Van Zaandam naar een andere wereld

Wie vanuit Zaandam naar de noordelijke walvisgronden vertrok, liet een groen landschap van dijken, sloten, weilanden, molens en houten huizen achter zich. Voorbij het IJ, Texel en het Marsdiep begon een reis die uiteindelijk naar Spitsbergen, Jan Mayen, Groenland, de Davisstraat en Baffinbaai kon voeren. Daar maakten vertrouwde kusten plaats voor kale bergen, diepe fjorden, gletsjers, sneeuwvelden, ijsbergen en bewegend pakijs. In de zomer ging de zon nauwelijks of helemaal niet onder. Mist kon bergen en schepen plotseling aan het zicht onttrekken. Wind verplaatste het zee-ijs en kon open water binnen korte tijd afsluiten. Midden in deze veranderlijke wereld zochten de walvisvaarders hun prooi.

Leven en overleven in het hoge noorden

Die poolwereld was niet levenloos. Langs vogelbergen broedden duizenden zeevogels, op het land leefden rendieren en poolvossen en langs kusten verschenen walrussen, zeehonden en ijsberen. In zee zwommen vissen en walvissen; in de korte zomer kwamen tussen stenen en sneeuw mossen, grassen, bloemen en eetbare planten tevoorschijn. Voor mensen die onverwacht moesten overwinteren konden zulke voedselbronnen van levensbelang worden. Het Behouden Huys op Nova Zembla in 1596–1597 en de overwinteringen op Spitsbergen en Jan Mayen in 1633–1634 tonen wat daarvoor nodig was: kleding, vuur, brandstof, voedsel, onderdak, discipline en samenwerking, terwijl buiten kou, duisternis, storm, honger en ziekte voortdurend aanwezig bleven.

Deel 1 — Van Zaandam naar het hoge noorden

Aan de Zaan begon een reis naar een wereld die nauwelijks verder van het vertrouwde Holland kon liggen. Rond het schip rook het naar teer, pek, nat hout en touwwerk. Vaten met voedsel en drank verdwenen in het ruim; beschuit, gezouten vlees, erwten en andere houdbare voorraden moesten maanden meegaan. Harpoenen, lansen en lange messen behoorden tot het gereedschap waarmee straks tussen het ijs gewerkt zou worden. De vangstsloepen kwamen mee aan boord. Op de oevers stonden houten huizen, werven en molens. Achter de dijken lagen groene weiden en sloten. Alles wat de mannen om zich heen zagen, zouden zij in het hoge noorden missen.

Langs het IJ naar Texel

Via Voorzaan en IJ ging het schip naar de Zuiderzee. Langzaam verdwenen de bekende oevers. Op het water ontmoetten de walvisvaarders vrachtschepen, vissers en andere zeeschepen die eveneens op gunstige wind wachtten. Texel was voor de Nederlandse zeevaart een belangrijk verzamelpunt. Daar konden schepen wachten voordat zij door het Marsdiep de Noordzee bereikten. Zodra de kust achter de horizon verdween, veranderde hun wereld. Er was alleen nog water, lucht en het bewegende dek. De masten kraakten, blokken sloegen tegen het hout en water siste langs de scheepshuid. Wachten op een walvis lag nog weken voor hen; eerst moest de noordelijke zee worden bedwongen.

De Noordzee wordt kouder

Naarmate het schip noordelijker kwam, veranderde de lucht. Regen sloeg over het dek en een natte westenwind drong door wollen kleding heen. Mannen trokken extra lagen aan en probeerden kousen, schoenen en bovenkleding droog te houden. Zout droogde op gezicht en handen. Bij zwaar weer verdwenen horizon en hemel in hetzelfde grijs. De stuurman hield koers met kompas en kaart en gebruikte, wanneer de hemel het toeliet, zon en sterren voor zijn plaatsbepaling. Met het lood kon waterdiepte worden onderzocht. Niemand kon echter voorspellen waar het pakijs dat jaar precies zou liggen. Iedere noordreis bleef daarom gedeeltelijk een reis naar onbekende omstandigheden.

Vogels boven een lege horizon

Lang voordat de eerste berg zichtbaar werd, veranderde het leven rond het schip. Zeevogels verschenen boven het water, soms alleen, soms in groepen. Zij waren voor ervaren zeelieden meer dan gezelschap: vogels konden iets zeggen over nabijgelegen land, open water en voedselrijke zee. De kou werd scherper. In het water konden de eerste losse stukken ijs verschijnen, aanvankelijk klein genoeg om zonder gevaar voorbij te drijven. Mist maakte zelfs die onschuldig ogende schotsen verraderlijk. Een ijsmassa kon pas zichtbaar worden wanneer het schip er bijna bovenop zat. De wacht moest daarom kijken en luisteren, terwijl achter de boeg een wereld naderde waarin water voortdurend van vloeibaar in vast veranderde.

De bergen verschijnen

Toen de mist uiteindelijk openscheurde, kon het lijken alsof het landschap in één ogenblik was ontstaan. Boven de grijze zee stonden donkere bergen, met sneeuw in spleten en witte velden tegen de hellingen. Voor mannen uit Zaandam, waar een molen of kerktoren de lage horizon beheerste, waren zulke hoogten ongewoon. Gletsjers lagen tussen de bergen als brede, bleke rivieren die nauwelijks leken te bewegen. Koude lucht kwam vanaf sneeuw en ijs over het water. Vogels krijsten langs rotswanden. Een stuk drijfijs schuurde langs de scheepshuid en draaide achter het roer weg. De mannen waren aangekomen in de wereld waarvoor hun schip maandenlang was uitgerust.

Een nacht waarin de zon bleef staan

Ook de hemel gedroeg zich anders dan thuis. Naarmate het voorjaar vorderde en het schip verder noordelijk kwam, werden de nachten steeds lichter. Uiteindelijk verdween de zon niet meer achter de horizon. Zij zakte laag, schoof langs de hemel en begon opnieuw te stijgen. Midden in wat volgens de klok nacht was, kon het dek nog in zonlicht liggen. De wachtindeling, maaltijden en klok moesten bepalen wanneer een man werkte of sliep. Een walvis hield zich immers niet aan Nederlandse uren. Wanneer een blaas boven het water werd gezien, konden sloepen ook tijdens de nachtelijke wacht worden gestreken. De poolzomer maakte de jacht bijna onafgebroken mogelijk.

Deel 2 — Spitsbergen, een muur van steen en ijs

Spitsbergen verhief zich rechtstreeks uit zee. Kale bergwanden, scherpe toppen, sneeuwvelden en gletsjers bepaalden het uitzicht. Tussen de bergen drongen lange fjorden het land binnen. Sommige kusten bestonden uit rots, andere uit grind, zand of lage toendra. Bossen waren nergens te zien. Geen eiken, wilgenrijen of houtwallen zoals thuis; slechts lage planten die dicht bij de bodem bleven. Vanaf het dek leek het land aanvankelijk kaal, maar wie aan wal stapte zag tussen stenen mossen, korstmossen, grassen en kleine bloemen. Boven alles stond de enorme schaal van het landschap. Een houten schip dat in Zaandam indrukwekkend groot leek, werd onder de bergen plotseling nietig.

De fjord als haven

Een fjord kon bescherming bieden wanneer buiten de kust de zee onrustig was. De bemanning zocht een plaats waar het schip voldoende water onder de kiel hield en waar wind en golfslag minder vat kregen. Dan ratelde de ankerketting of kabel uit en lag het schip eindelijk rustiger. Vanaf de bergen kwam echter koude lucht naar beneden. Gletsjers en sneeuwvelden hielden zelfs in de zomer de omgeving koel. Zoet water kon uit smeltwater, sneeuw of beekjes worden aangevuld. Dat was kostbaar na weken op zee. Mannen gingen met vaten of ander vaatwerk aan land. Onder hun schoenen lag geen Zaanse klei of veengrond, maar steen, grind en koude, drassige toendra.

Het geluid van een gletsjer

Een gletsjer leek op afstand onbeweeglijk, maar was dat niet. Het ijs schoof langzaam vanuit de bergen naar beneden. Waar het front de zee bereikte, konden stukken afbreken. Eerst klonk soms een doffe knal of een scheurend geluid tussen de bergen. Daarna stortte ijs in het water en rolde een golf door de baai. Kleinere stukken dreven verder als blauw-witte brokken tussen schip en kust. De mannen hoefden de natuurkundige oorzaak niet te kennen om het gevaar te begrijpen. Wind en stroming bepaalden waar het ijs terechtkwam. Een rustige ankerplaats kon veranderen wanneer grote hoeveelheden ijs binnenliepen. Hier stond het landschap nooit werkelijk stil.

Mist

Mist kon de hele wereld uitwissen. Bergen die 's morgens boven het schip hadden uitgetorend, verdwenen achter een grijze wand. De kust werd onzichtbaar en geluid droeg vreemd over het water. Druppels bleven aan touwwerk, baarden en wollen kleding hangen. Voor een sloep die van het schip verwijderd was, werd terugvinden moeilijker. Voor een schip betekende slecht zicht gevaar door rotsen en ijs. De mannen moesten luisteren naar branding, vogels en bewegend ijs en voortdurend opletten op veranderingen in wind en water. Wanneer de mist uiteindelijk openschoof, konden bergwanden plotseling veel dichterbij blijken dan gedacht. Het poollandschap speelde voortdurend met afstand, licht en zicht.

Geen levenloze woestenij

In de zomer barstte Spitsbergen van leven. Tegen rotswanden zaten duizenden zeevogels. Hun geschreeuw kon een fjord vullen. Vogels vlogen af en aan tussen nestplaatsen en zee, terwijl poolvossen onder de kolonies naar voedsel zochten. Rendieren liepen over lage toendra. Op stranden en langs ondiep water verschenen walrussen en zeehonden. Een ijsbeer kon langs de kust zwerven en maakte een wandeling buiten het kamp tot iets waarvoor wapens nodig konden zijn. In zee lag de grootste rijkdom. Daar zochten de Nederlanders de walvis. De kale bergen vormden slechts de achtergrond van een voedselrijke Arctische zee die iedere zomer mensen en dieren aantrok.

De eerste sloep gaat uit

Wanneer vanaf schip of kust een walvis werd gezien, veranderde wachten onmiddellijk in bedrijvigheid. Mannen gingen naar de sloepen. Riemen werden uitgelegd, harpoenen en lijnen gecontroleerd. Vanaf het grote schip leek de zee beheersbaar; vanuit een kleine open boot lag het water plotseling vlak naast de handen. IJs, wind en golfslag werden direct voelbaar. De roeiers moesten de sloep stil genoeg naar het dier brengen om de harpoenier zijn kans te geven. Rond hen stonden bergen en gletsjers, maar alle aandacht ging naar het water. Een donkere rug kon verschijnen en weer verdwijnen. Daarna klonk de ademstoot van het dier. Mens en walvis bevonden zich nu op dezelfde schaal.

Deel 3 — Smeerenburg, rook tussen de bergen

Aan de noordwestzijde van Spitsbergen ontstond op Amsterdamøya een plaats die in Nederland een bijna huiselijke naam kreeg: Smeerenburg. Wie naderde zag echter geen Hollands stadje. Tegen een achtergrond van kale bergen, sneeuw en zee lagen gebouwen en werkplaatsen van de walvisvaart. Sloepen kwamen aan land, vaten lagen gereed en boven de traanovens hing rook. In het vangstseizoen brachten Nederlandse schepen hier mensen, voedsel, brandstof en gereedschappen bijeen. Een stuk Arctische kust werd tijdelijk werkterrein. Hamers, stemmen en het rollen van tonnen mengden zich met vogelgeschreeuw en branding. Zodra de vloot vertrok, zou vrijwel alles weer stil worden.

De walvis aan land

Een gevangen walvis betekende niet dat het werk voorbij was. Nu begon de verwerking. Mannen sneden het spek van het enorme lichaam. Lange messen gingen door huid en vet; stukken spek werden verder verdeeld en naar de plaats gebracht waar zij verwerkt konden worden. Alles werd glad. Vet kleefde aan handen, kleding, hout en gereedschappen. Bloed en resten kwamen tussen stenen en langs het water terecht. Vogels verzamelden zich rond het afval. Wat op afstand een schoon wit poollandschap leek, kreeg rond de werkplaats kleuren en geuren van een slachterij. Voor de mannen was die walvis echter geen landschapsschending, maar kostbare lading: iedere hoeveelheid bruikbaar spek vertegenwoordigde geld.

De traanovens

In grote ketels werd spek verhit zodat de olie eruit kwam. Het vuur moest blijven branden en de mannen werkten tussen hitte, rook en de penetrante geur van walvisvet. Buiten kon een koude wind vanaf zee waaien, terwijl naast de oven het gezicht warm werd van het vuur. De gewonnen traan werd in vaten gedaan voor vervoer naar Nederland. Daar kon zij voor verschillende doeleinden worden gebruikt. Rond de ovens lagen brandstof, gereedschap en resten van verwerking. Het contrast was scherp: achter de werkplaats lagen sneeuwvelden en gletsjers; ervoor brandde een door Nederlanders aangelegde industriële installatie waarin een dier uit de poolzee tot handelsproduct werd verwerkt.

Eten en slapen

Na het werk moesten de mannen ergens heen. Verblijven boden bescherming tegen wind en neerslag, maar luxe was er nauwelijks. Wollen kleding die tijdens het werk nat was geworden moest worden gedroogd. Schoenen en kousen stonden of hingen waar warmte beschikbaar was. In de leefruimte rook het naar mensen, rook, voedsel, vochtige wol en vet. Mannen aten uit voorraden die maanden eerder in Nederland waren ingescheept: onder meer beschuit en andere houdbare levensmiddelen. Vers voedsel uit de omgeving kon een welkome aanvulling zijn. Daarna zochten zij hun slaapplaats terwijl buiten de zon nog boven de horizon stond. De poolzomer maakte van nacht slechts een uur op de klok.

Wat achterbleef in de grond

Eeuwen later bleek dat de bodem een deel van dit bestaan had vastgehouden. Archeologisch onderzoek bij Smeerenburg bracht resten van gebouwen, ovens, gebruiksvoorwerpen en afval aan het licht. Juist dat afval is waardevol. Wat een man verloor, brak of weggooide kon eeuwen later vertellen hoe hij leefde. De vondsten hebben ook geholpen overdreven voorstellingen van Smeerenburg als een grote, permanent bewoonde stad te corrigeren. Het was bovenal een seizoensstation. Tijdens de zomer was het druk; gedurende de winter vrijwel verlaten. Daarmee wordt de plaats interessanter, niet minder: ieder voorjaar moest een menselijke werkwereld opnieuw in een verder vrijwel onbewoonde Arctische omgeving worden opgebouwd.

Wanneer het laatste zeil verdween

Aan het einde van de zomer kwam het moment waarop blijven gevaarlijk werd. De dagen begonnen weer snel korter te worden. Het weer verslechterde en het risico van ijs nam toe. Vaten, materiaal en bemanning gingen aan boord. De ankers kwamen omhoog. Een voor een verdwenen de schepen naar het zuiden. Vanaf het verlaten station werd het laatste zeil kleiner totdat alleen zee en bergen overbleven. Daarna kwam de herfst, gevolgd door een winter waarin de zon wekenlang niet meer boven de horizon zou verschijnen. Gebouwen en ovens bleven achter onder sneeuw en wind. De vraag lag voor de hand: konden mensen hier blijven wanneer de vloot naar Nederland vertrok?

Deel 4 — Jan Mayen, onder een witte vulkaan

Verder in de noordelijke oceaan lag Jan Mayen. Het eiland had een ander gezicht dan Spitsbergen. Boven de kust verhief zich de Beerenberg, een enorme vulkaan met sneeuwvelden en gletsjers op zijn hellingen. Lager lagen donkere vulkanische stenen en zwarte stranden. Bij helder weer moet de berg van grote afstand indrukwekkend zichtbaar zijn geweest; bij mist kon hij volledig verdwijnen. De branding sloeg tegen een kust zonder havenstad of boerenland. Toch trokken Nederlandse walvisvaarders hierheen toen de vangst de reis lonend maakte. Ook hier ontstonden werkplaatsen waar walvissen werden verwerkt. Een afgelegen vulkanisch eiland werd voor enkele zomermaanden onderdeel van de Nederlandse maritieme economie.

Mist, wind en zwarte stenen

Aan land bood Jan Mayen weinig dat een Zaankanter als vertrouwd zou hebben herkend. Geen boom leverde gemakkelijk timmer- of brandhout. Geen boerderij kon melk, brood of vlees verkopen. De wind kwam vrij over zee en kon rook en sneeuw horizontaal langs de gebouwen jagen. Mist maakte het landschap klein; soms bestond de zichtbare wereld slechts uit strand, water en enkele tientallen meters grijze lucht. Wanneer de wolken openbraken stond daar plotseling opnieuw de Beerenberg. Vogels broedden langs de kust en de omringende zee bood voedsel, maar de natuur werkte volgens haar eigen seizoen. Wie hier na het vertrek van de zomervloot achterbleef, kon niets meer uit Nederland laten komen.

Zeven mannen blijven achter

In 1633 werd besloten zeven Nederlandse mannen op Jan Mayen te laten overwinteren. Zij moesten Nederlandse bezittingen en belangen bewaken. Toen het laatste schip vertrok, veranderde hun situatie volledig. Er was geen terugweg meer tot de vloot het volgende seizoen terugkeerde. De mannen beschikten over onderdak, voorraden, kleding en brandstof, maar iedere voorraad was eindig. De dagen werden korter. Kou trok in hout, kleding en beddengoed. Stormen konden dagenlang werkzaamheden buiten bemoeilijken. Het licht verdween steeds verder uit de dag totdat de zon niet meer opkwam. Waar in de zomer voortdurend bedrijvigheid had geheerst, zaten nu zeven mannen alleen op een vulkanisch eiland in de noordelijke oceaan.

De voorraad werd een kalender

Een overwinteraar keek anders naar een vat voedsel dan een zeeman die enkele weken later thuis zou zijn. Iedere hoeveelheid moest nog maanden meegaan. Brandstof betekende warmte voor een toekomstige nacht; opgegeten proviand kon niet worden vervangen. Vers voedsel werd steeds moeilijker bereikbaar naarmate winter en duisternis het landschap beheersten. Het lichaam begon de gevolgen van kou, eenzijdige voeding en afzondering te dragen. Kleine klachten konden groot worden wanneer er geen arts, bevoorradingsschip of veilige haven in de buurt was. De mannen hielden hun ervaringen bij. Hun verslag laat zien hoe een overwintering niet noodzakelijk door één dramatische gebeurtenis mislukte, maar door een opeenstapeling van problemen die steeds moeilijker te herstellen waren.

De poolnacht

Toen de zon niet meer boven de horizon kwam, werd tijd iets wat met menselijke middelen moest worden bewaakt. Een klok, maaltijden, werkzaamheden en slaap verdeelden een etmaal dat buiten nauwelijks nog door dag en nacht werd gemarkeerd. Rond het middaguur kon schemering enige verlichting brengen; maan en sterren konden sneeuw en ijs zichtbaar maken. Bij bewolking en storm werd de wereld opnieuw donker. Buiten kraakte sneeuw onder schoenen en beet wind in gezicht en handen. Binnen moest vuur de leefruimte bruikbaar houden. Iedere keer dat iemand de deur opende, kwam koude lucht naar binnen. Zo verstreken weken waarin Nederland onbereikbaar ver weg lag en geen enkel zeil aan de horizon kon verschijnen.

De terugkeer van 1634

Toen Nederlandse schepen in 1634 terugkeerden, troffen zij geen levende overwinteraars meer aan. Alle zeven mannen waren gestorven. Hun geschiedenis werd een van de harde lessen van de vroege walvisvaart. Een bemanning kon uitstekend zijn voorbereid op een zomer in het hoge noorden en toch onvoldoende bestand blijken tegen een volledige winter. Kou alleen verklaarde niet alles. Voeding, ziekte, brandstof, lichamelijke conditie, onderkomen en omstandigheden werkten samen. Juist dat wordt duidelijk wanneer Jan Mayen wordt vergeleken met Spitsbergen, waar in dezelfde winter eveneens zeven Nederlanders achterbleven en wél overleefden. De poolwereld kende geen eenvoudige grens tussen mogelijk en onmogelijk; soms lag die grens in een reeks kleine verschillen.

Deel 5 — Naar Groenland en de Davisstraat

Met het veranderen van de walvisvangst verplaatste ook de horizon van de Nederlandse walvisvaarder zich. Schepen zochten hun prooi niet uitsluitend meer bij Spitsbergen. Zij voeren verder over de noordelijke Atlantische Oceaan en later steeds vaker naar de wateren bij Groenland en de Davisstraat. De reis bracht hen naar een andere ijswereld. Aan de horizon konden bergkusten verschijnen waar diepe fjorden het land insneden. Daarachter lag een onvoorstelbare hoeveelheid ijs. Gletsjers stroomden vanuit het binnenland naar zee. Wat bij Spitsbergen al indrukwekkend was geweest, kreeg hier een enorme schaal. Groenland was geen enkele witte vlakte, maar een wereld van rots, water, bergen, sneeuw en bewegend ijs.

De eerste ijsberg

Een ijsberg was iets anders dan de lage schotsen die langs een schip dreven. Boven het water kon een witte of blauwachtige massa oprijzen, soms grillig van vorm, met richels, wanden en afgebroken toppen. Wat de mannen zagen was slechts een gedeelte van het ijs; veel bleef onder water verborgen. Rond zo'n berg kon de zee bezaaid zijn met kleinere stukken. Bij helder weer was hij van ver zichtbaar. In mist werd hij een gevaar dat plotseling uit het grijs kon verschijnen. Soms klonk het ijs voordat het goed zichtbaar was: gekraak, brekend ijs of het geluid van stukken die in het water vielen. De wacht moest voortdurend vooruit kijken.

Langs West-Groenland

Aan de westzijde van Groenland liepen fjorden diep het land in. Kale rotsen verhieven zich boven het water en gletsjers voerden ijs vanuit het binnenland naar zee. Hier bevonden Europese walvisvaarders zich niet eenvoudig in een onbewoonde wildernis. Inuitgemeenschappen leefden in Groenland en beschikten over generaties opgebouwde kennis van zee, ijs, dieren en seizoenen. Hun kleding, jachtmiddelen en vaartuigen waren aangepast aan omstandigheden waarin Europeanen volledig afhankelijk bleven van hun houten zeeschip en meegenomen voorraden. Contacten tussen beide werelden konden handel en uitwisseling brengen, maar vonden plaats tussen groepen met zeer verschillende belangen en maatschappelijke achtergronden. Voor Nederlandse zeelieden was het tevens bewijs dat permanente menselijke bewoning in het Arctische gebied mogelijk was.

De Davisstraat

Tussen West-Groenland en Baffineiland ligt de Davisstraat. Nederlandse walvisvaarders bereikten daarmee een vangstwereld ver ten westen van Spitsbergen. Stromingen voerden ijs vanuit het noorden aan. Open water kon naast grote ijsvelden liggen en een vaarweg die bruikbaar leek kon later dichtlopen. De commandeur moest voortdurend beslissen: verder varen, wachten of teruggaan. Daarbij ging het niet alleen om veiligheid. Waar ijs en open water elkaar ontmoetten, konden juist walvissen worden gevonden. De gevaarlijkste grens van het landschap was tegelijkertijd een aantrekkelijke jachtplaats. Sloepen voeren daar waar het grote schip voorzichtig moest blijven. Iedere vangst betekende dat mensen zich bewust dichter naar ijs en dier toe bewogen.

Baffinbaai

Nog verder noordelijk lag Baffinbaai, ingesloten tussen Groenland en de Arctische gebieden van Noord-Amerika. Hier bepaalde het ijs van jaar tot jaar hoeveel ruimte een schip kreeg. Geen kaart kon vooraf exact tonen waar het pakijs in een bepaalde zomer zou liggen. Wind kon ijs samenpersen of juist uit elkaar trekken. Stroming kon doorgangen openen die later verdwenen. Ervaring van eerdere reizen was daarom kostbaar, maar nooit voldoende om alle onzekerheid weg te nemen. De bemanning keek naar water, lucht en ijs alsof het tekens waren. Een verandering van windrichting kon belangrijker worden dan een lijn op de kaart. De noordelijke zee moest voortdurend opnieuw worden gelezen.

Een bewegend landschap

Daarmee bereikten de walvisvaarders een wereld waarin zelfs de ondergrond van hun arbeid bewoog. Bergen en kusten bleven staan, maar het eigenlijke jachtlandschap bestond uit water en ijs. Een brede open zee kon veranderen in een veld van schotsen. Schotsen konden tegen elkaar drukken totdat nauwelijks water zichtbaar bleef. Elders ontstond juist een donkere strook open water. Daartussen zwommen en ademden de dieren waarop de vloot jaagde. Het houten schip kraakte wanneer ijs tegen de huid kwam. Vanuit de mast keek een man naar openingen tussen de witte velden. De volgende koers werd niet alleen door bestemming bepaald, maar door wat het ijs op dat ogenblik toeliet.

Deel 6 — De wereld van het zee-ijs

Voor een walvisvaarder was ijs niet één ding. Er was dun, pas gevormd ijs, er waren losse schotsen en uitgestrekte velden van ouder en dikker ijs. Wind kon schotsen uiteendrijven zodat donkere stroken water verschenen, maar dezelfde wind kon ze later weer opeenpakken. Langs de rand van het pakijs lag een grillige grens van wit en zwart: samengedrukt ijs aan de ene kant, golvend zeewater aan de andere. Daar zochten de mannen naar doorgangen. Vanuit de mast leek een opening misschien breed genoeg. Beneden zag men slechts een witte horizon. Tegen de scheepshuid tikten kleine stukken ijs; verderop kraakten grotere schotsen tegen elkaar.

Wanneer het ijs begon te drukken

Losse schotsen konden betrekkelijk onschuldig langs het schip drijven. Gevaarlijker werd het wanneer wind en stroming grote ijsmassa's tegen elkaar drukten. Dan verdwenen de zwarte stroken water tussen de witte platen. Hout kreunde wanneer ijs tegen de romp kwam. De bemanning moest onmiddellijk reageren, zeil verminderen, koers veranderen of kleinere stukken met staken proberen af te houden. Een houten walvisvaarder kon zwaar en sterk gebouwd zijn, maar geen scheepswand was opgewassen tegen de gezamenlijke druk van een bewegend ijsveld. Wanneer ontsnappen onmogelijk werd, restte wachten. Alleen verandering van wind, stroming of temperatuur kon het ijs weer openen en het schip zijn bewegingsvrijheid teruggeven.

Een weg die 's morgens niet bestond

Een vaarweg kon ontstaan zonder dat een mens iets deed. Een andere windrichting trok de schotsen uiteen. Eerst verscheen een smalle donkere lijn, later misschien een brede strook open water. Vanuit de mast zocht de uitkijk naar zulke openingen. Ervaren noordvaarders leerden ook naar de hemel kijken. De weerkaatsing boven ijs kon anders zijn dan boven open water; donkere partijen aan de horizon konden een aanwijzing vormen dat verderop een opening lag. Maar iedere doorgang was een gok. Het schip kon erdoor varen en uren later ontdekken dat het ijs achter de achtersteven alweer sloot. Kaarten wezen de richting, maar het ijs bepaalde de werkelijk beschikbare weg.

Stroming onder een schijnbaar stille zee

Niet alleen wind verplaatste het ijs. Onder de schotsen liepen zeestromingen die een ijsveld konden draaien, uitrekken of tegen land drukken. Rond fjorden, kapen en nauwere doorgangen speelden ook getijden mee. Voor een sloep was dat belangrijk. Roeiers die tijdens de jacht ver van het moederschip raakten, moesten niet alleen de walvis volgen, maar ook beseffen dat water hen ongemerkt kon wegzetten. Een schip dat voor anker lag kon ondertussen anders komen te liggen. Water dat aan de oppervlakte rustig leek, was dus voortdurend in beweging. De noordvaarder moest leren kijken naar drijvende stukken ijs, stroomnaden en de beweging van zijn eigen schip om te begrijpen wat onder hem gebeurde.

De sloep tussen de schotsen

Vanuit een vangstsloep kreeg het ijs menselijke afmetingen. Een schots waar het grote schip zonder moeite langs voer, kon voor een open roeiboot een muur worden. De riemen moesten vrij blijven en de boot mocht niet tussen twee bewegende stukken terechtkomen. Tegelijk kon juist daar een walvis verschijnen. Een donkere rug brak door het water, gevolgd door een krachtige ademstoot. De roeiers trokken aan. IJs schuurde langs het boord. Water spatte over handen en kousen. Met iedere slag verwijderden zij zich verder van het grote schip. De walvis bracht hen precies naar de grens waar zijn eigen lichaam volledig thuis was en dat van de mens slechts dankzij boot en kleding kon bestaan.

De walvis vlucht naar het ijs

Een geharpoeneerde Groenlandse walvis kon richting het ijs gaan. De lijn schoot uit de sloep terwijl de mannen moesten zorgen dat zij nergens achter bleef haken. Een lijn om een been of arm kon een man in een ogenblik overboord trekken. Tussen schotsen werd de achtervolging nog gevaarlijker. Het dier kon onder ijs verdwijnen waar de boot niet kon volgen. De harpoenier en stuurman moesten dan beslissen hoeveel risico verantwoord was. De walvis was niet slechts een prooi die in een leeg decor zwom. Hij gebruikte een landschap dat bij zijn lichaam hoorde. De Nederlanders moesten dat landschap leren lezen om hem überhaupt te kunnen benaderen.

Een zee die geluid maakte

Het ijs was zelden volledig stil. Kleine schotsen tikten tegen de romp. Grotere platen schuurden met een lang, laag geluid tegen elkaar. Onder druk kon gekraak over een ijsveld lopen alsof ergens hout of steen brak. Een ijsberg kon plotseling een stuk verliezen; eerst kwam een dreun, daarna een golf. Daartussen klonken meeuwen, zeekoeten en soms de ademstoot van een walvis. Voor de wacht waren geluiden informatie. Mist kon het oog uitschakelen, maar niet het oor. Wie lang genoeg tussen het ijs voer, leerde verschil horen tussen water tegen hout, los drijfijs en zwaardere massa's die tegen elkaar bewogen. De poolzee moest niet alleen worden bekeken, maar ook beluisterd.

Sneeuw over schip en land

Sneeuw veranderde alles opnieuw. Natte sneeuw bleef aan kleding, touw en dek kleven; droge sneeuw kon door harde wind als stof over het ijs jagen. Zij hoopte zich achter gebouwen en andere obstakels op en kon deuren en paden versperren. Aan land verdwenen stenen, kuilen en herkenningspunten onder een gelijkmatige witte laag. Na een sneeuwstorm kon een vertrouwde omgeving er anders uitzien. Voor overwinteraars betekende dat graven, ruimen en voortdurend de toegang tot voorraad en verblijf vrijhouden. Sneeuw was tegelijkertijd last en grondstof. Zij kon rond een gebouw enige beschutting bieden en, wanneer nodig, worden gesmolten om water te verkrijgen. Maar voor iedere emmer water was opnieuw brandstof nodig.

Licht dat pijn deed

Niet alleen duisternis was gevaarlijk. Bij helder weer kon zonlicht op sneeuw en ijs fel terugkaatsen. Urenlang kijken naar een witte omgeving vermoeide de ogen en kon ernstige oogklachten veroorzaken. Een zeventiende-eeuwse Europeaan beschikte niet vanzelfsprekend over de gespecialiseerde sneeuwbrillen die Arctische volken ontwikkelden. Een man kon daarom in een landschap vol licht tijdelijk nauwelijks meer kunnen zien. Op zee was dat extra gevaarlijk: juist de uitkijk moest verschillen tussen ijs, water en lucht herkennen. Het poolgebied kende zo twee tegengestelde bedreigingen voor het oog. In de winter was er te weinig licht; tijdens heldere zomerdagen kon er juist zoveel weerkaatst licht zijn dat kijken zelf pijnlijk werd.

Deel 7 — Zon, mist, sneeuw en poolnacht

Tijdens het belangrijkste walvisseizoen was licht overvloedig. Ver boven de poolcirkel zakte de zomerzon naar de horizon zonder erachter te verdwijnen. Haar lage licht streek langs bergwanden en liet gletsjers soms blauw en wit oplichten. Op rustig water kon een lange baan zonlicht tot aan het schip lopen. Volgens de klok was het nacht, maar op het dek viel nog een schaduw. Het lichaam verlangde naar slaap terwijl buiten alles dag bleef. Daarom waren wachtindeling, maaltijden en scheepsklok onmisbaar. Een walvis hield zich niet aan die indeling. Wanneer de uitkijk tijdens de nachtelijke wacht een blaas zag, kon binnen enkele ogenblikken opnieuw een sloep naast het schip liggen.

Mist maakt de wereld klein

Mist kon binnen korte tijd de bergen wegnemen. Eerst verdwenen de hoogste toppen, daarna de kust en tenslotte soms zelfs het volgende stuk ijs. Druppels verzamelden zich op want, zeilen, baarden en wollen kleding. Het dek werd glad. Een sloep die enkele honderden meters van het schip verwijderd was, kon volledig uit zicht raken. Dan werden roepen, schoten of andere afgesproken signalen belangrijk. Branding kon verraden waar land lag. Vogelgeluid kon eveneens richting geven. Vooral tussen ijsbergen was mist gevreesd. Een witte massa ging bijna op in grijze lucht en kon pas zichtbaar worden wanneer er nauwelijks ruimte overbleef om uit te wijken. De wereld bestond dan uit enkele tientallen meters water.

Regen, hagel en natte sneeuw

Het hoge noorden betekende niet dat iedere dag uit droge vrieskou bestond. Tijdens het zomerseizoen konden regen, natte sneeuw en hagel een bemanning langdurig doorweken. Dat was soms verraderlijker dan heldere kou. Wol kon veel warmte vasthouden, maar zware natte kleding maakte werken onaangenaam en vergrootte warmteverlies. Schoenen en kousen werden doorweekt door dekwater en regen. Handen die voortdurend touw, riemen en nat hout vasthielden kregen gebarsten huid. In de slaapruimte moest kleding worden gedroogd, terwijl andere mannen dezelfde kleine ruimte gebruikten om te koken, eten en rusten. De geur van vochtige wol, rook, menselijk zweet, vet en scheepslucht hoorde daardoor bij het noordelijke bestaan.

Wind door de kleding

Een thermometer vertelt maar een deel van de ervaring van kou. Wind trok warmte van het lichaam en vond iedere opening bij hals, mouw en broek. Op het open dek was nauwelijks beschutting. Handen werden stijf en vingers verloren hun fijne gevoel, juist terwijl knopen, touwen en gereedschap nauwkeurig moesten worden bediend. In een sloep was het erger. Een roeier zat dicht bij ijskoud water en kreeg buiswater over zich heen. Stoppen met roeien betekende bovendien minder eigen warmteproductie. Mannen droegen daarom verschillende lagen kleding en beschermden hoofd, handen en voeten zo goed mogelijk. De strijd tegen kou begon niet pas tijdens een overwintering; zij hoorde al bij iedere gewone werkdag van de walvisvaart.

Dorst in een wereld van water

Rond het schip lag meer water dan een mens kon bevatten, maar zeewater was ondrinkbaar. Daarom bleef zoet water een belangrijke voorraad. Vaten uit Nederland konden onderweg worden aangevuld waar betrouwbaar smeltwater, sneeuw of beekwater beschikbaar was. Aan land droegen mannen water terug naar schip of verblijf. Tijdens de winter kon sneeuw of ijs worden gesmolten. Dat klinkt eenvoudig, maar kostte brandstof, en brandstof was schaars. Bovendien moest water binnen tegen bevriezing worden beschermd. Een overwinteraar kon daardoor tegelijk omringd zijn door sneeuw en toch zorgvuldig met drinkwater omgaan. Warme dranken en warme maaltijden boden naast vocht ook iets anders: enkele ogenblikken waarin handen en lichaam van binnenuit warmte voelden.

De zon verdwijnt

Na de zomer veranderde het licht met grote snelheid. Iedere dag stond de zon korter boven de horizon. Schaduwen werden langer en de nachten keerden terug. Voor de gewone walvisvaarder was dit het sein dat de veilige tijd om naar huis te varen afliep. Overwinteraars bleven achter en zagen de zon uiteindelijk helemaal verdwijnen. Daarna volgden weken waarin zij niet meer boven de horizon kwam. Poolnacht betekende niet voortdurend volledige duisternis. Rond het middaguur kon schemering de sneeuw blauwgrijs maken en maanlicht kon verrassend helder zijn. Maar tijdens bewolking en sneeuwstorm werd de wereld bijna zwart. Dan was een brandende lamp of vuur binnenshuis de kleine menselijke tegenpool van de duisternis buiten.

Sterren, maan en noorderlicht

Bij helder weer veranderde de poolnacht opnieuw. Sterren verschenen boven de sneeuw en de maan wierp schaduwen over ijs en gebouwen. Soms bewoog het noorderlicht langs de hemel. Zeventiende-eeuwse zeelieden bekeken zulke verschijnselen vanuit een wereld waarin natuurwaarneming, geloof, ervaring en oudere verklaringen naast elkaar konden bestaan. Zij hoefden een lichtverschijnsel niet te begrijpen zoals een moderne natuurkundige om het nauwkeurig te kunnen beschrijven. Reisjournalen werden juist belangrijk doordat noordvaarders opschreven wat zij zagen. Hetzelfde gold voor ijs, vreemde dieren en uitzonderlijke kou. Iedere expeditie bracht niet alleen handelswaar terug, maar ook verhalen en waarnemingen waarmee het Nederlandse beeld van het hoge noorden langzaam veranderde.

Het gevaar van verdwalen

Tijdens een winterse tocht hoefde een man niet ver te gaan om in moeilijkheden te komen. Sneeuw kon voetsporen snel vullen. Mist en stuifsneeuw namen gebouwen uit zicht. Een lage heuvel of rots die op de heenweg herkenbaar was, kon op de terugweg vanuit een andere hoek verdwijnen. Zonder bomen, wegen en huizen waren er weinig vertrouwde bakens. Daarom was het gebied rond een winterverblijf tegelijk klein en gevaarlijk groot. Buitenwerk moest worden gepland: water halen, brandstof zoeken, jagen of materiaal controleren. Wie vermoeid en koud terugkeerde, wist hoe belangrijk het eerste zicht op rook of gebouw was. Een paar honderd meter konden onder slechte omstandigheden de afstand tussen warmte en dood worden.

De zon keert terug

Eerst kwam er meer schemering. Daarna verscheen uiteindelijk opnieuw een stukje zon boven de horizon. Voor overwinteraars moet dat ogenblik een tastbaar bewijs zijn geweest dat de tijd werkelijk voortging. Iedere volgende dag bracht merkbaar meer licht. Toch bleef de sneeuw liggen en bleef de zee grotendeels door ijs beheerst. De terugkerende zon was nog geen terugkerend schip. Er konden weken of maanden volgen voordat de omstandigheden scheepvaart toelieten. Mannen die verzwakt waren door ziekte en wintervoeding moesten dus blijven volhouden. Pas wanneer open water terugkeerde en uiteindelijk een mast of zeil aan de horizon verscheen, veranderde het licht van een belofte in werkelijke verbinding met de wereld waaruit zij waren vertrokken.

Deel 8 — Een zee vol leven

Onder het koude oppervlak lag de reden waarom Nederlandse schepen zulke grote risico's namen. De Groenlandse walvis behoorde tot de belangrijkste prooien van de noordelijke walvisvaart. Het enorme dier droeg een dikke speklaag en had lange baleinen in de bek. Spek kon tot traan worden verwerkt; balein was een waardevolle grondstof. Wanneer een uitkijk een ademstoot boven het water zag, keek hij daarom niet alleen naar een dier. Hij zag mogelijk de opbrengst van weken varen, arbeid voor tientallen mannen en lading voor het schip. Maar tussen waarneming en opbrengst lagen sloepen, harpoenen, lijnen, lansen en een gevecht waarin één verkeerde beweging een mensenleven kon kosten.

Een rijkdom die onzichtbaar begon

De mannen kenden niet onze moderne beschrijving van het Arctische voedselweb, maar zij konden de gevolgen ervan zien. Het koude water bevatte enorme hoeveelheden klein leven, waaronder plankton en kleine zeedieren. Daarop voedden zich andere organismen; vissen vonden voedsel, vogels doken naar vis en zeezoogdieren verzamelden zich waar de omstandigheden gunstig waren. De Groenlandse walvis filterde grote hoeveelheden kleine prooien uit het water met zijn baleinen. Voor een zeventiende-eeuwse walvisvaarder was die biologische keten geen schema uit een boek. Hij zag haar aan de oppervlakte: donkere plekken vol vogels, zeehonden op het ijs en walvissen die op bepaalde plaatsen steeds opnieuw verschenen.

De ademstoot

Een walvis werd vaak ontdekt door zijn ademhaling. Boven het water verscheen de blaas en onmiddellijk veranderde het ritme aan boord. Mannen gingen naar de sloepen, riemen werden gereedgemaakt en harpoenen gecontroleerd. Daarna moest men het dier terugvinden. Het kwam boven, ademde en verdween opnieuw. De roeiers probeerden te voorspellen waar de volgende donkere rug zou verschijnen. Vanuit de sloep lag hun gezicht nauwelijks boven de golven. Wat vanaf het schip een donkere vlek was geweest, werd dichtbij een enorm lichaam. De ademstoot kon luid en plotseling klinken. Water gleed over de rug. Dan moest de boot dichtbij genoeg komen voor de harpoenier, maar niet zo dichtbij dat dier of staart haar kon verbrijzelen.

Harpoen, lijn en brandende handen

De harpoen doodde de walvis doorgaans niet onmiddellijk. Hij moest houvast geven. Zodra het dier vluchtte, liep de lijn snel uit de sloep. Alles moest vrij liggen. Een lus om een voet of hand kon fataal zijn. De snelheid en wrijving konden bovendien grote hitte veroorzaken. De mannen moesten de lijn beheersen zonder haar onverwacht te blokkeren. Wanneer de walvis vermoeid raakte, probeerden zij dichterbij te komen en hem met lansen verder te verwonden en uiteindelijk te doden. Het was zwaar, langdurig en bloedig werk. De sloep vulde zich met geluid: bevelen, riemen, touw, water en de ademhaling van mannen die tegelijk hun prooi en het bewegende ijs in het oog moesten houden.

Walrus op strand en schots

Walrussen lagen soms in groepen op stranden of ijs. Van dichtbij waren het enorme dieren met dikke lichamen en opvallende slagtanden. Een rustplaats was niet stil. Dieren bewogen tegen elkaar, gromden en brulden; de lucht kon sterk ruiken naar dieren en uitwerpselen. Voor mensen vertegenwoordigden walrussen vlees, vet en andere bruikbare delen, maar jacht was gevaarlijk. In water waren zij krachtig en een verstoorde groep kon onvoorspelbaar reageren. Op land leek hun beweging traag, maar dichtbij bleef een volwassen walrus een indrukwekkend dier. Zo bood de noordelijke natuur voortdurend hetzelfde dubbelbeeld: bijna alles wat nuttig was voor de mens kon hem tegelijkertijd verwonden of doden.

Zeehonden aan de ijsrand

Zeehonden rustten op schotsen en kwamen via open water of gaten in het ijs boven. Voor ijsberen waren zij een belangrijke prooi; voor mensen konden zij vlees en vet leveren. Hun aanwezigheid maakte zichtbaar waarom de ijsrand biologisch zo belangrijk was. Daar ontmoetten water, licht, voedsel en rustplaatsen elkaar. Vogels zochten er voedsel, zeehonden kwamen er boven en walvissen konden langs het open water trekken. De Nederlandse walvisvaarder voer dus niet toevallig naar de gevaarlijke rand van het ijs. Hij volgde dezelfde voedselrijke grens als de dieren. Waar het meeste leven samenkwam, lagen de beste kansen op vangst — en vaak ook het grootste risico voor sloep en schip.

Vis onder de kiel

Kabeljauwachtigen, poolkabeljauw en andere koudwatervissen maakten deel uit van deze noordelijke rijkdom. Een walvisvaarder was geen vissersschip, maar wanneer gelegenheid, materiaal en plaats het toelieten kon vis een welkome aanvulling op de scheepskost zijn. Voor vogels en zeehonden was vis veel fundamenteler. Een rotswand vol broedende vogels betekende dat ergens in de omgeving voldoende voedsel uit zee beschikbaar moest zijn. De bemanning hoefde geen moderne ecologie te kennen om zulke verbanden te herkennen. Ervaring leerde waar dieren zich ophielden. Zo ontstond praktische kennis van een zee die op een kaart leeg leek, maar in werkelijkheid een dicht netwerk van voedsel, seizoenen, stroming, ijs en dierlijk leven bevatte.

Bloed en vet op het water

Wanneer de jacht succesvol was, veranderde de zee rondom mensen en dier. Een gewonde walvis kon bloed verliezen; bij verdere verwerking kwamen spek en andere resten vrij. Vogels reageerden snel op beschikbaar voedsel. De geur van vet en organisch materiaal bleef aan boot, gereedschap en kleding hangen. Handen werden glad. Touw werd vuil. Het romantische beeld van witte bergen en helder blauw ijs stond daardoor voortdurend naast een veel rauwere werkelijkheid. De walvisvaart bracht slachtwerk midden in een vrijwel ongerept landschap. Voor de mannen was die tegenstelling waarschijnlijk minder vreemd dan voor een moderne toeschouwer: zij waren gekomen om dieren te vangen en iedere volle ton traan bracht de thuishaven economisch dichterbij.

Deel 9 — IJsbeer, rendier en poolvos

Geen landdier maakte zoveel indruk als de ijsbeer. Hij bewoog langs kusten en over zee-ijs en kon dicht bij menselijke verblijven verschijnen. De expeditie van Willem Barentsz had tijdens haar reizen naar Nova Zembla al vóór de grote Nederlandse walvisvaart gevaarlijke ontmoetingen met ijsberen beschreven. Latere noordvaarders wisten dus dat het dier niet slechts een wonder uit reisverhalen was. Een volwassen beer was groot, sterk en nieuwsgierig genoeg om menselijke activiteiten te benaderen. Voedselresten en geuren rond een kamp konden dieren aantrekken. Wie buiten werkte of zich van het verblijf verwijderde, kon daarom een vuurwapen meenemen. Het landschap was leeg aan mensen, maar niet zonder roofdieren.

Voetafdrukken voor de deur

Soms kwam het gevaar eerst als spoor. Grote afdrukken in sneeuw of natte bodem lieten zien dat een beer in de buurt was geweest. In de winter kon zo'n spoor dicht langs een gebouw lopen zonder dat iemand het dier had gezien. Mist, duisternis en sneeuw maakten waarnemen moeilijk. Een witte beer verdween bovendien gemakkelijk tegen een besneeuwde achtergrond. Voor mannen die water, brandstof of voedsel moesten halen veranderde een vers spoor de hele tocht. Iedere verhoging en ieder stuk ijs kreeg betekenis. Het verschil tussen een Nederlandse straat en een poolkamp lag hier scherp: buiten de deur bestond geen door mensen beheerste omgeving. Een paar stappen verder begon het leefgebied van andere dieren.

Rendier op de toendra

Rendieren boden een andere mogelijkheid. Op Spitsbergen en in andere noordelijke gebieden konden zij op lage toendra grazen. Een succesvol geschoten rendier leverde een aanzienlijke hoeveelheid vers vlees. Voor een overwinteraar die maanden van beschuit, gezouten vlees en andere bewaarde kost voor zich had, was dat bijzonder waardevol. Maar het dier moest eerst worden gevonden, geschoten, geslacht en naar het verblijf gebracht. Een zwaar karkas over steen, sneeuw of drassige grond vervoeren kostte veel kracht. Toch kon die inspanning lonen. Vers vlees bracht niet alleen afwisseling, maar voedingsstoffen die langdurig opgeslagen scheepsvoedsel minder goed leverde. De jacht werd daarmee onderdeel van de strijd tegen lichamelijke verzwakking.

De poolvos bij de vogelberg

Kleiner en minder dreigend was de poolvos. Hij leefde onder meer van vogels, eieren, aas en wat langs de kust beschikbaar kwam. Rond grote vogelkolonies vond hij tijdens de zomer overvloed. Ook menselijke werkplaatsen boden nieuwe kansen. Waar walvissen werden verwerkt, voedsel werd weggegooid of dierlijke resten achterbleven, verschenen aaseters. Een poolvos aan de rand van Smeerenburg was daardoor geen losstaand natuurbeeld. Hij maakte gebruik van een tijdelijke voedselbron die door Nederlanders was ontstaan. Wanneer de vloot vertrok en sneeuw de werkplaatsen bedekte, verdween die menselijke overvloed weer. Het dier bleef achter in dezelfde omgeving waarin mensen slechts enkele maanden per jaar konden werken zonder volledig van voorraden afhankelijk te worden.

Jacht kostte warmte

Jagen leverde voedsel, maar iedere tocht kostte energie. Een man die uren door sneeuw liep, verbrandde juist de calorieën die hij probeerde aan te vullen. Wind en natte kleding vergrootten dat verlies. Munitie was bovendien eindig en wapens moesten droog en bruikbaar blijven. Een gemist schot betekende niet alleen een ontsnapt dier, maar verspild materiaal. Na een succesvolle jacht begon nog het zwaarste werk: slachten en vervoer. Handen moesten in kou nauwkeurig een mes gebruiken terwijl bloed en vocht aan vingers en kleding kwamen. Overleven in het poolgebied was daarom geen eenvoudig verhaal van 'leven van het land'. De omgeving kon voedsel geven, maar eiste daarvoor arbeid, kennis, materiaal en vaak aanzienlijk lichamelijk risico.

Vlees, vet en huid

Een dier leverde verschillende bruikbare materialen. Vlees kon vers worden gegeten of zo mogelijk worden bewaard. Vet vertegenwoordigde energie en kon afhankelijk van omstandigheden andere toepassingen krijgen. Huiden konden eveneens waarde hebben. Botten en andere delen werden niet noodzakelijk op dezelfde manier gebruikt als door Inuitgemeenschappen, die over generaties gespecialiseerde technieken hadden ontwikkeld om vrijwel ieder bruikbaar onderdeel van Arctische dieren te benutten. Europese noordvaarders kwamen met hun eigen gereedschappen, eetgewoonten en verwachtingen. Zij leerden door ervaring, maar bleven sterk afhankelijk van hun schip en aangevoerde voorraden. Dat verschil wordt later bij Groenland belangrijk: daar ontmoetten tijdelijke Europese bezoekers mensen voor wie de Arctische omgeving geen werkterrein maar thuisland was.

Wanneer voedsel zelf gevaarlijk werd

Niet ieder deel van een noordelijk dier was veilig om te eten. Het bekendste voorbeeld is de lever van de ijsbeer, die zeer grote hoeveelheden vitamine A bevat en ernstige vergiftiging kan veroorzaken. Noordvaarders uit de zestiende en zeventiende eeuw kenden vitamine A niet. Zij beoordeelden ziekte vanuit de medische kennis van hun tijd en uit praktische ervaring. Juist daarom zijn hun waarnemingen interessant. Een man hoefde de chemische oorzaak van ziekte niet te kennen om te onthouden dat bepaald voedsel na consumptie problemen gaf. Zo groeide noordelijke kennis: door proberen, observeren, verhalen van eerdere reizen lezen en ervaringen doorgeven. De poolwereld werd reis na reis iets minder onbekend, maar nooit volledig voorspelbaar.

Deel 10 — Wanneer de vogelbergen ontwaakten

Na de winter veranderde het land bijna met de dag. De zon bleef steeds langer boven de horizon, sneeuw trok zich terug van donkere rotsen en open water verscheen langs de kust. Daarna kwamen de vogels. Rotswanden die tijdens de winter vrijwel stil waren geweest vulden zich met duizenden stemmen. Zeekoeten zaten dicht opeen op richels. Kleine alken, meeuwen en andere zeevogels vlogen tussen land en water. De lucht boven een kolonie was voortdurend in beweging. Voor een naderende sloep kon het geschreeuw al hoorbaar zijn voordat de afzonderlijke vogels zichtbaar werden. Na maanden van wind en krakend ijs bracht de Arctische zomer een overweldigende hoeveelheid geluid terug.

Zeekoeten, alken en meeuwen

Verschillende vogelsoorten gebruikten verschillende delen van het landschap. Zeekoeten broedden op smalle rotsrichels. Kleine alken konden in enorme aantallen in stenige gebieden voorkomen. Drieteenmeeuwen en andere meeuwen zochten eveneens geschikte broedplaatsen langs de kust. Verder kwamen onder meer eidereenden, ganzen en andere watervogels in de noordelijke zomer voor. Voor zeelieden waren zulke vogels niet alleen iets om te bekijken. Hun aanwezigheid kon land en voedselrijk water verraden. Bovendien vormden vogels zelf een voedselbron. Een bemanning die langere tijd in het gebied verbleef kon vogels schieten of op andere manieren proberen te bemachtigen. Daarmee kwam letterlijk vers vlees uit de lucht.

Eieren tussen de rotsen

Tijdens het broedseizoen lagen op toegankelijke plaatsen eieren. Voor mannen die lange tijd op geconserveerd voedsel leefden, waren verse eieren aantrekkelijk. Het verzamelen kon echter gevaarlijk zijn. Kolonies lagen vaak op steile rotsen, richels of moeilijk bereikbare hellingen. Losse stenen, natte rots en vogeluitwerpselen maakten klimmen riskant. Boven het hoofd krijsten volwassen vogels en rond de voeten lagen nesten of eieren. Wat voor een moderne bezoeker een beschermd natuurgebied is, was voor een zeventiende-eeuwse zeeman ook een voorraadkast. Iedere mand met eieren betekende vers voedsel zonder dat daarvoor een groot dier hoefde te worden geschoten. In het korte zomerseizoen kon die overvloed echter snel weer verdwijnen.

De geur van een vogelberg

Een grote vogelkolonie was niet alleen hoorbaar. Zij was ook te ruiken. Duizenden vogels produceerden uitwerpselen, veren, kapotte eieren en resten van voedsel. Op warme of windstille zomerdagen kon de geur zwaar boven een rotswand hangen. Onder de kolonie zochten poolvossen en andere aaseters naar wat naar beneden viel. In zee verzamelden vogels zich waar vis en andere prooien beschikbaar waren. Voor walvisvaarders vormden zulke plaatsen daardoor een compleet levend landschap. Geluid, geur en beweging kwamen samen. De ogenschijnlijk lege noordelijke rots werd gedurende enkele maanden een van de drukste plekken die een zeeman tijdens zijn reis kon tegenkomen. Daarna vertrokken de vogels weer en keerde de winterse stilte terug.

Groen tussen sneeuw en steen

Ook de plantenwereld ontwaakte snel. Spitsbergen en Nova Zembla hadden geen bossen zoals Nederland. Vegetatie bleef laag bij de grond, beschermd tegen wind en kou. Zodra sneeuw op beschutte plekken smolt, verschenen mossen, korstmossen, grassen, zeggen en kleine bloeiende planten. Steenbreeksoorten konden tussen rotsen groeien; sommige droegen opvallende paarse bloemen. Ook andere Arctische kruiden maakten gebruik van de korte zomer. Voor een man die wekenlang alleen grijs water, wit ijs en zwarte rots had gezien, moet een groen of bloeiend stukje grond opvallend zijn geweest. De poolzomer was kort, maar planten benutten bijna iedere lichte uur waarin temperatuur en bodem groei toelieten.

Lepelblad

Voor noordvaarders was lepelblad, Cochlearia, bijzonder interessant. De plant groeide in noordelijke kustgebieden en werd in de vroegmoderne zeevaart verbonden met de bestrijding van scheurbuikachtige klachten. Tegenwoordig weten we dat vers lepelblad vitamine C bevat. De mannen zelf kenden vitamines niet en moeten daarom niet met moderne medische kennis worden beschreven. Zij konden wel uit ervaring leren dat bepaalde verse planten of ander vers voedsel gunstig waren voor zieken. Wanneer na een winter of lange reis opnieuw groen beschikbaar kwam, was dat dus meer dan een teken van voorjaar. Een handvol verse planten kon iets bieden wat maandenoude beschuit, gezouten vlees en gedroogde voorraad niet meer bevatten.

Mossen en korstmossen

Niet alles wat groen of grijs op de grond groeide was voedsel voor mensen. Mossen en korstmossen bedekten stenen en vochtige bodem en vormden een belangrijk onderdeel van het Arctische landschap. Rendieren konden bepaalde korstmossen en andere planten benutten waar een mens weinig aan had. Voor zeelieden was het onderscheid tussen eetbaar, nutteloos en mogelijk schadelijk daarom belangrijk. Zij beschikten niet vanzelf over dezelfde plantenkennis als mensen die permanent in het hoge noorden leefden. Sommige kennis kwam uit reisbeschrijvingen of van eerdere noordvaarders; andere werd ter plaatse opgedaan. De natuur bood mogelijkheden, maar alleen wie wist wat hij kon gebruiken had er werkelijk voordeel van. Onbekend groen was nog geen veilige maaltijd.

Kleine dieren van de zomer

Zelfs insecten keerden met de warmte terug. Op beschutte, vochtige plaatsen konden muggen en andere kleine insecten in de korte zomer hinderlijk worden. Dat past nauwelijks bij het moderne beeld van een permanent bevroren poolwereld, maar juist de zomer bracht plaatselijk voldoende warmte en smeltwater voor een korte uitbarsting van klein leven. Voor vogels waren insecten een voedselbron; voor mensen konden ze vooral irritatie betekenen. Zo veranderde het landschap in enkele maanden volledig. Dezelfde plek die in de winter door sneeuwstorm en duisternis werd beheerst, kon in de zomer water, bloemen, vogels en insecten bevatten terwijl de zon vierentwintig uur per etmaal bleef schijnen. De poolwereld leefde in uitersten.

Een natuurlijke voorraadkast met grenzen

Vogels, eieren, vis, rendieren en planten konden het meegenomen voedsel aanvullen, maar de omgeving was geen betrouwbare voorraadschuur. Alles hing van seizoen, plaats, weer en vaardigheid af. Een vogelkolonie kon kilometers verder liggen dan het winterverblijf. Rendieren konden onvindbaar zijn. Zee-ijs kon vissen of varen onmogelijk maken. Planten verdwenen onder sneeuw. Bovendien kostte verzamelen energie en soms munitie of brandstof. Juist daarom bleven scheepsvoorraden de basis van overleving. Het voedsel uit de omgeving was aanvulling, soms een uiterst belangrijke. Wanneer vers voedsel beschikbaar kwam, kon het lichaam daarvan profiteren. Wanneer winter en ziekte toesloegen voordat die bronnen terugkeerden, werd iedere resterende ton en ieder vat opnieuw van levensbelang.

Mensen die deze wereld al kenden

Bij Groenland zagen Europese walvisvaarders bovendien dat hun moeizame aanpassing aan het poolgebied niet de enige mogelijke levenswijze was. Inuitgemeenschappen beschikten over gespecialiseerde kennis van ijs, sneeuw, dieren, kleding, jacht en voedsel. Kajaks en andere vaartuigen, kleding van dierlijke materialen en technieken voor jacht op zeezoogdieren waren ontwikkeld binnen een samenleving die permanent in het Arctische gebied leefde. Voor een Nederlander die met tonnen proviand, wollen kleding en een groot houten schip kwam, moet dat een fundamenteel verschil zijn geweest. Dezelfde zee die voor hem een gevaarlijk seizoensgebonden werkterrein was, vormde voor anderen het landschap waarin wonen, reizen, jagen en gezinnen onderhouden al generaties mogelijk waren.

Van overvloed terug naar winter

Aan het einde van de zomer begon de levende drukte weer uiteen te vallen. Vogels verlieten broedplaatsen, bloemen verdwenen, water bevroor opnieuw en sneeuw bedekte de lage vegetatie. Het voedsel dat in juli bijna overal leek te bewegen, werd in de winter moeilijk bereikbaar. Voor walvisvaarders was dat het moment om zuidwaarts te gaan. Voor overwinteraars begon juist de moeilijkste periode. Zij moesten nu leven van wat was opgeslagen, gevangen, gedroogd of anderszins bewaard. Daarmee verschoof de strijd van jacht en vangst naar een veel eenvoudigere vraag: hoeveel voedsel, warmte en gezondheid waren nog over? In de volgende delen komt daarom de mens zelf centraal te staan — eten, kleding, vuur, onderdak, ziekte en uiteindelijk de lange winter.