2. Landschap en water

Volendam lag in een landschap waar water geen randverschijnsel was, maar de hoofdrol speelde. Aan de ene kant lag de Zuiderzee, aan de andere kant het lage veenland van de Zuidpolder, de Zeevang en de Purmer. Daartussen lag de oude loop van de IJe, het Breekje, de Meerzijde, de dijk en later de haven.

Het dorp ontstond dus precies op een overgang: binnenwater werd buitenwater, veen werd klei, land werd dijk, dijk werd straat, straat werd haven.

a. Waterstructuur

De belangrijkste waterlijn was de IJe. Dit veenriviertje stroomde vanuit de Zeevang langs Edam naar de Zuiderzee en mondde uit bij het latere Volendam. Voordat Edam het Oorgat kreeg, was deze monding de oude toegang tot zee. Schepen moesten via de smalle en bochtige IJe naar Edam worden getrokken. Dat was omslachtig, maar het maakte de monding bij Volendam belangrijk.

Toen Edam in 1357 toestemming kreeg om het Oorgat te graven, verloor de oude IJe-monding haar functie als hoofdroute. De monding kon worden afgesloten. Daardoor ontstond het Volendammermeer en uiteindelijk de plaats Volendam.

b. Landschap

Het landschap rond Volendam was laag, nat en open. Achter de dijk lagen weilanden, sloten, kleine waterlopen en later drooggelegde stukken land. De Zuidpolder en Zeevang waren veenpolders met strokenverkaveling. De Purmer was een droogmakerij met zware kleigrond.

Dit verklaart waarom Volendam nooit een ruim agrarisch dorp werd. Er was weinig goede landbouwgrond. De bodem was nat, de ruimte beperkt en het dorp werd tegen de dijk gedrukt. De zee bood meer bestaansmogelijkheden dan het land.

c. Water en economie

Water bepaalde de economie. Eerst was er binnenvisserij en kustvisserij, later Zuiderzeevisserij en ook Noordzeevisserij. De haven werd daardoor het economische hart van het dorp.

De eerste buitenhaven uit 1661, met houten pieren en een afslaghuisje, was geen luxe. Zij was nodig omdat de vissers hun schepen niet langer tegen de dijk mochten leggen. De stad Edam vreesde schade aan de zeewering. Daarom kreeg Volendam een haven: uit veiligheid, uit noodzaak en uit economie tegelijk.

Later groeide de haven mee met de vloot. In de achttiende eeuw voeren er al 130 tot 150 botschuiten. In 1882–1884 werd de haven uitgebreid met een nieuwe kom. Rond 1900 had Volendam een van de grootste vissersvloten van de Zuiderzee.

d. Water en verdediging

Water was ook gevaar. De Zuiderzee kon bij storm het land binnendringen. Daarom waren dijken, sluizen, dammen en later gemalen levensvoorwaarden. De Zuidpolderdijk en Zeevangszeedijk vormden bescherming, maar bleven kwetsbaar.

De stormvloeden van 1775, 1825 en 1916 laten zien hoe onzeker dat bestaan was. Dijkdoorbraken bij Warder, Etersheim, Katwoude en Waterland maakten duidelijk dat Volendam niet alleen een vissersdorp aan mooi water was, maar een dorp aan een bedreigende zee.

e. Landschapsverandering

Het landschap veranderde voortdurend door menselijk ingrijpen. De IJe werd afgedamd. Het Volendammermeer werd in de zeventiende eeuw drooggelegd. De Purmer werd in 1622 droogmakerij. De Zuidpolder werd bemalen. De haven werd aangelegd, uitgebreid en gemoderniseerd.

Na 1932 veranderde de Zuiderzee in het IJsselmeer. Voor Volendam was dat een breuk. Zoute vissoorten verdwenen of namen sterk af. De visserij moest zich aanpassen aan paling, snoekbaars en spiering, terwijl handel, rokerij, bouw, industrie en toerisme belangrijker werden.

f. Kernzin

Volendam werd gevormd door water dat tegelijk voedde, bedreigde en begrensde: de IJe gaf de geboorteplek, de Zuiderzee gaf de visserij, de dijk gaf bescherming, de haven gaf economie en de afsluiting van de Zuiderzee dwong het dorp zichzelf opnieuw uit te vinden.

6. Volle middeleeuwen — 1050–1250

a. Ontginning

Tussen 1050 en 1250 bestond Volendam nog niet als dorp, maar het landschap waarin Volendam later zou ontstaan, werd in deze eeuwen klaargemaakt. Niet bewust als “voorbereiding op Volendam”, maar door boeren, bestuurders en kerkelijke instellingen die iets wilden met dat natte veenland aan de rand van het Almere, de latere Zuiderzee.

De hoofdrol speelde de IJe. Dit veenriviertje stroomde vanuit de Zeevang langs het latere Edam naar het zuiden en mondde uit bij de plek waar later Volendam zou liggen. Die monding was nog geen vissershaven met huizen langs de Dijk. Het was een watermond: een kwetsbare opening tussen binnenland en buitenwater. Daar lag de kiem van alles wat later zou volgen.

De eerste grote verandering kwam door ontginning. Boerenfamilies trokken het veen in omdat zij land nodig hadden. Zij kwamen niet om folklore te maken, maar om te overleven. Zij groeven sloten, sneden lange smalle kavels uit het veen, legden kaden aan en probeerden van nat moeras bruikbaar land te maken. In de eerste generaties kon dat nog akkerland opleveren. Later werd het steeds meer grasland, geschikt voor vee en hooi.

Achter die boeren stonden grotere machten. De graven van Holland hadden belang bij ontginning, omdat nieuw land inkomsten betekende. Meer land betekende meer pacht, meer belasting, meer mensen onder grafelijk gezag. Kerkelijke instellingen hadden dezelfde praktische blik. Abdijen, kapittels en parochiale instellingen konden via grond, tienden en pacht inkomsten verkrijgen. De namen van de individuele ontginners rond de latere IJe-monding kennen we niet, maar hun wereld is wel te begrijpen: de graaf wilde opbrengst, de kerk wilde rechten, de boeren wilden bestaan.

Dat maakt deze periode zo belangrijk. Volendam begint niet met vis, klederdracht of toerisme. Het begint met grondhonger. Met mensen die het veen openleggen en daardoor onbedoeld het landschap laten zakken.

Want dat was de grote ironie. Door ontwatering werd het land bruikbaar, maar juist daardoor klonk het veen in. Het maaiveld daalde. Wat eerst droog genoeg leek, werd later weer nat. Elke sloot was dus tegelijk een oplossing en een begin van een nieuw probleem. De mens maakte land, maar maakte ook zijn toekomstige waternood.

b. Waterbeheer

Waterbeheer werd daardoor de kern van het bestaan. In het gebied van de latere Zuidpolder, Zeevang, Katwoude, Katham en Edam was water niet alleen omgeving, maar macht. Wie water kon keren, kon blijven wonen. Wie het water niet beheerste, verloor land.

De IJe was daarbij dubbelzinnig. Voor de bewoners van het veen was zij nuttig, omdat zij water afvoerde. Voor de latere stad Edam werd zij een verbinding naar zee. Maar voor het lage land was zij ook gevaarlijk, omdat stormwater via zulke open waterlopen diep naar binnen kon slaan.

Daarom ontstond langzaam een landschap van sloten, kaden, zijdwenden en dijken. Eerst waren dat misschien plaatselijke voorzieningen: een kade langs een ontginning, een verhoogde strook langs een sloot, een eenvoudige waterkering bij een erf. Maar naarmate het land zakte en het buitenwater sterker werd, moest men groter denken. Niet één erf beschermen, maar een hele polder. Niet één sloot regelen, maar een afwateringssysteem. Niet alleen land maken, maar land behouden.

Voor Volendam is vooral de latere Zuidpolderdijk belangrijk. In deze middeleeuwse waterstaatsontwikkeling ligt de voorgeschiedenis van de dam bij de IJe-monding. Zolang de IJe open was, kon Edam via deze route naar zee. Maar zolang zij open was, bleef het achterland kwetsbaar. De vraag lag dus al in het landschap besloten: wanneer wordt een waterweg te gevaarlijk om open te laten?

Het antwoord kwam later, maar de oorzaak lag hier.

c. Bewoning

Voor Volendam zelf kennen we uit 1050–1250 nog geen zelfstandige nederzetting. Dat moet helder blijven. Er was nog geen Volendam zoals later: geen compacte katholieke vissersgemeenschap, geen havenbuurt, geen huizenwirwar achter de dijk. Maar er was wel bewoning in de omgeving, en die bewoning schoof steeds dichter naar de latere kern toe.

De mensen woonden waar het kon: op iets hogere stroken, langs waterlopen, bij ontginningsassen, op opgehoogde erven. In het gebied van Katwoude, Katham, de Zeevang en het latere Edam ontstond een netwerk van kleine agrarische nederzettingen. De bewoners hielden vee, maaiden hooi, gebruikten riet, visten in binnenwateren en probeerden hun erven droog te houden.

De plek van het latere Volendam was daarbij geen centrum, maar een rand. En juist die randpositie werd later beslissend. Het lag niet diep in het boerenland, maar bij de monding van de IJe. Daar kwamen water, dijk, vaarroute en buitendijks gevaar samen. Een boer kon daar land zien. Een bestuurder zag een kwetsbare opening. Een schipper zag een route. Een visser zag toegang tot het buitenwater.

Daarom werd deze plek later geen gewoon boerendorp. De bodem was te nat, de ruimte te smal, de dijk te bepalend en de zee te dichtbij. Het land kon bestaan geven, maar de zee bood ruimte.

d. Macht

In deze eeuwen werd ook vastgelegd wie over land en water mocht beslissen. Dat is belangrijk voor de latere geschiedenis van Volendam, omdat het dorp lang afhankelijk bleef van machten buiten zichzelf.

De graven van Holland speelden de grote rol op de achtergrond. Zij hadden belang bij ontginning en ordening. Zij verleenden rechten, bevestigden bezit, stimuleerden waterbeheer en konden later steden privileges geven. Kerkelijke instellingen hadden eveneens invloed. Waar mensen woonden, kwamen kerkelijke rechten, tienden, kapellen en later parochies.

Voor Volendam zelf werd die machtsverhouding later voelbaar via Edam. Edam zou de stad worden, Volendam de buitenwijk, de havenmond, het vissersdorp onder bestuurlijke schaduw. De wortel daarvan ligt niet pas in de zestiende of zeventiende eeuw, maar al in de middeleeuwse ordening van grond, water en rechten.

Wie bezat de grond? Wie betaalde dijklasten? Wie mocht bouwen? Wie mocht vissen? Wie beheerde sluizen, dammen en vaarwegen? Zulke vragen bepaalden het dagelijkse leven veel meer dan grote politieke woorden.

Daarom moet grondbezit in Volendam altijd aan water worden gekoppeld. Land was schaars en nat. De dijk was noodzakelijk. De oude IJe-monding was tegelijk kans en probleem. Wie daar rechten had, had macht over de toekomst van de plek.

e. Archeologie

Archeologisch blijft Volendam in deze periode moeilijk zichtbaar. Er zijn geen grote vondstcomplexen uit 1050–1250 die het dorp al als nederzetting tonen. Dat is logisch, omdat het dorp toen nog niet bestond in latere vorm en omdat latere dijkbouw, demping, havenaanleg en bebouwing oudere sporen kunnen hebben verstoord of afgedekt.

Toch weten we hoe zulke vroege bewoning eruit kan hebben gezien. In het brede Edam-Volendamgebied tonen onderzoeken dat wonen op veen betekende: ophogen. Men gebruikte klei, veenplaggen, mest, riet en afval om erven hoger en droger te maken. De opgraving aan Spuistraat 27 in Edam liet dikke ophogingspakketten zien, met lagen die terug kunnen gaan tot de dertiende of veertiende eeuw. Dat ligt net na dit blok, maar het laat de techniek zien die uit deze oudere veenwereld voortkomt.

Voor de latere IJe-monding moeten we daarom denken aan vergankelijke sporen: oude slootvullingen, kades, houten paaltjes, plaggenlagen, gedempte waterlopen en ophogingen. Geen paleizen, maar modderige sporen van mensen die een woonplek probeerden te maken waar de bodem eigenlijk steeds weggleed.

Ook de onderzoeken langs de Markermeerdijken maken deze geschiedenis tastbaar. De latere middeleeuwse sluis bij Etersheim en de dijkresten bij Warder laten zien dat deze hele kustzone een landschap van waterwerken was. Niet alleen dorpen, maar sluizen, schotten, zoden, doorbraken en reparaties vertellen hier geschiedenis.

f. Kernzin

In de volle middeleeuwen werd Volendam nog niet geboren als dorp, maar wel als mogelijkheid. Boeren ontgonnen het veen rond de IJe, graven en kerkelijke instellingen zagen inkomsten en rechten, en het water dwong iedereen tot kaden, sloten en dijken. De monding van de IJe werd daardoor een plek waar alles samenkwam: afwatering, vaarroute, gevaar, bezit en toekomst. Juist daar, op die kwetsbare rand tussen veenland en Zuiderzee, kon later de Vollendam ontstaan — de dichtgemaakte monding waaruit Volendam zou groeien.