeds zo snel mogelijk probeerden te herstellen.

Op 20 december omstreeks twee uur ’s middags volgde een grote stormaanval op de Kruispoort. Spaanse troepen probeerden de stad snel te nemen voordat Haarlem zijn verdediging verder kon verbeteren. De aanvallers werden echter teruggeslagen en leden zware verliezen. Voor de verdedigers was dit een belangrijke psychologische overwinning. Een stad die als betrekkelijk zwak gold, had de eerste grote aanval van een ervaren koninklijk leger doorstaan.

De mislukking veranderde het karakter van het beleg. Don Frederik kon Haarlem niet eenvoudig met één stormloop innemen en moest loopgraven, schansen, mijnen en langdurige beschietingen inzetten. Voor de Haarlemmers betekende de overwinning juist dat zij moesten blijven volhouden. Iedere dag die de stad weerstand bood, verschafte Willem van Oranje meer tijd om nieuwe pogingen tot bevoorrading of militair ontzet voor te bereiden.

Winter 1572–1573 — het ijs wordt een levenslijn

De strenge winter bood Haarlem onverwachte mogelijkheden. Het Haarlemmermeer en andere wateren vroren dicht, waardoor sleden met voedsel, buskruit en versterkingen over het ijs konden worden aangevoerd. De belegeraars probeerden zulke routes af te snijden, maar volledige afsluiting lukte aanvankelijk niet. Water dat in de zomer een vaarweg vormde, veranderde tijdens de vorst in een tijdelijke weg voor mensen, munitie en voedsel.

Het ijs hielp ook vluchtelingen, boodschappers en soldaten door het landschap te bewegen. Tegelijk was deze route gevaarlijk: vijandelijke posten konden het ijs controleren en een plotselinge dooi kon verbindingen afsnijden. De verdediging van Haarlem was daardoor mede afhankelijk van weer, wind en temperatuur. Militaire strategie en de bijzondere Hollandse waterhuishouding waren gedurende het beleg voortdurend met elkaar verweven.

Binnen de stad werden prijzen, rantsoenen en voorraden nauwlettend gevolgd. Eind januari bepaalde het stadsbestuur zelfs maximumprijzen voor rund- en koeienvlees. Op bevel van Oranje werden bovendien vasten- en gebedsdagen gehouden. Religieuze overtuiging, voedselpolitiek en militaire nood kwamen daarmee samen in een bevolking die nog niet wist of hulp van buiten voldoende zou zijn om de belegeringsring uiteindelijk te doorbreken.

Kenau Simonsdochter Hasselaer

Kenau Simonsdochter Hasselaer behoort tot de bekendste personen uit het beleg. Zij was een Haarlemse weduwe die een hout- en scheepsbouwbedrijf beheerde en daadwerkelijk in de belegerde stad aanwezig was. Vroege bronnen brengen haar in verband met de verdediging. Zij leverde onder meer hout en andere materialen die konden worden gebruikt voor herstel van beschadigde wallen, borstweringen en andere verdedigingswerken.

Later ontstond het beroemde verhaal dat Kenau aan het hoofd stond van driehonderd gewapende Haarlemse vrouwen die tegen de Spanjaarden vochten. Voor zo’n georganiseerde vrouwencompagnie ontbreekt stevig eigentijds bewijs. Latere prenten en geschiedverhalen hebben dit beeld sterk vergroot. Dat betekent niet dat vrouwen afwezig waren: zij droegen materialen, ondersteunden werkzaamheden en konden tijdens beschietingen en gevechten rechtstreeks aan gevaar worden blootgesteld.

De historische betekenis van Kenau hoeft daarom niet afhankelijk te zijn van een legendarisch vrouwenleger. Stedelijke verdediging vereiste veel meer dan soldaten alleen. Hout, aarde, voedsel, kleding, verzorging en herstelwerk moesten voortdurend beschikbaar blijven. Vrouwen, kinderen, ambachtslieden en ondernemers maakten deel uit van die inspanning. Juist deze brede maatschappelijke bijdrage helpt verklaren hoe Haarlem maandenlang tegen een veel groter koninklijk leger kon standhouden.

Januari 1573 — mijnen, uitvallen en geweld

In januari gingen beschietingen en schermutselingen vrijwel dagelijks door. Buiten de muren groeven de belegeraars loopgraven steeds dichter naar de wallen en legden zij mijnen aan. Binnen Haarlem werden tegenmijnen gegraven om deze gangen te onderscheppen. Belegeraars en verdedigers konden daardoor zelfs onder de grond tegenover elkaar komen te staan, waarbij buskruitladingen complete stukken wal konden opblazen en tientallen slachtoffers tegelijk konden veroorzaken.

De strijd kreeg ook een steeds gewelddadiger psychologische dimensie. Gevangenen werden gedood, lichamen tentoongesteld en hoofden over en weer naar de tegenpartij gestuurd. In de bronnen verschijnt onder meer een ton met elf hoofden. Zulke daden moesten de vijand afschrikken, maar droegen vooral bij aan een steeds hardere cyclus van wraak waarin normale regels rond krijgsgevangenschap en stedelijk recht verder vervaagden.

Op 30 januari ondernamen verdedigers vanuit de Zijlpoort een uitval om vijandelijk geschut onbruikbaar te maken. Een dag later volgde een zware aanval op het noordelijke front. De beschadigde Kruispoort werd uiteindelijk door de Haarlemmers zelf opgeblazen omdat zij niet in vijandelijke handen mocht vallen. Een stadspoort die eeuwenlang toegang tot Haarlem had gegeven, werd zo bewust opgeofferd om de verdediging te kunnen voortzetten.

Februari — een nieuwe wal binnen de stad

De bedreiging bleef na het verdwijnen van de Kruispoort bestaan. De Spanjaarden beheersten steeds meer terrein vóór de oude muur en konden onder het beschadigde bolwerk mijnen graven. Op 10 februari besloten burgemeesters en kapiteins daarom achter het bedreigde gedeelte een geheel nieuwe binnenwal in de vorm van een halve maan aan te leggen. De stad werd als het ware binnen haar eigen muren opnieuw versterkt.

Voor deze nieuwe verdedigingslinie moesten ongeveer twintig huizen en vijf conventen worden afgebroken. Aan de binnenzijde van de oude Kruispoort en vóór de nieuwe wal werd bovendien een gracht gegraven. De maatregel toont de schaal van de nood. Woningen en religieuze gebouwen die vóór december nog onderdeel van het gewone stadsleven waren geweest, werden nu afgebroken voor ruimte, aarde en militaire verdediging.

Ook de Janspoort werd verwijderd of zwaar aangepast omdat zij door beschietingen en ondermijning gevaarlijk was geworden. Don Frederik overwoog in deze periode het kostbare beleg op te breken, maar Alva drong erop aan door te zetten en stuurde versterkingen. Haarlem had de eerste stormen overleefd, maar stond tegenover een tegenstander die bereid was de stad uiteindelijk door langdurige uitputting tot overgave te dwingen.

Maart — uitvallen buiten de muren

In maart probeerden de Haarlemmers de steeds strakkere belegeringsring actief te verstoren. Uitvallen waren gevaarlijk, maar konden geschutsstellingen beschadigen, voorraden buitmaken en vijandelijke posten tijdelijk verdrijven. Een van de grootste uitvallen vond eind maart plaats. Soldaten en burgers trokken buiten de poorten en raakten daar in zware gevechten met koninklijke troepen die hun loopgraven en schansen verdedigden.

De oorlog speelde zich eveneens verder van de muren af. Schansen bij Diemen en langs verbindingen naar het Haarlemmermeer wisselden van bezit. Personen als de vrijbuiter ’t Hoen, Jan Haring en Erasmus van Brederode verschijnen in de verhalen rond deze gevechten. Jan Haring hield volgens een nuchtere versie een vijandelijke groep enige tijd tegen en wist uiteindelijk zwemmend aan zijn tegenstanders te ontkomen.

Erasmus van Brederode werd tijdens een terugtocht door zijn linkervoet geschoten en raakte in een sloot. Medesoldaten trokken hem uit het water. Zulke persoonlijke verhalen tonen de chaotische werkelijkheid achter grote militaire kaarten. Het beleg bestond niet alleen uit generaals en legerbewegingen, maar uit honderden kleine confrontaties waarin soldaten konden verdrinken, gewond raken, verdwalen of door toeval worden gered.

Het Haarlemmermeer wordt beslissend

Het Haarlemmermeer was essentieel voor de bevoorrading van Haarlem. Zolang schepen of sleden vanuit opstandig gebied de stad konden bereiken, bestond hoop op voedsel, munitie en versterking. Don Frederik begreep daarom dat hij niet alleen de landzijde maar tevens de waterverbindingen moest beheersen. Rond het meer werden schansen gebouwd en beide partijen brachten schepen en bemanningen in het strijdgebied samen.

In het voorjaar kregen de koninklijke troepen uiteindelijk de overhand op het Haarlemmermeer. De vloot van Oranje werd teruggedrongen en belangrijke posities gingen verloren. Voor Haarlem was dit een zware slag. De stad kon niet langer rekenen op een relatief open toevoerroute over het water. De belegering veranderde daardoor steeds sterker van een strijd om muren en poorten in een systematische uithongering van de bevolking.

Schansen zoals Rustenburg kregen steeds meer betekenis. Wie deze posten beheerste, beheerste vaarroutes, dijken en toegangen tot het meer. De verdedigers probeerden verschillende malen verloren posities terug te winnen. De belegeraars bouwden ondertussen een netwerk van versterkingen waardoor Haarlem steeds vollediger werd ingesloten. Tegen het einde van het voorjaar werd vrijwel iedere route waarlangs voedsel of berichten konden binnenkomen buitengewoon gevaarlijk.

Noodgeld in een afgesloten stad

Door het langdurige beleg ontstond gebrek aan bruikbaar geld. Haarlem sloeg daarom noodmunten waarmee vooral soldaten konden worden betaald en betalingen binnen de stad konden doorgaan. Sommige stukken droegen het Haarlemse wapen en de jaartallen 1572 of 1573. Later verschenen kenmerkende vierkante zilveren munten met afgeknotte hoeken die specifiek met de omstandigheden van het Haarlemse beleg worden verbonden.

Willem Verwer vermeldde ook gouden penningen met het Haarlemse wapen en de spreuken Vincit vim virtus en Soli Deo gloria. Volgens hem kwamen deze gouden stukken uiteindelijk niet werkelijk in omloop. Rond Kerstmis werden daarentegen vierkante zilveren munten van 32 en 16 stuivers geslagen. Geld werd daarmee letterlijk binnen de belegerde stad vervaardigd om soldij, handel en economische organisatie gaande te houden.

1–2 mei — voedsel en buskruit worden geteld

Op 1 mei bereikten slechts enkele vluchtende opstandige vaartuigen Haarlem. Zij hadden ongeveer achthonderd pond buskruit en wat boter moeten vervoeren, maar verloren hun lading bij de vijand en bereikten alleen met wapens en hun leven de stad. Diezelfde ochtend richtten Haarlemse soldaten op het Kruispoortbolwerk uitdagend een meiboom op, behangen met voedsel dat zij in werkelijkheid nauwelijks meer bezaten.

Op 2 mei liet het stadsbestuur alle aanwezige buskruit en proviand registreren. De voorraad werd dus systematisch geïnventariseerd. Tegelijk werden op bolwerken pompen geplaatst waarmee heet water, kalkwater en ander vuil naar vijandelijke mijnwerkers kon worden gespoten. Zelfs gewone stedelijke materialen werden oorlogsmiddelen. De strijd onder en rondom de wallen dwong Haarlemmers voortdurend tot technische improvisatie en hergebruik van wat nog beschikbaar was.

Een jonge infiltrant van ongeveer vijftien tot achttien jaar kwam die dag met buskruit door de Zijlpoort en deed alsof hij een betrouwbare boodschapper uit Leiden was. Zijn werkelijke bedoeling werd ontdekt. Hij werd gegeseld, gebrandmerkt en opgesloten. In een stad waar iedere brief en boodschapper beslissend kon zijn, leidde onbekende herkomst onmiddellijk tot verdenking van spionage, misleiding of verraad.

Duivenpost en Pieter Dirkszoon Hasselaer

Naarmate gewone routes onbruikbaar werden, gebruikte Haarlem postduiven om met Willem van Oranje en andere opstandige plaatsen te communiceren. Kleine berichten konden zo over de belegeringsring worden gevlogen. Niet iedere duif bereikte de bestemming; dieren konden worden geschoten of verdwalen. Toch vormde deze communicatie een levenslijn waardoor nieuws over voorraden, ontzettingsplannen en militaire ontwikkelingen de stad nog kon bereiken.

Pieter Dirkszoon Hasselaer, verwant aan Kenau, speelde volgens een later door P.C. Hooft opgetekend verhaal een bijzonder riskante rol. Nadat hij buiten Haarlem was geraakt, bood hij aan belangrijke brieven van Oranje door de vijandelijke linies te brengen. De prins zou hem hebben laten zweren de loden briefkoker te vernietigen en zichzelf desnoods het leven te benemen wanneer hij gevangen werd.

Het verhaal ontbreekt in de eigentijdse Haarlemse dagregisters en moet daarom voorzichtig worden behandeld. Hooft kende het naar eigen zeggen uit Hasselaers eigen mond en was bovendien verwant aan de familie. Vast staat wel dat Pieter Dirkszoon als vaandrig bij de verdediging betrokken was en aanzienlijke risico’s liep. De spectaculairste details behoren waarschijnlijk mede tot de latere herinneringscultuur rond het Haarlemse beleg.

27 mei — geweld tegen katholieke gevangenen

De lange belegering verhardde ook de verhoudingen binnen Haarlem. Oud-burgemeesters Quirijn Dirksz. Talesius en Lambert Jacobsz. Roosvelt waren katholiek en werden verdacht van contacten met de vijand. Talesius, de voormalige medewerker van Erasmus, had eerder geprobeerd Haarlem te verlaten maar was teruggekeerd. Tijdens het beleg werden beide mannen streng bewaakt omdat opstandige soldaten en bestuurders hen niet langer vertrouwden.

Op 27 mei sloeg de spanning om in dodelijke wraak. Woedende soldaten haalden Talesius, Roosvelt en andere gevangenen zonder regulier proces uit hun opsluiting en brachten hen ter dood. Talesius en Roosvelt werden opgehangen. Ook Adriaen van Groeneveen en verschillende andere gevangenen werden gedood. De executies volgden op berichten over koninklijke wreedheden tegen gevangenen en werden als vergelding voorgesteld.

Talesius’ dochter Ursula, een begijn, werd eveneens omgebracht. Willem Verwers verslag beschrijft hoe zij samen met een andere vrouw in de Bakenessergracht verdronk. De gebeurtenis behoort tot de donkerste episodes van de Haarlemse verdediging. Het beleg was niet uitsluitend een heldhaftig verhaal van verzet tegen een sterk leger, maar bracht tevens wetteloosheid, religieuze haat en geweld tegen weerloze stadsgenoten voort.

Juni — de honger bepaalt het dagelijks leven

In juni stortte de voedselvoorziening vrijwel volledig in. Graan en brood raakten op. Mensen aten paarden, honden, katten en andere dieren die normaal niet als voedsel dienden. Koeienhuiden werden gekookt om ze eetbaar te maken en ook leer, gras, bladeren en andere noodmiddelen kwamen in aanmerking. De honger trof uiteindelijk rijke en arme Haarlemmers, hoewel kinderen en arme huishoudens het snelst leden.

Op 18 juni schreef Verwer dat inwoners al koeienhuiden afbroeiden en paarden slachtten. Iedereen ouder dan ongeveer zeven jaar werd tegelijkertijd ingezet om een nieuwe wal tussen Sint-Margriet en de Janspoort aan te leggen. Burgers, soldaten, vrouwen, kinderen en schooljongens moesten aarde dragen of graven. De lichamelijke uitputting van de bevolking ging dus samen met steeds zwaarder verdedigingswerk en voortdurende militaire dreiging.

Een dag later werd geregeld dat vrouwen tweemaal per dag bij de hal of het Vleeshuis resten van dieren en bereide huiden konden verkopen. Niemand mocht onbeperkt inslaan. Het stadsbestuur probeerde zelfs tijdens extreme hongersnood enige verdeling en orde te handhaven. Wat vóór het beleg afval of oneetbaar materiaal was geweest, kreeg voedingswaarde en werd onderdeel van een gereguleerde Haarlemse noodmarkt.

Juni — berichten van Oranje

Ondanks de honger bleven duiven en boodschappers contact met de buitenwereld onderhouden. Op 18 juni kwam een duif binnen met bericht dat boodschappers via Oude Wetering onderweg waren naar Willem van Oranje in Leiden. De stad leefde daardoor voortdurend tussen hoop en teleurstelling. Iedere brief kon melden dat een ontzettingsleger onderweg was, terwijl iedere dag zonder daadwerkelijke hulp de voedselvoorraad verder verminderde.

De Prins bleef Haarlem aansporen vol te houden. Een bewaard stuk van 2 juli bevat zijn belofte aan Ripperda dat spoedig een ontzettingspoging zou worden ondernomen. Voor een uitgehongerde bevolking waren zulke toezeggingen van levensbelang, maar zij konden eveneens tot frustratie leiden wanneer hulp uitbleef. De verdedigers hadden maanden gevochten en wilden weten of hun offers nog een werkelijk militair doel dienden.

Onder de burgers groeide daardoor ontevredenheid over Oranje. Sommige Haarlemmers vonden dat de stad te lang zonder voldoende hulp was gelaten. Toch bleven de wallen bezet. Een georganiseerde uitbraak van de gehele bevolking werd zelfs overwogen: mannen zouden samen met vrouwen en kinderen proberen zich door de vijandelijke linies heen te slaan wanneer geen andere mogelijkheid om Haarlem te verlaten meer overbleef.

Begin juli — de laatste grote ontzettingspoging

Willem van Oranje organiseerde uiteindelijk een grote ontzettingspoging onder Willem van Batenburg. Vanuit het gebied rond Sassenheim en Noordwijkerhout werden duizenden soldaten, burgers en ruiters verzameld. Ook veldstukken en honderden wagens met voedsel en munitie gingen mee. Het plan was dat Haarlem gelijktijdig een uitval zou doen zodra afgesproken seinvuren lieten zien dat het ontzettingsleger voldoende dichtbij was gekomen.

De Spanjaarden raakten echter van het plan op de hoogte. Don Frederik liet bij de bres nat stro verbranden zodat rook het afgesproken sein kon verduisteren. Tegelijk werden grote eenheden klaargezet om Batenburg vanuit verschillende richtingen aan te vallen. Wat bedoeld was als de redding van Haarlem, liep daardoor rechtstreeks in een voorbereide tegenaanval van de belegeraars.

In de stad wachtten uitgehongerde inwoners op het teken dat nauwelijks zichtbaar werd. Zij beschikten niet over betrouwbare informatie over wat buiten de muren gebeurde. De laatste grote hoop op bevrijding speelde zich enkele kilometers verderop af, terwijl de bevolking door rook, wallen en vijandelijke linies vrijwel niets kon waarnemen. Haarlem was inmiddels niet alleen militair, maar eveneens informatief bijna volledig afgesloten.

8 juli — de nederlaag bij het Manpad

Op 8 juli 1573 werd Batenburgs ontzettingsleger bij het Manpad en de Haarlemmerhout verslagen. Willem van Batenburg sneuvelde, evenals ritmeester Gaspard van der Noot en de Haarlemse schutterskapitein Dirk Mattheusz. Schatter. Honderden manschappen kwamen om. De jonge Johan van Oldenbarnevelt, die als vrijwilliger aan de onderneming deelnam, wist aan de vernietiging van het ontzettingsleger te ontsnappen.

Voor Haarlem betekende de nederlaag vrijwel het einde van alle reële hoop op militair ontzet. De stad had geen bruikbare voedselreserve meer en de vijand beheerste de belangrijkste toegangen. Een nieuwe grote poging kon niet tijdig worden georganiseerd. Het nieuws maakte duidelijk dat langer doorvechten vooral meer honger en sterfte zou veroorzaken zonder redelijke kans dat de belegeringsring nog kon worden doorbroken.

De verdedigers hadden zeven maanden standgehouden, maar de militaire situatie was onhoudbaar geworden. Onderhandelingen met Don Frederik werden hervat. Voor veel inwoners moet dit een bittere omslag zijn geweest. Haarlem had huizen gesloopt, kerken beschadigd, familieleden verloren en vrijwel alle voedsel opgegeten, maar moest uiteindelijk alsnog onderhandelen met dezelfde legerleiding waarvoor men in december de poorten niet zonder strijd wilde openen.

12–13 juli — Haarlem capituleert

Op 12 juli werd overeenstemming over de overgave bereikt en op 13 juli werd de capitulatie definitief. De burgerbevolking moest een enorme afkoopsom betalen om plundering en algemene moord te voorkomen. Bronnen noemen voor Haarlem een bedrag van 240.000 gulden, terwijl afzonderlijke administratieve stukken ook andere bedragen rond vrijkoop en verdeling onder soldaten vermelden. De financiële last zou de stad nog lang achtervolgen.

Na de overgave moesten Haarlemmers hun wapens afgeven. Mannen werden verzameld in het Zijlklooster, terwijl vrouwen en kinderen in de Grote Kerk bijeenkwamen. De herinnering aan Naarden maakte de angst begrijpelijk. Oud-burgemeester Van der Mathe probeerde de mannen gerust te stellen: wanneer de opgelegde som werd betaald, zou de gewone burgerbevolking volgens de overeengekomen voorwaarden grotendeels worden gespaard.

Die avond kregen inwoners voor het eerst in weken weer werkelijk brood. De uitdeling van tarwebollen vormde een scherp contrast met de voorafgaande honger, waarin huiden, gras en dieren als noodvoedsel waren gebruikt. Voor de meeste burgers betekende de capitulatie uiteindelijk behoud van het leven, maar voor de militaire bezetting en personen die als leiders van de Opstand golden begon juist een nieuwe gewelddadige fase.

16 juli — Wigbolt Ripperda wordt terechtgesteld

Op 16 juli werd gouverneur Wigbolt Ripperda op de Grote Markt met het zwaard terechtgesteld. Ook zijn luitenant en andere bevelhebbers werden gedood. Volgens Willem Verwer volgde daarna de executie van vrijwel het gehele vendel van Ripperda. Een deel van de krijgsgevangenen werd onthoofd; anderen werden buiten de stad naar het water gebracht en daar door verdrinking om het leven gebracht.

De Duitse soldaten kregen in vergelijking met verschillende andere verdedigers gunstiger voorwaarden en konden uiteindelijk vertrekken. Nationaliteit, rang, onderhandelingen en de mate waarin iemand met opstand of beeldenstorm werd verbonden konden bepalen hoe de overwinnaars hem behandelden. De capitulatie betekende dus geen gelijke behandeling van alle verdedigers. Soldaten uit verschillende eenheden konden binnen enkele dagen totaal verschillende lotgevallen ondergaan.

Don Frederik kwam die middag zelf Haarlem binnen, vergezeld door graaf Bossu en andere hoge bevelhebbers. De stad die hem ruim zeven maanden had weerstaan, stond nu onder koninklijke militaire controle. De wallen waren beschadigd, de omgeving verwoest, de bevolking uitgehongerd en grote aantallen militairen en burgers waren gedood, gewond, gevlucht of door de langdurige strijd financieel geruïneerd.

Executies, verdrinkingen en gevangenen

De terechtstellingen stopten niet met Ripperda. Op de Grote Markt stonden galgen en beulen verrichtten dagenlang executies. Toen het doden met zwaard en galg te langzaam ging, werden groepen gevangenen aan elkaar gebonden en verdronken. Schattingen van het aantal omgebrachte verdedigers verschillen sterk, maar duidelijk is dat honderden krijgsgevangenen na de capitulatie werden geëxecuteerd en dat de afrekening omvangrijk was.

Duitstalige berichtgeving meldde zelfs het verdrinken van vrouwen en kinderen naast mannen, maar zulke berichten moeten voorzichtig worden gelezen omdat het beleg vrijwel onmiddellijk onderwerp van propaganda werd. Zowel de opstandige als de koninklijke zijde gebruikte verhalen over wreedheid om de tegenstander zwart te maken. De massale executie van soldaten en verschillende burgers is echter door meerdere bronnen overtuigend gedocumenteerd.

Pieter Dirkszoon Hasselaer werd gevangen genomen, maar overleefde. Andere prominente opstandelingen waren gevlucht, gedood of bleven opgesloten. De koninklijke overheid wilde niet alleen de militaire bezetting uitschakelen, maar tevens de politieke leiding treffen die Haarlem in 1572 naar Oranje had gebracht. De overwinning kreeg daardoor behalve een militaire ook een bestuurlijke en afschrikkende betekenis voor andere steden in opstand.

27 juli — het koninklijke pardon

Alva vaardigde op 27 juli een pardon voor Haarlem uit. De tekst presenteerde de koning als genadig, maar herinnerde de stad tegelijkertijd nadrukkelijk aan haar rebellie. Zevenenvijftig burgers en inwoners werden van de algemene genade uitgezonderd of als waarborg vastgehouden. Daarmee bleef boven tientallen Haarlemse families ook na de capitulatie grote onzekerheid hangen, zelfs nadat de meeste gewone inwoners naar hun woningen konden terugkeren.

Onder de uitgeslotenen bevonden zich bestuurders, schuttersleiders en andere personen die nauw met het opstandige bewind verbonden waren geweest. Niet iedereen werd onmiddellijk terechtgesteld. Sommigen waren gevlucht, anderen bleven gevangen of werden later uitgewisseld. De juridische en politieke afrekening met de Opstand duurde daardoor maanden langer dan het daadwerkelijke militaire beleg en bleef de stedelijke samenleving verdelen.

Haarlem moest bovendien de opgelegde afkoopsommen daadwerkelijk bijeenbrengen. Na maanden zonder normale handel en productie was dat bijzonder zwaar. Huizen waren beschadigd, omliggende landbouwgrond verwoest en veel gezinnen hadden kostwinners verloren. De militaire nederlaag ging daardoor vrijwel onmiddellijk over in een financiële en sociale crisis die nog jarenlang in stedelijke rekeningen, armenzorg, ondernemingen en particuliere huishoudens voelbaar bleef.

Augustus 1573 — katholieke eredienst keert terug

Bisschop Godfried van Mierlo kon na de capitulatie naar Haarlem terugkeren. Op 15 augustus werd de Sint-Bavo opnieuw als katholieke kathedraal gewijd. Van Mierlo droeg er de mis op en Don Frederik was aanwezig. De kerk die op 4 december 1572 door opstandige soldaten van een groot deel van haar katholieke inrichting was ontdaan, kreeg daarmee opnieuw haar officiële functie als centrum van het Haarlemse bisdom.

Tijdens zijn preek riep Van Mierlo de bevolking op elkaar niet langer te beschuldigen en onderlinge vijandschap te beëindigen. Dat was na de gebeurtenissen van het voorgaande jaar bijzonder betekenisvol. Haarlemmers hadden elkaar van verraad beschuldigd, katholieken waren vermoord en hervormingsgezinden werden na de overgave vervolgd. De stad moest verder terwijl vrijwel iedere buurt families kende die aan verschillende zijden van de strijd hadden gestaan.

Op 18 augustus werden bij Schoten nog achttien Waalse kapiteins en vaandrigs met het zwaard geëxecuteerd. Onder hen bevonden zich Lancelot van Brederode en Johan van Duvenvoorde. De afrekening met militaire en bestuurlijke leiders ging daarmee weken na de capitulatie door. Het beleg was in juli militair beëindigd, maar executies, gevangenschap, schuld, herstel en politieke zuivering bleven het Haarlemse leven nog lange tijd bepalen.